«بنيآدم» و عبور از رئاليسم
پيام حيدرقزويني
محمود دولتآبادي در سالهاي جوانياش داستانهاي كوتاهي نوشته و منتشر كرده بود كه بعدها در «كارنامه سپنج» گرد آمدند. گرچه عمده آثار برجسته دولتآبادي را بايد در ميان رمانهاي او جست، اما هنوز هم برخي از آن داستانهاي كوتاه جزو آثار شاخص دولتآبادي بهشمار ميروند. سبك و زبان داستاننويسي دولتآبادي در همان قصههاي اوليه او شكل گرفتهاند و رئاليسمِ آثار شاخص او در آثار دوران جواني او نيز ديده ميشود. بعد از چند دهه از انتشار اولين كتابهاي دولتآبادي، چندي پيش مجموعه داستان ديگري از او با نام «بنيآدم» به چاپ رسيد كه شامل شش داستان كوتاه است و همگي در همين سالهاي اخير نوشته شدهاند. شش قصه اين مجموعه اگرچه داستانهايي به هم پيوسته نيستند اما چند ويژگي مشترك آنها را در پيوند با هم قرار داده است. فضاي داستانهاي «بنيآدم» فضايي مبهم و غبارآلود است و آدمهاي قصهها نيز اغلب آدمهايي معمولي نيستند و هريك به نوعي در بحران دست و پا ميزنند.
آدمهاي قصههاي «بني آدم»، بنا به دلايلي متفاوت از جريان زندگي كنار زده شدهاند و به فضايي پرتاب شدهاند كه زندگيشان را بحراني كرده است. در داستان «مولي و شازده»، با مضحكهاي از مرگ و اعدام روبروييم و در «اسم نيست» تلاش چند زنداني براي بيرون زدن از مرزها را ميبينيم و در «اتفاقي كه نميافتد» نيز شرايط بحراني و كابوسهاي پك پناهنده سياسي روايت شده است. هيچيك از اين وضعيتها وضعيتي عادي نيست و زندگي آدمهاي گرفتار در آن نيز زندگي معمولي نيست. بحرانهايي كه در قصههاي «بنيآدم» ديده ميشوند را ميتوان بحرانهاي زندگي مدرن و جامعه تكهتكهاي دانست كه كليت در آن از ميان رفته است. دولتآبادي براي تصوير كردن اين وضعيت داستانهايي نوشته كه متفاوت از سبك هميشگي داستاننويسي او است.
از بين شش داستان «بنيآدم» تنها يكي، «چوب خشك بلوط»، حال و هواي هميشگي داستانهاي دولتآبادي را به ياد ميآورد و بقيه داستانها در فضايي بيرون از رئاليسم هميشگي آثار او نوشته شدهاند. اگرچه زبان هميشگي دولتآبادي در «بنيآدم» نيز ديده ميشود، اما به اعتبار پنج قصه اين مجموعه ميتوان گفت كه دولتآبادي در اين مجموعه تجربههاي تازهاي را پشت سر گذاشته است. آنچه در نگاه اول به این مجموعه داستان جلب توجه میکند، فارغ از اینکه «بنیآدم» چه جایگاهی در میان آثار دولتآبادی خواهد داشت، این نکته است که او در دورهای به سراغ نوشتن داستانهایی «متفاوت» از سبک داستاننویسی خود رفته که از سالها پیش به عنوان نویسندهای تثبیت شده شناخته میشده است. دولتآبادی، خود بر این نکته آگاه است که برخی از قصهها و رمانهایش جزو بهترین داستانهای معاصر ادبیات ایران به شمار میروند و به ایناعتبار جایگاهي قابلتوجه در ادبیات معاصر ایران به او اختصاص یافته است. با این اوصاف، قدم گذاشتنِ دولتآبادی در راهی متفاوت از آنچه تاکنون در آن حرکت میکرده، این خطر را به همراه دارد که نویسندهای چون او را درست در دوره تثبیتشدگیاش با شکست
مواجه کند.
در ميان شش قصه حاضر در «بنيآدم»، «چوب خشك بلوط» را ميتوان بهترين داستان مجموعه دانست؛ داستاني رئاليستي كه در فضايي روستايي روايت شده است. اين داستان، روایتی است از آخرین لحظات زندگی پیرمردی که رو به احتضار است و در طول راه روی دست پسرانش مانده و آنها ماندهاند که چه کنند با او در راهی که میروند. معنا يا اقتدار «پدر» در اين داستان بهطور كامل خدشهدار شده و از بين رفته و پسران او هركدام فقط در فكر منفعت شخصي خودشان هستند. مرگ، یکی از آن دورنمايههاي تكرار شونده در مجموعه «بنيآدم» است. بهجز «چوب خشک بلوط» که روایتی از مرگی رقتبار است، «مولی و شازده» و «امیلیانو حسن» نيز هریک بهنوعی با مرگ پیوند خوردهاند.
ویژگی مشترک دیگری که در چند داستان این مجموعه دیده میشود، تیپ آدمهایی است که در داستانها حضور دارند. آدمهای این قصهها، خاصه در داستانهای «اسم نیست»، «مولی و شازده»، «امیلیانو حسن» و «اتفاقی نمیافتد»؛ آدمهایی حاشیهایاند که جايي در متن زندگي ندارند. «اسم نیست»، روایتی است از تلاش عدهای زندانی برای فرار از مرز و رفتن به کشوری دیگر. در این داستان چندان مهم نیست که این آدمهایی که در زیرزمینی، كه معلوم نيست كجاست، گردآمدهاند جرمشان چه بوده و چطور از زندان بیرون آمدهاند و به کجا میخواهند بروند. داستان فقط با لحظه فرار آنها کار دارد. نقطه اوج قصه، تصویر مسخشدگی یکی از آدمهای قصه است و البته شیوه راویت داستان این ابهام را باقی میگذارد که آیا این مسخشدگی واقعی است و یا برآمده از ذهنیت آشفته «سراج» که روایت داستان بیش از همه مربوط به اوست. ذهن پریشان او در آخر به جنون میکشد و او نیز انگار به مسخي غريب دچار میشود: «...و ندانست چهکسی درون سرش گویه-واگویه میکند که چهطور ممکن است؛ چهکسانی میتوانند شمرده باشند که هر مورچه در ثانیه هزار نوبت آروارههایش پایین و بالا میرود برای جویدن کنارهی یک
برگ! هزار نوبت در هر ثانیه؟ و فقط توانست از جا بلند شود، دکودهانش را به مثل دکوپوز یک گرگ ایستاده بر بلندی بالا بگیرد و زوزه بکشد تا در پایانهی صدایش سرانجام بتواند بنالد و اداتی نامفهوم بر زبان بیاورد که نمیدانست از چه زبانی هست. بعد از آن بود که حس کرد صدای خودش را نمیشناسد و حالا بود که بنا کرد به گریستن با صدای بلند، با لفظی مثل مادر... مادر در نگاه جانوری منتظر که ایستاده بود بر چهاردستوپا و همچنان کجَکی، رو به بالا نگاهش میکرد».
«اتفاقي نميافتد» نيز بازنمايي ذهنيت آشفته آدمي است كه ميخواهد در كشوري ديگر پناهنده شود و وضعيتي كه در آن قرار دارد كابوسي است كه زندگي او را به بحران كشيده است. تقريبا با هيچيك از آدمهاي قصههاي «بنيآدم» نميتوان احساس همدلي كرد و در هيچ يك از داستانها قهرماني كه در پي ارزشهاي جمعي و كلي باشد ديده نميشود. شايد به اين خاطر كه وضعيتي كه دولتآبادي در اين قصهها ترسيم كرده وضعيتي فاقد قهرمان است. دولتآبادي در زمان انتشار «بنيآدم» در گفتوگويي درباره آدمهاي اين قصهها گفته بود: «آدميزاد ناگهان طورِ ديگري شده و اينها همه، طورِ ديگر شدن آدميزاد است در عمري كه من گذراندهام. اين طورِ ديگر شدن را نميتوانم آدرس بدهم كه كجاست ولي تاثيراتش در ذهن من چنين بوده و بيان شده است... خود زندگي است كه به نويسنده ميگويد چه كار بايد کند. آنچه در كل ميتوانم بگويم اين است كه امروز آدميزاد در ذهن من اين شكلي شده، در موقعيتها اينجوري شده، در ناشناختگيها اينجوري شده. دفرماسيونها اينجوري به ذهن من آمده و ممكن است در امر واقع و در عالم رئاليستي اگر ميخواستم بنويسمشان، جورِ ديگري ميشدند ولي در اين اختصار به
اين شکل درآمدهاند، يكجور بيپاياني و بيسرانجامي و دچار بودنِ آدمها در ذهن من بوده. وضعيت يكايك اين آدمها غمانگيز است و هم مضحك. در عين حال آنها گرفتار موقعيتي تراژيک هستند، نه در معناي ارسطويي اش البته. ولي آنها در معناي جديد تراژدي اين گونهاند. اينها خاصيت دوره جديد است و اينجور به ذهن من آمده است. آيا اين خود گونهاي از رئاليسم نيست؟... آنچه بر فضاي همه اين قصهها حاکم است، عصاره زندگياي است که من در اين دوره تجربه ميکنم. عصاره دفرماسيون، بيگانه شدن و بيسرانجامي. از همه جالبتر اينکه اينها ناگهان به ذهنم ميآيند. براي خودم هم عجيب است که چرا و از کجا اينها ناگهان سر بر ميآورند! مثلادر مورد همان زندانيان... (داستان) اسم نيست؛ خود اين عنوان يعني که انتظار هويتي نداشته باشيد و اسم کتاب هم ممکن بود که همين شود. اين آدمها از زندگي پرت افتادهاند اما زندگي هنوز رهاشان نميکند. ما ميدانيم که در دوره معيني انبوهي از آدمهاي اين مملکت در آن ايام، ناچار شدند که تن به مهاجرت بدهند و خب اين اتفاق تاريخي در ذهن ميماند، در ذهن آدمي مثل من ميماند. شايد محض پيشگيري از فراموشي به تعبير ميلان کوندرا.
اما اگر بگوييد الگويش کيست، نميدانم.»
در وضعيتهاي آشفتهاي كه در قصههاي «بنيآدم» روايت شدهاند، انگار كه آيندهاي هم وجود ندارد و يا دستكم هيچ تصوير روشن و معيني از آينده نميتوان به دست آورد. اينكه نميتوان آيندهاي جز آنچه هست متصور شد، باعث شده تا فضاي كلي قصهها هرچه بيشتر با ابهام و تيرگي درآميخته شوند. اما نكته ديگري كه درباره مجموعه داستان «بنيآدم» بهطور كلي ميتوان گفت، اين است كه داستانهاي اين مجموعه اگرچه تجربهاي متفاوت در كارنامه داستاننويسي دولتآبادي بهشمار ميروند، اما همچنان بهترين قصههاي دولتآبادي داستانهايي است كه او با شيوه رئاليستي هميشگياش نوشته و در اين مجموعه نيز «چوب خشك بلوط» نمونهاي از آنها است. در سالهاي اخير بسيار گفتهاند كه دوره داستانهاي رئاليستي به سر آمده و رئاليسم متعلق به گذشتهاي است كه ديگر وجود ندارد. اما مجموعه «بنيآدم» و مشخصا همين داستان «چوب خشك بلوط» نشان ميدهد كه رئاليسم همچنان امكانهاي زيادي براي داستاننويسي دارد.
محمود دولتآبادي در سالهاي جوانياش داستانهاي كوتاهي نوشته و منتشر كرده بود كه بعدها در «كارنامه سپنج» گرد آمدند. گرچه عمده آثار برجسته دولتآبادي را بايد در ميان رمانهاي او جست، اما هنوز هم برخي از آن داستانهاي كوتاه جزو آثار شاخص دولتآبادي بهشمار ميروند. سبك و زبان داستاننويسي دولتآبادي در همان قصههاي اوليه او شكل گرفتهاند و رئاليسمِ آثار شاخص او در آثار دوران جواني او نيز ديده ميشود. بعد از چند دهه از انتشار اولين كتابهاي دولتآبادي، چندي پيش مجموعه داستان ديگري از او با نام «بنيآدم» به چاپ رسيد كه شامل شش داستان كوتاه است و همگي در همين سالهاي اخير نوشته شدهاند. شش قصه اين مجموعه اگرچه داستانهايي به هم پيوسته نيستند اما چند ويژگي مشترك آنها را در پيوند با هم قرار داده است. فضاي داستانهاي «بنيآدم» فضايي مبهم و غبارآلود است و آدمهاي قصهها نيز اغلب آدمهايي معمولي نيستند و هريك به نوعي در بحران دست و پا ميزنند.
آدمهاي قصههاي «بني آدم»، بنا به دلايلي متفاوت از جريان زندگي كنار زده شدهاند و به فضايي پرتاب شدهاند كه زندگيشان را بحراني كرده است. در داستان «مولي و شازده»، با مضحكهاي از مرگ و اعدام روبروييم و در «اسم نيست» تلاش چند زنداني براي بيرون زدن از مرزها را ميبينيم و در «اتفاقي كه نميافتد» نيز شرايط بحراني و كابوسهاي پك پناهنده سياسي روايت شده است. هيچيك از اين وضعيتها وضعيتي عادي نيست و زندگي آدمهاي گرفتار در آن نيز زندگي معمولي نيست. بحرانهايي كه در قصههاي «بنيآدم» ديده ميشوند را ميتوان بحرانهاي زندگي مدرن و جامعه تكهتكهاي دانست كه كليت در آن از ميان رفته است. دولتآبادي براي تصوير كردن اين وضعيت داستانهايي نوشته كه متفاوت از سبك هميشگي داستاننويسي او است.
از بين شش داستان «بنيآدم» تنها يكي، «چوب خشك بلوط»، حال و هواي هميشگي داستانهاي دولتآبادي را به ياد ميآورد و بقيه داستانها در فضايي بيرون از رئاليسم هميشگي آثار او نوشته شدهاند. اگرچه زبان هميشگي دولتآبادي در «بنيآدم» نيز ديده ميشود، اما به اعتبار پنج قصه اين مجموعه ميتوان گفت كه دولتآبادي در اين مجموعه تجربههاي تازهاي را پشت سر گذاشته است. آنچه در نگاه اول به این مجموعه داستان جلب توجه میکند، فارغ از اینکه «بنیآدم» چه جایگاهی در میان آثار دولتآبادی خواهد داشت، این نکته است که او در دورهای به سراغ نوشتن داستانهایی «متفاوت» از سبک داستاننویسی خود رفته که از سالها پیش به عنوان نویسندهای تثبیت شده شناخته میشده است. دولتآبادی، خود بر این نکته آگاه است که برخی از قصهها و رمانهایش جزو بهترین داستانهای معاصر ادبیات ایران به شمار میروند و به ایناعتبار جایگاهي قابلتوجه در ادبیات معاصر ایران به او اختصاص یافته است. با این اوصاف، قدم گذاشتنِ دولتآبادی در راهی متفاوت از آنچه تاکنون در آن حرکت میکرده، این خطر را به همراه دارد که نویسندهای چون او را درست در دوره تثبیتشدگیاش با شکست
مواجه کند.
در ميان شش قصه حاضر در «بنيآدم»، «چوب خشك بلوط» را ميتوان بهترين داستان مجموعه دانست؛ داستاني رئاليستي كه در فضايي روستايي روايت شده است. اين داستان، روایتی است از آخرین لحظات زندگی پیرمردی که رو به احتضار است و در طول راه روی دست پسرانش مانده و آنها ماندهاند که چه کنند با او در راهی که میروند. معنا يا اقتدار «پدر» در اين داستان بهطور كامل خدشهدار شده و از بين رفته و پسران او هركدام فقط در فكر منفعت شخصي خودشان هستند. مرگ، یکی از آن دورنمايههاي تكرار شونده در مجموعه «بنيآدم» است. بهجز «چوب خشک بلوط» که روایتی از مرگی رقتبار است، «مولی و شازده» و «امیلیانو حسن» نيز هریک بهنوعی با مرگ پیوند خوردهاند.
ویژگی مشترک دیگری که در چند داستان این مجموعه دیده میشود، تیپ آدمهایی است که در داستانها حضور دارند. آدمهای این قصهها، خاصه در داستانهای «اسم نیست»، «مولی و شازده»، «امیلیانو حسن» و «اتفاقی نمیافتد»؛ آدمهایی حاشیهایاند که جايي در متن زندگي ندارند. «اسم نیست»، روایتی است از تلاش عدهای زندانی برای فرار از مرز و رفتن به کشوری دیگر. در این داستان چندان مهم نیست که این آدمهایی که در زیرزمینی، كه معلوم نيست كجاست، گردآمدهاند جرمشان چه بوده و چطور از زندان بیرون آمدهاند و به کجا میخواهند بروند. داستان فقط با لحظه فرار آنها کار دارد. نقطه اوج قصه، تصویر مسخشدگی یکی از آدمهای قصه است و البته شیوه راویت داستان این ابهام را باقی میگذارد که آیا این مسخشدگی واقعی است و یا برآمده از ذهنیت آشفته «سراج» که روایت داستان بیش از همه مربوط به اوست. ذهن پریشان او در آخر به جنون میکشد و او نیز انگار به مسخي غريب دچار میشود: «...و ندانست چهکسی درون سرش گویه-واگویه میکند که چهطور ممکن است؛ چهکسانی میتوانند شمرده باشند که هر مورچه در ثانیه هزار نوبت آروارههایش پایین و بالا میرود برای جویدن کنارهی یک
برگ! هزار نوبت در هر ثانیه؟ و فقط توانست از جا بلند شود، دکودهانش را به مثل دکوپوز یک گرگ ایستاده بر بلندی بالا بگیرد و زوزه بکشد تا در پایانهی صدایش سرانجام بتواند بنالد و اداتی نامفهوم بر زبان بیاورد که نمیدانست از چه زبانی هست. بعد از آن بود که حس کرد صدای خودش را نمیشناسد و حالا بود که بنا کرد به گریستن با صدای بلند، با لفظی مثل مادر... مادر در نگاه جانوری منتظر که ایستاده بود بر چهاردستوپا و همچنان کجَکی، رو به بالا نگاهش میکرد».
«اتفاقي نميافتد» نيز بازنمايي ذهنيت آشفته آدمي است كه ميخواهد در كشوري ديگر پناهنده شود و وضعيتي كه در آن قرار دارد كابوسي است كه زندگي او را به بحران كشيده است. تقريبا با هيچيك از آدمهاي قصههاي «بنيآدم» نميتوان احساس همدلي كرد و در هيچ يك از داستانها قهرماني كه در پي ارزشهاي جمعي و كلي باشد ديده نميشود. شايد به اين خاطر كه وضعيتي كه دولتآبادي در اين قصهها ترسيم كرده وضعيتي فاقد قهرمان است. دولتآبادي در زمان انتشار «بنيآدم» در گفتوگويي درباره آدمهاي اين قصهها گفته بود: «آدميزاد ناگهان طورِ ديگري شده و اينها همه، طورِ ديگر شدن آدميزاد است در عمري كه من گذراندهام. اين طورِ ديگر شدن را نميتوانم آدرس بدهم كه كجاست ولي تاثيراتش در ذهن من چنين بوده و بيان شده است... خود زندگي است كه به نويسنده ميگويد چه كار بايد کند. آنچه در كل ميتوانم بگويم اين است كه امروز آدميزاد در ذهن من اين شكلي شده، در موقعيتها اينجوري شده، در ناشناختگيها اينجوري شده. دفرماسيونها اينجوري به ذهن من آمده و ممكن است در امر واقع و در عالم رئاليستي اگر ميخواستم بنويسمشان، جورِ ديگري ميشدند ولي در اين اختصار به
اين شکل درآمدهاند، يكجور بيپاياني و بيسرانجامي و دچار بودنِ آدمها در ذهن من بوده. وضعيت يكايك اين آدمها غمانگيز است و هم مضحك. در عين حال آنها گرفتار موقعيتي تراژيک هستند، نه در معناي ارسطويي اش البته. ولي آنها در معناي جديد تراژدي اين گونهاند. اينها خاصيت دوره جديد است و اينجور به ذهن من آمده است. آيا اين خود گونهاي از رئاليسم نيست؟... آنچه بر فضاي همه اين قصهها حاکم است، عصاره زندگياي است که من در اين دوره تجربه ميکنم. عصاره دفرماسيون، بيگانه شدن و بيسرانجامي. از همه جالبتر اينکه اينها ناگهان به ذهنم ميآيند. براي خودم هم عجيب است که چرا و از کجا اينها ناگهان سر بر ميآورند! مثلادر مورد همان زندانيان... (داستان) اسم نيست؛ خود اين عنوان يعني که انتظار هويتي نداشته باشيد و اسم کتاب هم ممکن بود که همين شود. اين آدمها از زندگي پرت افتادهاند اما زندگي هنوز رهاشان نميکند. ما ميدانيم که در دوره معيني انبوهي از آدمهاي اين مملکت در آن ايام، ناچار شدند که تن به مهاجرت بدهند و خب اين اتفاق تاريخي در ذهن ميماند، در ذهن آدمي مثل من ميماند. شايد محض پيشگيري از فراموشي به تعبير ميلان کوندرا.
اما اگر بگوييد الگويش کيست، نميدانم.»
در وضعيتهاي آشفتهاي كه در قصههاي «بنيآدم» روايت شدهاند، انگار كه آيندهاي هم وجود ندارد و يا دستكم هيچ تصوير روشن و معيني از آينده نميتوان به دست آورد. اينكه نميتوان آيندهاي جز آنچه هست متصور شد، باعث شده تا فضاي كلي قصهها هرچه بيشتر با ابهام و تيرگي درآميخته شوند. اما نكته ديگري كه درباره مجموعه داستان «بنيآدم» بهطور كلي ميتوان گفت، اين است كه داستانهاي اين مجموعه اگرچه تجربهاي متفاوت در كارنامه داستاننويسي دولتآبادي بهشمار ميروند، اما همچنان بهترين قصههاي دولتآبادي داستانهايي است كه او با شيوه رئاليستي هميشگياش نوشته و در اين مجموعه نيز «چوب خشك بلوط» نمونهاي از آنها است. در سالهاي اخير بسيار گفتهاند كه دوره داستانهاي رئاليستي به سر آمده و رئاليسم متعلق به گذشتهاي است كه ديگر وجود ندارد. اما مجموعه «بنيآدم» و مشخصا همين داستان «چوب خشك بلوط» نشان ميدهد كه رئاليسم همچنان امكانهاي زيادي براي داستاننويسي دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.