«كليدر»، گامهايي بهسوي يک رمان ايلياتي
از قلمفرسايي تا قلمروزدايي
خليل درمنکي
«کليدر» رماني «دهاتي» يا «ايلياتي» است؟ با چه نيروهايي نوشته شده است؟ نيروهاي سرکوبي يا سرپيچي؟ با چه سري سروکار دارد؟ با سر خمشده يا سر برافراشته؟ «کليدر» چگونه يک ماشين جنگي را سرهمبندي ميکند و از ادغام در ماشين جنگي دولت سر باز ميزند؟ ايل، کوچ، فلات، ماشين جنگي: ايدههايي از ژيل دلوز و گتاري، در هزار فلات. همچنين، سر خمشده، سر برافراشته، ايدههايي هم از آنان، در «کافکا، بهسوي ادبيات اقليت». مسئله چيست؟ آيا بنا است از نو دست به شعبدهبازي ديگري بزنيم و اينبار دولتآبادي را در پرتو دلوز بخوانيم؟ مسئله مطلقا، اين نيست. «کليدر» به هيچ عنوان رماني اقليتي يا صغير نيست. بيگمان، اين رمان رماني کبير است و بيش از آنکه به منطق ادبيات مينور تعلق داشته باشد، در ادبيات ماژور اندراج دارد. اما، بايد ديد اگر «کليدر» را از مداري باختيني وارد مداري دلوزي کنيم، چه انفجارهايي در زمين رمان فارسي رخ خواهد داد؟ اين نوع آزمايشهاي انتقادي را بايد جدي گرفت. مسئله آزمايش است. براهني کليدر را ذيل آراء باختين، ذيل چندصدايي ميخواند: «آقاي دولتآبادي... بايد بداند که در رمان بايد به دموکراسي فونکسيون زبان احترام بگذارد.
به اين معني که اولا براي آدمهايي که از آنها حرف ميزند، زبان منطبق با ذهنيت آنها درست کند و نه زباني خارج از ذهنيت آنها و ثانيا تاريخ زبانشناسي رمان را دروني کار خود کرده باشد. يعني اعتراض به زبان رسمي، زبان ادبي، زبان مطلق، زبان روشنفکري، زبان باسوادها. نويسنده رمان امروز، اگر اين قضيه را نفهمد و اين زبانهاي مورد اعتراض رمان را بهصورت ديمي و هردمبيل بهکار بگيرد، به شخصيتهاي خود، به حرف خود، به واقعيت درون و برون آدمها، خيانت کرده است».1 اين جستار مجال آن نيست تا بدان بپردازيم، آنچه براهني درباره باختين، چندصدايي، زبان رمان و زبان «کليدر» ميگويد، در مراجعه به خود باختين، در برابر ملاحظات انتقادي تاب ميآورد يا نميآورد. فعلا، صرفا، آنچه گفته شده را ميپذيريم. اما اگر براهني حق دارد کليدر را به ميانجي باختين بخواند، نقادي متأخر فارسي هم حق دارد «کليدر» را در پرتوِ مثلا «هزار فلات» يا «ادبيات اقليت»، از نو، به آزمون بگذارد. اين حق، نهتنها حقي روزآمد، بلکه حقي زورآمد است. چرا؟ چون بيش از دو دهه است، قرائت «کليدر» در رهن آنچه براهني و گلشيري درباره آن گفتهاند، مانده است. براهني ميگويد، زبان
«کليدر» زباني ادبي است، زبان رمان نيست. براهني ميگويد، دولتآبادي رمان نمينويسد، «قلمفرسايي» ميکند. گلشيري نيز، چيز چندان ديگري نميگويد. پرسش گلشيري نيز در رهن همين افق انتقادي است، هرچند سخني از باختين در ميان نباشد. «آيا کليدر نقل است، حکايت و قصه است يا رمان و داستان؟».2 يکي ميگويد، کليدر «قلمفرسايي» است، ديگري ميگويد «نقالي» است. حرف همان است: زبان کليدر، زبان رمان نيست. در اين مقال، مجال بررسي تفاوتهاي آن دو نوشته نيست. به آن نميپردازيم، اما ميگوييم به مقالهاي ديگر هم بايد مجال داد. چنانچه گذشت دور از ذهن نخواهد بود، اگر بگوييم بيش از دو دهه است «کليدر» خوانده نشده است. عجالتا، بر سر آنيم، آن را از نو بخوانيم. زورآمدي آن حق که گفته آمد، از اينرو است: از شوق خواندن. نويسنده، پيشتر باباچاهي و ازقضا خود براهني را، در نقدهايي ديگر، از مداري باختيني وارد مداري دلوزي کرده، خوانده است و به آزمونهاي نوين گذاشته است. اين مسئله، مسئله مهمي است. اين: قرائتهاي غيرباختيني از ادبيات چند دهه گذشته فارسي. فلات، ايل، کوچ، ماشين جنگي. سر خمشده و سر برافراشته. اولا، مشخص نيست وقتي براهني «کليدر» را روي
«ما نيز مردمي هستيم»، «تا» ميزند و اين را به ياري آن ميخواند، چرا چنين خطاي روششناختي عجيبوغريبي ميکند و ميگويد: «کتابي متفرعنانهتر از ما نيز مردمي هستيم در بحث ادبي نميتوان پيدا کرد. اين کتاب آقاي دولتآبادي را فقط ميتوان با کتاب مأموريت براي وطنم شاه مقايسه کرد. در اين کتاب يک طرف ملت و اراده ملي قرار دارد و در طرف ديگر، کسي که مظهر ملت و مظهر اراده ملي، يعني دولتآبادي است».3 مشخص نيست چرا ميگويد: «دولتآبادي... ملتي خيالي ميآفريند و نمايندگي مقتدر آن ملت را هم بر عهده ميگيرد»؟4 ملتي خيالي؟ شگفتا! اگر نيرويي، اگر خيالي، اگر تمنايي در نوشتهشدن «کليدر» هست، آن ستيزه با «دولت-ملت»سازي، ستيزه با خواست انسجام ملي و ستيزه با ارتش مدرن پهلوي است که در رؤياي شکلدهي به ملتي نو، دقيقتر، شکلدهي به ملتي خيالي است. اساسا داستان گلمحمد، برادرانش، عمويش و ديگراني که همپاي آنان بر نيروي دولتي شوريدهاند چيست؟ اصلا چرا ياغي خوانده ميشوند؟ ايل چيست؟ دقيقتر: ايل چه ميکند؟ ايل ماشين جنگي کوچگري است که به سادگي در ماشين جنگي دولت ادغام نميشود. دولتهاي پيشامدرن، دستکم در ايران، همواره تلاش داشتند
تا ماشين جنگي ايل را در خود ادغام کنند و به نيروي جنگي خود بيفزايند. اما رضاشاه چه ميکند؟ مسئله فرق کرده است. مسئله اين است: درهمکوبيدن ايلات. انحلال ماشين جنگي ايل به سود ارتشي مدرن. «کليدر»، صفحه برخورد اين دو ماشين جنگي است. اما با ايلغار چه بايد کرد؟ با غارت و چپاول؟ با سلسلهمراتب ايلي؟ حتي با بدلشدن ماشين جنگي ايلياتي به ماشين جنگي دولتي، با تصاحب پيدرپي قدرت در ايران توسط ايلها؟ مسئله اين است: گلمحمد، برادرانش، عمويش و يارانش، بيش از آنکه ايل را نمايندگي کنند، ايلياتي هستند. آنها، دقيقا در ايل، در هسته مرکزي و قدرت ايل اندراج ندارند. آنها ايلگريزند. طردشده، از ايل بيرونافتاده، راندهشده. آنها مدام پاي در گريز دارند. در جابهجايي. چه بايد کرد؟ ايل را، ايلغار را بايد اوراق کرد، سلسلهمراتب ايلي را بايد اوراق کرد و از ميان باقيماندههاي آن تجربه گريز، کوچگري و حدشکنانه ايلياتي را در چنته نگاه داشت. مسئله آريگفتن به ايل و ايلغار نيست، مسئله آريگفتن به ايلياتيگري، کوچگري و ميل گريز و سرپيچي است. اگر براهني نوشته بود، «کليدر» رماني ملوکالطوايفي، عشيرهاي و قبيلهاي است، دشواري کمتر بود.
اما مأموريت براي وطنم؟ ملتي خيالي؟ حاشا و کلا. آنهم اينجا، در نبردي بيپايان براي مقاومت در برابر ماشين جنگي دولتي؟ اما چرا مدام ميگويند، «کليدر» رماني دهاتي است؟ چرا ميگويند، رماني غيرمدرن است؟ ما اينجا، آن دهاتيبودن را به سود ايلياتيبودن خط ميزنيم و درباره غيرمدرنبودن «کليدر» نيز جا دارد بيفزاييم، شايد کليدر از مؤلفههاي «مدرنيسم ادبي» بيبهره باشد، يا دستکم کم بهره برده باشد، اما روشن است با «مدرنيته» و پروژه مدرنيزاسيون ملي در چارچوب دولت-ملتي نو، سر ستيز دارد. مدرنيزاسيون ملي، دولت-ملتسازي در ايران، در رهن راه و راهآهن است. اما ايل چه ميکند؟ ايلياتي دشتها را در مينوردد، راههاي نرفته و نکوبيده را زير سم اسبانش ميکوبد، گردنهها را ميپيمايد، گردنه ميگيرد و اگر پا بدهد و با دولت در بيفتد، قطاع طريق است. ماشين جنگي دولت، با امنيت راهها کار ميکند، راهها را وصل ميکند، ايلياتي از راه ميگريزد، راهها را قطع ميکند. بيگمان «کليدر» در مدرنيسم ادبي به پاي «بوف کور» نميرسد، اما اگر ري جديد تا خورده بر روي ري قديم، در «بوف کور»، ري جديدي که مملو از رجالهها است، ري جديدي که سرنوشت راوي در
آن چيزي جز پيرمرد خنزرپنزري شدن نيست، هجويهاي بر بازسازي خيالي دولت-ملت مدرن بر گرده ايران باستان است، هجويهاي از انعکاس ري قديم در ري جديد، «کليدر» نيز، دستکم در گريز از مرکز، در ستيز با اين دولت-ملتسازي و ماشين جنگي آن، با «بوف کور» همسايگيها و همپوشانيهاي درخور اعتنايي دارد. مسئله چيست؟ کليدر در رهن «قلمفرسايي» است يا «قلمروزدايي»؟ کج ميخوانيم. رج ميزنيم: «کليدر» دهاتي نيست، ايلياتي است. «کليدر» بيش از آنکه از مدرنيسم ادبي بيبهره باشد، در کار ستيز با مدرنيزاسيون ملي و دولت-ملتسازي است. دولتآبادي چه ربطي به شاه دارد؟ او با پدر شاه، با ارتش شاه، با ماشين جنگي دولت-ملت پهلوي سر ستيز دارد. مگر غم بزرگ براهني در رمان «آزاده خانم»، سرکوب فرقه دموکرات در تبريز و آشويتس کتابسوزان و سوختن اوراق و نوشتههاي فرقه دموکرات نيست، آخر چطور ممکن است ستيز «کليدر» را با ماشين جنگي دولت-ملت مدرن ناديده گرفت؟
ايل فلات را در مينوردد. ايل مدام جابهجا ميشود، گذارش به سر حد ميافتد، از حد ميگذرد و مرز را ميشکند. آنچه ايلياتي است، بيقلمرو است و نهتنها در قلمرو ملي نميگنجد، بل با سامانه حدي، مرزي و توپوگرافيک آن عناد دارد. آيا ميتوان کوچ ايل را روي راهپيمايي بزرگ مائو تا زد؟ آيا امکان قرائتي مائوئيستي از «کليدر» وجود دارد؟ قرائتي اگرنه نگاهدار به جنگ دهقاني، دستکم در سوداي جنگ ايلياتي؟ آيا وقتي دولتآبادي از بالا، نشسته بر بال ابرها، نشسته بر باد، چون پهپاد، دارد از فراز شهرها، قلعهها و رباطها، جلگهها و ريگزارها ميگذرد و از صفحات يک فلات ميگويد، دارد قلمفرسايي ميکند؟ اصلا گفتن اين چيزها چه ضرورت دارد؟ «اين ابرها... در پي هم، قافلهاي بيسامان و قحطيزده، بر فراز دشت کوير، نزار و خسته روبه زابلستان و هيرمند و بيابان افغانستان سرگردان بودند و ميرفتند تا گم شوند. زير اين ابرهاي بيجان، قلعهها و رباطها، پارهدشتهاي پراکنده و کمبر و شهرهاي کويري بودند... کلوخستانهايي در گذر باد و بر پهندشت آفتاب، تربت و بيرجند و گناباد و بيدخت... خبر از تربت و کاشمر و کال شور ميدادند. خبر از طاغي، قشلاق
ميبشکاليها. طاغي، پيوسته به ريگزار جنوب سبزوار و نيشابور، پيوسته به ريگزار، تا پاييندست باشتين. دست به سوي انارک داشت. فرازه انارک جلگه شاهرود بود که تا سينه سنگسر کشيده ميشد و از شمال به آفتاب ور آمدان واپس ميآمد و سر بر پاي کليدر ميگذاشت، با جلگه ماروس در ميآميخت و اسفراين و عبدالله گيو و جلگه جوين را در بال ميگرفت. بر همين ميدان، در تنگه ملق دره از جلگه ماروس، در کشاکش شيردوشان گلههاي ميش، مارال از مهتاو بزاده بود».5 چه شده است؟ مارال کجاي اين خاک از زهدان مادر به خشت افتاده است؟ چرا براي گفتن آنکه او کجا زاده شده است، بهجاي يک جاي خاص، بايد نمايي از يک فلات بهدست داد؟ از يک صفحه؟ مسئله اين است: ايلياتي روي صفحه فلات زاده ميشود. روي صفحه کوچ. در قلمرويي که با جابهجايي مدام از آن قلمروزدايي خواهد کرد. اينها مطلقا ربطي به قلمفرسايي ندارد، اما اگر ما اين زمينه ايلياتي و وابستگي آن به فلات را نفهميم، آن را قلمفرسايي تلقي خواهيم کرد.
چاپ پالتويي «کليدر» بيش از سههزار صفحه است. انگار صفحات خود اين رمان، صفحاتي بيانتها، بيپايان، بدون حدود، فراخ و فلاتواره است. اما دشواريها يکيک از راه ميرسند. آيا «کليدر» حقيقتا، رماني ايلياتي است؟ رماني کوچگرانه؟ مطلقا نه. «کليدر» صرفا اين آستانه را لمس ميکند. اما چرا؟ بايد ديد، اينجا، با چه نوع جابهجايي و با چه نوع حرکتي سروکار داريم. دقيقتر: بايد ديد حرکت در کليدر «اشتدادي» است يا «امتدادي»؟ حرکت رهآورد اندازه حرکت است يا شدت حرکت؟ در «کليدر» گريزها، گريز از جايي به جاي ديگرند. گريزها، در رهن اندازه حرکت، در رهن مسافت جابهجايي است. آنچه هست، گستره جابهجايي است. امتداد جابهجايي. دقيقتر: حرکت امتدادي. آيا در «کليدر» چيزي هست که بيآنکه از جاي خود بجنبد، حرکت کند، استحاله پيدا کند و بدل به چيز ديگري شود؟ مثلا ممکن است، گلمحمد اسب شود؟ مثلا ممکن است، مانند سامسا گرگوار در مسخ کافکا، مارال بدل به کبوتر شود؟ در «کليدر» آدمها مدام کوچ ميکنند، مدام ميگريزند، اما همواره همان که هستند ميمانند و نميتوانند تا از خود بگريزند از آنچه هستند. دقيقتر: تحرک دارند اما تحول ندارند. آيا همانطور
که آدمها صفحات خراسان را در مينوردند، شورهايشان ميتواند اندامهاي آنها را در نوردد، يا مدام شورها، در قيدوبند ميافتند؟ سر خمشده. سر برافراشته. سر خمنکردن، سر بالاداشتن. مسئله اين است: سرفرازي. نهگفتن به سرکوبي. «دو کبوتر بيتاب ميخواستند از يقهاش بيرون بزنند. بالهاي چارقد مارال رويشان را پوشانده بود... چشمهايش به پيش رويش دوخته شده و نگاهش را از فراز سر گذرندگان به پيشاپيش پرواز داده و لبهاي چو قندش را بر هم چفت کرده بود و چنان گام از گام برميداشت که تو پنداري پهلوانيست به سرافرازي از نبرد بازگشته».6 مارال در پوست خود نميگنجد. تن از تن دارد ميگريزد. کبوتري در تن پرپر ميزند. روي پاي خودش بند نيست. رقصان تا آستانه «خط پرواز» ميرود، اما صرفا تا آستانه. اينجا، سرها رو به بالا دارند، اما نيروهايي که تن را در مينوردند، بهويژه نيروهاي «حيوانشدن»، کبوتري که در سينه بالبال ميزند، مهار ميشوند، افسار زده ميشوند و آدمها در آستانه گريزحيواني، در آستانه «رم»کردن، «رام» ميشوند. «خوش ميداشت همچنان که افراشته بر پشت اسب جاي گرفته بود، افراشته بماند. او در ميان دسته، جوانتر از همه بود. پس
ميبايد بيشتر در بند کردار خود باشد. جلف و جنگ جلوه نکند، سرافکنده نيز نشود. نه ميبايد زياده سينه جلو بدهد و خود را به رخ بکشد، نه ميبايد خود را ببازد و از دست بدهد، چندان که نتواند اسبي را -گرچه قره باشد آن اسب- زير ران و به فرمان داشته باشد. ميبايد بتواند همراه و هماهنگ دسته، اسب بتازاند. نه کندآهنگتر و نه نيز تندآهنگتر. ميبايد بتواند همگام و هماواي همراهان خود باشد. از اينروي کوششي پنهان ميداشت تا بتواند قرهآت را همخوي ديگر اسبان کند».7 همچنان، سري بالاست. همچنان ريتمي حيواني، ريتمي اسبي، بدن آنکه را بر اسب نشسته است در مينوردد. اما گلمحمد چه ميکند؟ خود را ميپايد. بر خود مهار ميزند. خود را همآهنگ ميکند. دولتآبادي ميداند نبايد سر خم کرد، اما در جستوجوي تعادل است. او تا آستانه شورها، ميلها، نيروهاي حيواني که چون ماشين جنگي، چون ايل بدن را در مينوردند و آدمها را روي «خط پرواز» قرار ميدهد، ميرود، اما پس مينشيند، از آنکه قواي بدن چنان بشورند که دولت بدن را منحل کنند ميهراسد، مصلحت آن است تا شورها مهار شوند. در يکي از در خاطر ماندنيترين بخشهاي «کليدر»، گلمحمد، «قره آت»، اسب
مارال را «رام» ميکند. اسب «يکهشناس» است. تن به هر سواري نميدهد. اما گلمحمد آن را مهار ميکند، افسار ميبندد. مسئله چيست؟ اينجا، اسب مهار ميشود. اما در رماني ديگر، در رماني ايلياتي و اقليتي، در رماني که يکسر در رهن شورها است، در آتش شورها ميسوزد، در «من ببر نيستم پيچيده به بالاي خود تاکم» از محمدرضا صفدري، اسبها ميسوزند. اسبها آتش ميگيرند. اسب بدل به تاک ميشود. زن بدل به اسب ميشود. زن بدل به گياه ميشود. اينجا، در «کليدر»، ماشين جنگي ايل از هماهنگي و ادغام در ماشين جنگي دولت ميگريزد، اما شورها مهار ميشوند. سر برافراشته است، اما تن در برابر سر، سر خمکرده است. شورها سر خم کردهاند. شورها افراشتگي ندارند. نمونهها بسيارند. آيا ميتوان «کليدر» را ذيل «ادبيات اقليت» خواند؟ نه. مطلقا نه. اين جستار، در سوداي قرائتي دقيق نيست، بلکه سر سوداي آن دارد تا يک ضدقرائت را به ميدان بياورد. سوداي ما اوراقکردن قرائتهاي پيشين و سرهمبندي باقيماندههاي آن در وضعيتي نو است. براهني مينويسد: «همه افراد ملت را به قامت وصفکردن و همه را بالغ و زيبا و دوستداشتني ديدن، دقيقا به معناي خط بطلان کشيدن بر
ديالکتيک و بر مبارزه طبقاتي است».8 چه شده است؟ مسئله اصلا ساده نيست. مسئله صرفا حذف زشتي به سود زيبايي مطلق نيست. مسئله صرفا غفلت از توازي به قامتبودگي و سرافراشتگي نيست. بايد ديد آيا براهني درباره آدمي که به قامت نيست، آدمي که راستقامت نيست و مثلا «قوز کرده» است هم چيزي گفته است يا نه؟ دقيقتر، بايد ديد اين آدمهاي «به قامت» و پيرمرد خنزرپنزري «قوز کرده» چهگونه روي هم تا ميخورند؟ براهني، پيشتر در «بازنويسي بوف کور» نوشته است: «وقتي که دريدا بحث در برابر قانونِ کافکا را پيش ميکشد، اشاره ميکند به فرويد که قد راستکردنِ انسان و اخلاقيشدن او را در نفرت از مرکز تن، ميداند. هيچ حيواني اين نفرت را نداشته است. وقتي که انسان احساس بيزاري از تن خود کرده، سرش را برگردانيده، تا آنجا که نهايتا ستون فقرات خودش را راست کرده است و در فاصله از بدنش ايستاده است...( هدايت). مرکز نفرت او يکي پيرمرد قوزکرده است که همان قوزکردگياش به او حالت بازگشت به تن را نشان ميدهد، و يکي هم لکاته است كه خود را در اختيار رجالهها ميگذارد». چرا نفرت هدايت از قوزکردگي پيرمرد خنزرپنزري پذيرفته ميشود، اما شوق دولتآبادي به آدم
غيرقوزي، به آدم به قامت نفي ميشود؟ اگر «کليدر» با ماشين جنگي دولت-ملتسازي سر ستيز دارد، اگر «بوف کور» ريشخند بازنمايي ري قديم در ري جديد و نگاهدار به ناممکنبودن بازسازي خيالي گذشته است، اگر اينها، اينجا توافق دارند، در مسئله به قامت بودن و قوزکردگي سراسر تبايناند. بر راوي «بوف کور» چه ميرود؟ آنچنان که براهني ميگويد، از مرکز تعين جنسي سر بر ميگرداند، پاي در راه عدم تعين جنسي ميگذارد، هرمافروديت و تراجنسي ميشود، پاي در راه گونهاي «شدن»، تبديل و تبدل ميگذارد، آنچه او را در مينوردد مهار نميشود، حتي سرآخر، خود بدل به پيرمرد خنزرپنزري ميشود. آدمهاي هدايت ناخوش، بيمار و هذيانياند، مدام در آستانه زن-شدن، حيوان-شدن و ديگر-شدناند. بدنها در کارهاي هدايت «رم» کردهاند، اما در کارهاي دولتآبادي «رام» شدهاند. آرام شدهاند. حال اگر آدمهاي «کليدر» به زبان خود سخن نميگويند، اگر انگار دارند هذيان ميگويند، انگار به جاي آنکه حرف بزنند، دارند شعر ميگويند، اگر مدام نثر بيهقي، مثلا، سخن آنان را در مينوردد، اگر اين آدمهاي «به قامت» به قامت خود سخن نميگويند، اگر با همه راستقامتيشان، قوز
کردهاند، حتي بر زمين، بر کف صفحههايي که دولتآبادي روي آن مينويسد، خزيدهاند و به جاي آنکه از دهان خود سخن بگويند، دارند نوک قلم، سوراخ سر قلم را که جوهر به نثر، مثلا بيهقيآلوده آن را ميمکند و با دهني جوهري، با دهني آغشته به جوهر قلم نويسنده سخن ميگويند، اگر آنها چنين از خود بيخود شدهاند، اين را بايد ذيل سرکوفتگي و افتادن سر آنان به زير قلم نويسنده خواند، يا به مثابه هذيانيشدن و با دهاني جوهرچکان سخنگفتن؟ بهمثابه گونهاي از «از جا در رفتگي» و رمکردن؟
سرآخر، چرا دولتآبادي اين اندازه توصيف ميکند؟ تشبيه ميکند؟ چرا بهقول براهني قلمفرسايي ميکند؟ چرا گفتن چيزي چون الف بود، ب شد، اين اندازه کشدار است؟ چرا دولتآبادي مدام در اين بين وصافي ميکند؟ دقيقتر: چرا او آهنگ سخن را کند ميکند؟ وصفها، تشبيهها و قلمفرساييهاي ادبي از چه منطق زماني تبعيت ميکنند؟ چه منطق زماني را ميآفرينند؟ آيا کند کردن آهنگ حرکت، در دل خود تمناي دور شدن از حرکت امتدادي و لمسکردن آستانههاي حرکت اشتدادي را ندارد؟ اين مقال مجال اين بررسي نيست.
پینوشتها:
1. رضا براهنی، رؤیای بیدار
2. هوشنگ گلشیری، باغ در باغ
3،4. رضا براهنی، رؤیای بیدار
5،6،7. محمود دولتآبادی، کلیدر
8. رضا براهنی، رؤیای بیدار
9. رضا براهنی، گزارش به نسل بیسن فردا
«کليدر» رماني «دهاتي» يا «ايلياتي» است؟ با چه نيروهايي نوشته شده است؟ نيروهاي سرکوبي يا سرپيچي؟ با چه سري سروکار دارد؟ با سر خمشده يا سر برافراشته؟ «کليدر» چگونه يک ماشين جنگي را سرهمبندي ميکند و از ادغام در ماشين جنگي دولت سر باز ميزند؟ ايل، کوچ، فلات، ماشين جنگي: ايدههايي از ژيل دلوز و گتاري، در هزار فلات. همچنين، سر خمشده، سر برافراشته، ايدههايي هم از آنان، در «کافکا، بهسوي ادبيات اقليت». مسئله چيست؟ آيا بنا است از نو دست به شعبدهبازي ديگري بزنيم و اينبار دولتآبادي را در پرتو دلوز بخوانيم؟ مسئله مطلقا، اين نيست. «کليدر» به هيچ عنوان رماني اقليتي يا صغير نيست. بيگمان، اين رمان رماني کبير است و بيش از آنکه به منطق ادبيات مينور تعلق داشته باشد، در ادبيات ماژور اندراج دارد. اما، بايد ديد اگر «کليدر» را از مداري باختيني وارد مداري دلوزي کنيم، چه انفجارهايي در زمين رمان فارسي رخ خواهد داد؟ اين نوع آزمايشهاي انتقادي را بايد جدي گرفت. مسئله آزمايش است. براهني کليدر را ذيل آراء باختين، ذيل چندصدايي ميخواند: «آقاي دولتآبادي... بايد بداند که در رمان بايد به دموکراسي فونکسيون زبان احترام بگذارد.
به اين معني که اولا براي آدمهايي که از آنها حرف ميزند، زبان منطبق با ذهنيت آنها درست کند و نه زباني خارج از ذهنيت آنها و ثانيا تاريخ زبانشناسي رمان را دروني کار خود کرده باشد. يعني اعتراض به زبان رسمي، زبان ادبي، زبان مطلق، زبان روشنفکري، زبان باسوادها. نويسنده رمان امروز، اگر اين قضيه را نفهمد و اين زبانهاي مورد اعتراض رمان را بهصورت ديمي و هردمبيل بهکار بگيرد، به شخصيتهاي خود، به حرف خود، به واقعيت درون و برون آدمها، خيانت کرده است».1 اين جستار مجال آن نيست تا بدان بپردازيم، آنچه براهني درباره باختين، چندصدايي، زبان رمان و زبان «کليدر» ميگويد، در مراجعه به خود باختين، در برابر ملاحظات انتقادي تاب ميآورد يا نميآورد. فعلا، صرفا، آنچه گفته شده را ميپذيريم. اما اگر براهني حق دارد کليدر را به ميانجي باختين بخواند، نقادي متأخر فارسي هم حق دارد «کليدر» را در پرتوِ مثلا «هزار فلات» يا «ادبيات اقليت»، از نو، به آزمون بگذارد. اين حق، نهتنها حقي روزآمد، بلکه حقي زورآمد است. چرا؟ چون بيش از دو دهه است، قرائت «کليدر» در رهن آنچه براهني و گلشيري درباره آن گفتهاند، مانده است. براهني ميگويد، زبان
«کليدر» زباني ادبي است، زبان رمان نيست. براهني ميگويد، دولتآبادي رمان نمينويسد، «قلمفرسايي» ميکند. گلشيري نيز، چيز چندان ديگري نميگويد. پرسش گلشيري نيز در رهن همين افق انتقادي است، هرچند سخني از باختين در ميان نباشد. «آيا کليدر نقل است، حکايت و قصه است يا رمان و داستان؟».2 يکي ميگويد، کليدر «قلمفرسايي» است، ديگري ميگويد «نقالي» است. حرف همان است: زبان کليدر، زبان رمان نيست. در اين مقال، مجال بررسي تفاوتهاي آن دو نوشته نيست. به آن نميپردازيم، اما ميگوييم به مقالهاي ديگر هم بايد مجال داد. چنانچه گذشت دور از ذهن نخواهد بود، اگر بگوييم بيش از دو دهه است «کليدر» خوانده نشده است. عجالتا، بر سر آنيم، آن را از نو بخوانيم. زورآمدي آن حق که گفته آمد، از اينرو است: از شوق خواندن. نويسنده، پيشتر باباچاهي و ازقضا خود براهني را، در نقدهايي ديگر، از مداري باختيني وارد مداري دلوزي کرده، خوانده است و به آزمونهاي نوين گذاشته است. اين مسئله، مسئله مهمي است. اين: قرائتهاي غيرباختيني از ادبيات چند دهه گذشته فارسي. فلات، ايل، کوچ، ماشين جنگي. سر خمشده و سر برافراشته. اولا، مشخص نيست وقتي براهني «کليدر» را روي
«ما نيز مردمي هستيم»، «تا» ميزند و اين را به ياري آن ميخواند، چرا چنين خطاي روششناختي عجيبوغريبي ميکند و ميگويد: «کتابي متفرعنانهتر از ما نيز مردمي هستيم در بحث ادبي نميتوان پيدا کرد. اين کتاب آقاي دولتآبادي را فقط ميتوان با کتاب مأموريت براي وطنم شاه مقايسه کرد. در اين کتاب يک طرف ملت و اراده ملي قرار دارد و در طرف ديگر، کسي که مظهر ملت و مظهر اراده ملي، يعني دولتآبادي است».3 مشخص نيست چرا ميگويد: «دولتآبادي... ملتي خيالي ميآفريند و نمايندگي مقتدر آن ملت را هم بر عهده ميگيرد»؟4 ملتي خيالي؟ شگفتا! اگر نيرويي، اگر خيالي، اگر تمنايي در نوشتهشدن «کليدر» هست، آن ستيزه با «دولت-ملت»سازي، ستيزه با خواست انسجام ملي و ستيزه با ارتش مدرن پهلوي است که در رؤياي شکلدهي به ملتي نو، دقيقتر، شکلدهي به ملتي خيالي است. اساسا داستان گلمحمد، برادرانش، عمويش و ديگراني که همپاي آنان بر نيروي دولتي شوريدهاند چيست؟ اصلا چرا ياغي خوانده ميشوند؟ ايل چيست؟ دقيقتر: ايل چه ميکند؟ ايل ماشين جنگي کوچگري است که به سادگي در ماشين جنگي دولت ادغام نميشود. دولتهاي پيشامدرن، دستکم در ايران، همواره تلاش داشتند
تا ماشين جنگي ايل را در خود ادغام کنند و به نيروي جنگي خود بيفزايند. اما رضاشاه چه ميکند؟ مسئله فرق کرده است. مسئله اين است: درهمکوبيدن ايلات. انحلال ماشين جنگي ايل به سود ارتشي مدرن. «کليدر»، صفحه برخورد اين دو ماشين جنگي است. اما با ايلغار چه بايد کرد؟ با غارت و چپاول؟ با سلسلهمراتب ايلي؟ حتي با بدلشدن ماشين جنگي ايلياتي به ماشين جنگي دولتي، با تصاحب پيدرپي قدرت در ايران توسط ايلها؟ مسئله اين است: گلمحمد، برادرانش، عمويش و يارانش، بيش از آنکه ايل را نمايندگي کنند، ايلياتي هستند. آنها، دقيقا در ايل، در هسته مرکزي و قدرت ايل اندراج ندارند. آنها ايلگريزند. طردشده، از ايل بيرونافتاده، راندهشده. آنها مدام پاي در گريز دارند. در جابهجايي. چه بايد کرد؟ ايل را، ايلغار را بايد اوراق کرد، سلسلهمراتب ايلي را بايد اوراق کرد و از ميان باقيماندههاي آن تجربه گريز، کوچگري و حدشکنانه ايلياتي را در چنته نگاه داشت. مسئله آريگفتن به ايل و ايلغار نيست، مسئله آريگفتن به ايلياتيگري، کوچگري و ميل گريز و سرپيچي است. اگر براهني نوشته بود، «کليدر» رماني ملوکالطوايفي، عشيرهاي و قبيلهاي است، دشواري کمتر بود.
اما مأموريت براي وطنم؟ ملتي خيالي؟ حاشا و کلا. آنهم اينجا، در نبردي بيپايان براي مقاومت در برابر ماشين جنگي دولتي؟ اما چرا مدام ميگويند، «کليدر» رماني دهاتي است؟ چرا ميگويند، رماني غيرمدرن است؟ ما اينجا، آن دهاتيبودن را به سود ايلياتيبودن خط ميزنيم و درباره غيرمدرنبودن «کليدر» نيز جا دارد بيفزاييم، شايد کليدر از مؤلفههاي «مدرنيسم ادبي» بيبهره باشد، يا دستکم کم بهره برده باشد، اما روشن است با «مدرنيته» و پروژه مدرنيزاسيون ملي در چارچوب دولت-ملتي نو، سر ستيز دارد. مدرنيزاسيون ملي، دولت-ملتسازي در ايران، در رهن راه و راهآهن است. اما ايل چه ميکند؟ ايلياتي دشتها را در مينوردد، راههاي نرفته و نکوبيده را زير سم اسبانش ميکوبد، گردنهها را ميپيمايد، گردنه ميگيرد و اگر پا بدهد و با دولت در بيفتد، قطاع طريق است. ماشين جنگي دولت، با امنيت راهها کار ميکند، راهها را وصل ميکند، ايلياتي از راه ميگريزد، راهها را قطع ميکند. بيگمان «کليدر» در مدرنيسم ادبي به پاي «بوف کور» نميرسد، اما اگر ري جديد تا خورده بر روي ري قديم، در «بوف کور»، ري جديدي که مملو از رجالهها است، ري جديدي که سرنوشت راوي در
آن چيزي جز پيرمرد خنزرپنزري شدن نيست، هجويهاي بر بازسازي خيالي دولت-ملت مدرن بر گرده ايران باستان است، هجويهاي از انعکاس ري قديم در ري جديد، «کليدر» نيز، دستکم در گريز از مرکز، در ستيز با اين دولت-ملتسازي و ماشين جنگي آن، با «بوف کور» همسايگيها و همپوشانيهاي درخور اعتنايي دارد. مسئله چيست؟ کليدر در رهن «قلمفرسايي» است يا «قلمروزدايي»؟ کج ميخوانيم. رج ميزنيم: «کليدر» دهاتي نيست، ايلياتي است. «کليدر» بيش از آنکه از مدرنيسم ادبي بيبهره باشد، در کار ستيز با مدرنيزاسيون ملي و دولت-ملتسازي است. دولتآبادي چه ربطي به شاه دارد؟ او با پدر شاه، با ارتش شاه، با ماشين جنگي دولت-ملت پهلوي سر ستيز دارد. مگر غم بزرگ براهني در رمان «آزاده خانم»، سرکوب فرقه دموکرات در تبريز و آشويتس کتابسوزان و سوختن اوراق و نوشتههاي فرقه دموکرات نيست، آخر چطور ممکن است ستيز «کليدر» را با ماشين جنگي دولت-ملت مدرن ناديده گرفت؟
ايل فلات را در مينوردد. ايل مدام جابهجا ميشود، گذارش به سر حد ميافتد، از حد ميگذرد و مرز را ميشکند. آنچه ايلياتي است، بيقلمرو است و نهتنها در قلمرو ملي نميگنجد، بل با سامانه حدي، مرزي و توپوگرافيک آن عناد دارد. آيا ميتوان کوچ ايل را روي راهپيمايي بزرگ مائو تا زد؟ آيا امکان قرائتي مائوئيستي از «کليدر» وجود دارد؟ قرائتي اگرنه نگاهدار به جنگ دهقاني، دستکم در سوداي جنگ ايلياتي؟ آيا وقتي دولتآبادي از بالا، نشسته بر بال ابرها، نشسته بر باد، چون پهپاد، دارد از فراز شهرها، قلعهها و رباطها، جلگهها و ريگزارها ميگذرد و از صفحات يک فلات ميگويد، دارد قلمفرسايي ميکند؟ اصلا گفتن اين چيزها چه ضرورت دارد؟ «اين ابرها... در پي هم، قافلهاي بيسامان و قحطيزده، بر فراز دشت کوير، نزار و خسته روبه زابلستان و هيرمند و بيابان افغانستان سرگردان بودند و ميرفتند تا گم شوند. زير اين ابرهاي بيجان، قلعهها و رباطها، پارهدشتهاي پراکنده و کمبر و شهرهاي کويري بودند... کلوخستانهايي در گذر باد و بر پهندشت آفتاب، تربت و بيرجند و گناباد و بيدخت... خبر از تربت و کاشمر و کال شور ميدادند. خبر از طاغي، قشلاق
ميبشکاليها. طاغي، پيوسته به ريگزار جنوب سبزوار و نيشابور، پيوسته به ريگزار، تا پاييندست باشتين. دست به سوي انارک داشت. فرازه انارک جلگه شاهرود بود که تا سينه سنگسر کشيده ميشد و از شمال به آفتاب ور آمدان واپس ميآمد و سر بر پاي کليدر ميگذاشت، با جلگه ماروس در ميآميخت و اسفراين و عبدالله گيو و جلگه جوين را در بال ميگرفت. بر همين ميدان، در تنگه ملق دره از جلگه ماروس، در کشاکش شيردوشان گلههاي ميش، مارال از مهتاو بزاده بود».5 چه شده است؟ مارال کجاي اين خاک از زهدان مادر به خشت افتاده است؟ چرا براي گفتن آنکه او کجا زاده شده است، بهجاي يک جاي خاص، بايد نمايي از يک فلات بهدست داد؟ از يک صفحه؟ مسئله اين است: ايلياتي روي صفحه فلات زاده ميشود. روي صفحه کوچ. در قلمرويي که با جابهجايي مدام از آن قلمروزدايي خواهد کرد. اينها مطلقا ربطي به قلمفرسايي ندارد، اما اگر ما اين زمينه ايلياتي و وابستگي آن به فلات را نفهميم، آن را قلمفرسايي تلقي خواهيم کرد.
چاپ پالتويي «کليدر» بيش از سههزار صفحه است. انگار صفحات خود اين رمان، صفحاتي بيانتها، بيپايان، بدون حدود، فراخ و فلاتواره است. اما دشواريها يکيک از راه ميرسند. آيا «کليدر» حقيقتا، رماني ايلياتي است؟ رماني کوچگرانه؟ مطلقا نه. «کليدر» صرفا اين آستانه را لمس ميکند. اما چرا؟ بايد ديد، اينجا، با چه نوع جابهجايي و با چه نوع حرکتي سروکار داريم. دقيقتر: بايد ديد حرکت در کليدر «اشتدادي» است يا «امتدادي»؟ حرکت رهآورد اندازه حرکت است يا شدت حرکت؟ در «کليدر» گريزها، گريز از جايي به جاي ديگرند. گريزها، در رهن اندازه حرکت، در رهن مسافت جابهجايي است. آنچه هست، گستره جابهجايي است. امتداد جابهجايي. دقيقتر: حرکت امتدادي. آيا در «کليدر» چيزي هست که بيآنکه از جاي خود بجنبد، حرکت کند، استحاله پيدا کند و بدل به چيز ديگري شود؟ مثلا ممکن است، گلمحمد اسب شود؟ مثلا ممکن است، مانند سامسا گرگوار در مسخ کافکا، مارال بدل به کبوتر شود؟ در «کليدر» آدمها مدام کوچ ميکنند، مدام ميگريزند، اما همواره همان که هستند ميمانند و نميتوانند تا از خود بگريزند از آنچه هستند. دقيقتر: تحرک دارند اما تحول ندارند. آيا همانطور
که آدمها صفحات خراسان را در مينوردند، شورهايشان ميتواند اندامهاي آنها را در نوردد، يا مدام شورها، در قيدوبند ميافتند؟ سر خمشده. سر برافراشته. سر خمنکردن، سر بالاداشتن. مسئله اين است: سرفرازي. نهگفتن به سرکوبي. «دو کبوتر بيتاب ميخواستند از يقهاش بيرون بزنند. بالهاي چارقد مارال رويشان را پوشانده بود... چشمهايش به پيش رويش دوخته شده و نگاهش را از فراز سر گذرندگان به پيشاپيش پرواز داده و لبهاي چو قندش را بر هم چفت کرده بود و چنان گام از گام برميداشت که تو پنداري پهلوانيست به سرافرازي از نبرد بازگشته».6 مارال در پوست خود نميگنجد. تن از تن دارد ميگريزد. کبوتري در تن پرپر ميزند. روي پاي خودش بند نيست. رقصان تا آستانه «خط پرواز» ميرود، اما صرفا تا آستانه. اينجا، سرها رو به بالا دارند، اما نيروهايي که تن را در مينوردند، بهويژه نيروهاي «حيوانشدن»، کبوتري که در سينه بالبال ميزند، مهار ميشوند، افسار زده ميشوند و آدمها در آستانه گريزحيواني، در آستانه «رم»کردن، «رام» ميشوند. «خوش ميداشت همچنان که افراشته بر پشت اسب جاي گرفته بود، افراشته بماند. او در ميان دسته، جوانتر از همه بود. پس
ميبايد بيشتر در بند کردار خود باشد. جلف و جنگ جلوه نکند، سرافکنده نيز نشود. نه ميبايد زياده سينه جلو بدهد و خود را به رخ بکشد، نه ميبايد خود را ببازد و از دست بدهد، چندان که نتواند اسبي را -گرچه قره باشد آن اسب- زير ران و به فرمان داشته باشد. ميبايد بتواند همراه و هماهنگ دسته، اسب بتازاند. نه کندآهنگتر و نه نيز تندآهنگتر. ميبايد بتواند همگام و هماواي همراهان خود باشد. از اينروي کوششي پنهان ميداشت تا بتواند قرهآت را همخوي ديگر اسبان کند».7 همچنان، سري بالاست. همچنان ريتمي حيواني، ريتمي اسبي، بدن آنکه را بر اسب نشسته است در مينوردد. اما گلمحمد چه ميکند؟ خود را ميپايد. بر خود مهار ميزند. خود را همآهنگ ميکند. دولتآبادي ميداند نبايد سر خم کرد، اما در جستوجوي تعادل است. او تا آستانه شورها، ميلها، نيروهاي حيواني که چون ماشين جنگي، چون ايل بدن را در مينوردند و آدمها را روي «خط پرواز» قرار ميدهد، ميرود، اما پس مينشيند، از آنکه قواي بدن چنان بشورند که دولت بدن را منحل کنند ميهراسد، مصلحت آن است تا شورها مهار شوند. در يکي از در خاطر ماندنيترين بخشهاي «کليدر»، گلمحمد، «قره آت»، اسب
مارال را «رام» ميکند. اسب «يکهشناس» است. تن به هر سواري نميدهد. اما گلمحمد آن را مهار ميکند، افسار ميبندد. مسئله چيست؟ اينجا، اسب مهار ميشود. اما در رماني ديگر، در رماني ايلياتي و اقليتي، در رماني که يکسر در رهن شورها است، در آتش شورها ميسوزد، در «من ببر نيستم پيچيده به بالاي خود تاکم» از محمدرضا صفدري، اسبها ميسوزند. اسبها آتش ميگيرند. اسب بدل به تاک ميشود. زن بدل به اسب ميشود. زن بدل به گياه ميشود. اينجا، در «کليدر»، ماشين جنگي ايل از هماهنگي و ادغام در ماشين جنگي دولت ميگريزد، اما شورها مهار ميشوند. سر برافراشته است، اما تن در برابر سر، سر خمکرده است. شورها سر خم کردهاند. شورها افراشتگي ندارند. نمونهها بسيارند. آيا ميتوان «کليدر» را ذيل «ادبيات اقليت» خواند؟ نه. مطلقا نه. اين جستار، در سوداي قرائتي دقيق نيست، بلکه سر سوداي آن دارد تا يک ضدقرائت را به ميدان بياورد. سوداي ما اوراقکردن قرائتهاي پيشين و سرهمبندي باقيماندههاي آن در وضعيتي نو است. براهني مينويسد: «همه افراد ملت را به قامت وصفکردن و همه را بالغ و زيبا و دوستداشتني ديدن، دقيقا به معناي خط بطلان کشيدن بر
ديالکتيک و بر مبارزه طبقاتي است».8 چه شده است؟ مسئله اصلا ساده نيست. مسئله صرفا حذف زشتي به سود زيبايي مطلق نيست. مسئله صرفا غفلت از توازي به قامتبودگي و سرافراشتگي نيست. بايد ديد آيا براهني درباره آدمي که به قامت نيست، آدمي که راستقامت نيست و مثلا «قوز کرده» است هم چيزي گفته است يا نه؟ دقيقتر، بايد ديد اين آدمهاي «به قامت» و پيرمرد خنزرپنزري «قوز کرده» چهگونه روي هم تا ميخورند؟ براهني، پيشتر در «بازنويسي بوف کور» نوشته است: «وقتي که دريدا بحث در برابر قانونِ کافکا را پيش ميکشد، اشاره ميکند به فرويد که قد راستکردنِ انسان و اخلاقيشدن او را در نفرت از مرکز تن، ميداند. هيچ حيواني اين نفرت را نداشته است. وقتي که انسان احساس بيزاري از تن خود کرده، سرش را برگردانيده، تا آنجا که نهايتا ستون فقرات خودش را راست کرده است و در فاصله از بدنش ايستاده است...( هدايت). مرکز نفرت او يکي پيرمرد قوزکرده است که همان قوزکردگياش به او حالت بازگشت به تن را نشان ميدهد، و يکي هم لکاته است كه خود را در اختيار رجالهها ميگذارد». چرا نفرت هدايت از قوزکردگي پيرمرد خنزرپنزري پذيرفته ميشود، اما شوق دولتآبادي به آدم
غيرقوزي، به آدم به قامت نفي ميشود؟ اگر «کليدر» با ماشين جنگي دولت-ملتسازي سر ستيز دارد، اگر «بوف کور» ريشخند بازنمايي ري قديم در ري جديد و نگاهدار به ناممکنبودن بازسازي خيالي گذشته است، اگر اينها، اينجا توافق دارند، در مسئله به قامت بودن و قوزکردگي سراسر تبايناند. بر راوي «بوف کور» چه ميرود؟ آنچنان که براهني ميگويد، از مرکز تعين جنسي سر بر ميگرداند، پاي در راه عدم تعين جنسي ميگذارد، هرمافروديت و تراجنسي ميشود، پاي در راه گونهاي «شدن»، تبديل و تبدل ميگذارد، آنچه او را در مينوردد مهار نميشود، حتي سرآخر، خود بدل به پيرمرد خنزرپنزري ميشود. آدمهاي هدايت ناخوش، بيمار و هذيانياند، مدام در آستانه زن-شدن، حيوان-شدن و ديگر-شدناند. بدنها در کارهاي هدايت «رم» کردهاند، اما در کارهاي دولتآبادي «رام» شدهاند. آرام شدهاند. حال اگر آدمهاي «کليدر» به زبان خود سخن نميگويند، اگر انگار دارند هذيان ميگويند، انگار به جاي آنکه حرف بزنند، دارند شعر ميگويند، اگر مدام نثر بيهقي، مثلا، سخن آنان را در مينوردد، اگر اين آدمهاي «به قامت» به قامت خود سخن نميگويند، اگر با همه راستقامتيشان، قوز
کردهاند، حتي بر زمين، بر کف صفحههايي که دولتآبادي روي آن مينويسد، خزيدهاند و به جاي آنکه از دهان خود سخن بگويند، دارند نوک قلم، سوراخ سر قلم را که جوهر به نثر، مثلا بيهقيآلوده آن را ميمکند و با دهني جوهري، با دهني آغشته به جوهر قلم نويسنده سخن ميگويند، اگر آنها چنين از خود بيخود شدهاند، اين را بايد ذيل سرکوفتگي و افتادن سر آنان به زير قلم نويسنده خواند، يا به مثابه هذيانيشدن و با دهاني جوهرچکان سخنگفتن؟ بهمثابه گونهاي از «از جا در رفتگي» و رمکردن؟
سرآخر، چرا دولتآبادي اين اندازه توصيف ميکند؟ تشبيه ميکند؟ چرا بهقول براهني قلمفرسايي ميکند؟ چرا گفتن چيزي چون الف بود، ب شد، اين اندازه کشدار است؟ چرا دولتآبادي مدام در اين بين وصافي ميکند؟ دقيقتر: چرا او آهنگ سخن را کند ميکند؟ وصفها، تشبيهها و قلمفرساييهاي ادبي از چه منطق زماني تبعيت ميکنند؟ چه منطق زماني را ميآفرينند؟ آيا کند کردن آهنگ حرکت، در دل خود تمناي دور شدن از حرکت امتدادي و لمسکردن آستانههاي حرکت اشتدادي را ندارد؟ اين مقال مجال اين بررسي نيست.
پینوشتها:
1. رضا براهنی، رؤیای بیدار
2. هوشنگ گلشیری، باغ در باغ
3،4. رضا براهنی، رؤیای بیدار
5،6،7. محمود دولتآبادی، کلیدر
8. رضا براهنی، رؤیای بیدار
9. رضا براهنی، گزارش به نسل بیسن فردا
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.