ادبار و شُکوهِ زمین
علی شروقی
داستاننویسی نخبهگرای ایران اغلب با رئالیسم با گونهای پرهیز و احتیاط مواجه شده است. در ریشهیابی این پرهیز و احتیاط پای عوامل مختلفی را میتوان به میان آورد که یکی از آنها میلکردن رمان رئالیستی از همان نخستین نمونههایش در ایران به سمت پاورقیهای عامهپسند و فاصله گرفتن از رئالیسم انتقادی است. عامل دیگر مطرح شدن و تبلیغ و ترویج نوع خاص و تقلیلیافتهای از رئالیسم انتقادی، یعنی «رئالیسم سوسیالیستی» در ادبیات داستانی ایران به جای رئالیسم در معنای گسترده آن است. به اینها البته تأثیر قدرتمند «بوف کور» صادق هدایت را هم باید افزود که انتشار آن متر و معیاری شد برای تمایز گذاشتن میان رمان جدی و پیشرو و رمان عامهپسند و عقبمانده، چنانکه طبق قانونی نانوشته اما تلویحا پذیرفتهشده میان طرفداران ادبیات نخبهگرا، گویی هرآنچه «بوف کور»ی و از جنس «بوف کور» نیست مردود است و در ردیف ادبیات مرتجع. فاصلهگیری از رئالیسم و شیوههای کلاسیک قصهنویسی در ایران معمولا بر اساس یکی از این سه رویکرد یا ترکیبی از این هرسه بوده است و اگر محمود دولتآبادی بهعنوان یکی از چند نویسنده مهم رئالیست در ادبیات داستانی ایران اغلب با
انتقاداتی تند مواجه بوده، ریشهاش را بیشتر در سه عامل پیشگفته باید جستوجو کرد. اینجا اما قصدم پرداختن به مواجهه انتقادی با آثار دولتآبادی براساس معیارهای پیشگفته نیست. در نقدهای گلشیری و براهنی بر «کلیدر» هم نمیخواهم چون و چرا کنم. آن نقدها بهویژه از حیث برخورداری از باریکبینی و طرح نکاتی دقیق در باب روایت (نقد گلشیری) و اتخاذ دستگاهی نظری بهعنوان پشتوانه و چارچوب نقد (نقد براهنی) همچنان از نوشتههای انتقادی مهم و خواندنی در زمینه نقد رمان فارسیاند. البته با خود آن نقدها نیز میتوان و باید مواجههای انتقادی داشت اما چنین مواجههای موضوع نوشته حاضر نیست. اینجا اگر هم از نقد رئالیسم بهطور کلی و نقد آثار دولتآبادی بهطور مشخص، از جمله دو نقدِ مذکور، سخنی به میان آمده غرض نه خود آن نقدها بلکه کاریکاتورها و کلیشههایی است که امروزه از روی آنها ساخته شده، نه به قصد نقد که بیشتر به قصد تخطئه میراث محمود دولتآبادی بهعنوان یکی از چند نویسنده مهم رئالیست در سنت نهچندان دیرپای داستاننویسی ایران. گویی در قانون نانوشته گروهی از نویسندگانِ جویای نامِ امروز نفی دولتآبادی و دمُده قلمداد کردن شیوه
قصهنویسی او، شیوهای رئالیستی و مبتنی بر کشش و تعلیق و حادثه که اوج آن را در رمان «کلیدر» میبینیم، به نوعی نمایش نوجوانانهی بهروز بودن بدل شده است. بهروز بودن و نه لزوما مدرن بودن. داستاننویسی ما در این سالها هم از نفی رئالیسم و هم از درک نادرست آن آسیبها دیده است، یعنی همانقدر که نفیِ رئالیسم منجر به آثاری هذیانی و هپروتی و آوانگاردنما اما در اصل ارتجاعی شده است، درکِ نادرست آن نیز بازنمایی سطح واقعیت بدون راهیافتن به جوهر و عصاره آن را در پی داشته است. این تلقی تقلیلگرایانه از رئالیسم ناشی از نخواندن یا بد خواندن آثار بزرگ رئالیستی ادبیات جهان و همچنین آثار مهم رئالیستی ادبیات ایران است، یعنی آثاری که با عبور از سطح واقعیت و دسترسی به جوهر آن، لحظههایی را در ادبیات رقم زدهاند که نهفقط واقعیت محدود و معلوم که چیزی بیش از آن را در بر دارد. تمایز داستان، حتی در رئالیستیترین شکل آن، با واقعیت در همین ارائه چیزی «بیش» از واقعیت محدود و معلوم است یا به بیانی رسیدن از این واقعیت به چیزی فراتر، پایدارتر و بنیادینتر، که این لزوما با فاصله گرفتن از رئالیسم بهدست نمیآید. محمود دولتآبادی در آثار
شاخص خود نشان داده است که در چارچوب رئالیسم و با شناخت دقیق عناصر اقلیمی که برآمده از تجربه زیسته اوست، عناصری که زبان و تعبیرات خاص او را در روایتگری رقم زدهاند، توانسته از واقعیت محدود و معلوم به آن امر پایدار و بنیادین که صرفا وابسته به شکلی خاص و محدود از واقعیت نیست پل بزند؛ چه بسا نویسندهای دیگر براساس تجربه زیسته و پیشینه فرهنگی و مطالعاتی متفاوت به شیوهای دیگر که لزوما رئالسیتی نیست به چنین توفیقی دست یابد. چگونه نوشتن از سویی برآمده از تجربه زیسته و چگونگی مواجهه با جهان و نحوه تجربه و درک آن است و از سوی دیگر وابسته به نوعِ خواندهها و آنچه پشتوانه فرهنگی قلمداد میشود. تنها نویسندهای میتواند توانِ رادیکال و انتقادی موجود در ذات ادبیات را آزاد کند که بیاعتنا به انواع و اقسام مُدها و دستورالعملهای ادبی و غیر ادبی شیوه خود را بیابد و به آن شیوه بنویسد. چه بسیار آثاری با سر و شکل آوانگارد که در ذات خود سخت ارتجاعیاند و توجیهگرِ ساختارهای تثبیتشده و آثاری که بهعکس، با رویکردی رئالیستی و قواعد کلاسیک نوشته شدهاند اما بنیادهای یک ساختارِ تثبیتشده را نشانه گرفتهاند. رئالیسم محمود
دولتآبادی، رئالیسمی از این نوع است. رئالیسمی برآمده از تجربه زیستهاش و تبدیل این تجربه به شکلی ادبی در قالب داستانهایی رئالیستی. دولتآبادی البته بعد از «کلیدر» و از «روزگار سپریشده مردم سالخورده» به بعد به شیوههایی دیگر از روایتگری روی آورد، برآمده از دغدغههایی تازه که پرداختن به آنها مجالی دیگر میطلبد. در اینجا اما صرفا دولتآبادی رئالیست مد نظر است. یعنی دولتآبادیِ بیشتر داستانهای کوتاه و نیمهبلند «کارنامه سپنج» تا «جای خالی سلوچ» و «کلیدر»؛ همان دولتآبادی که دمُده تلقی میشود، حال آنکه این بخش از میراث او حامل نمونههایی از بهترین داستانهای معاصر است، چرا که دولتآبادی در این داستانها با رجوع به سنتی که از آن برآمده به «آنِ» داستانی خود دست یافته است. این دوره از داستاننویسی دولتآبادی از داستان کوتاه «ادبار» آغاز میشود و در «جای خالی سلوچ» و «کلیدر» به اوج میرسد. در این سیرِ طولانی سبکِ نویسنده صیقل میخورد و آن جنس آدمی که او خوب میشناسد هرچه بیشتر و بهتر زمینه و مکان و اتمسفر درست خود را در قصه مییابد و با آن چفت میشود و دست آخر مجموعهای بهدست میدهد از فقر و تحقیر و رنج و
خشونت و محرومیت و کینه و عقده و بدویتِ گستردهای که پسِ پشتِ جامعهای از بالا و بهزور مدرنشده مخفی نگه داشته شده است. در این مجموعه به آدمهایی برمیخوریم که تحقیر و تبعیض آنها را به انبارهای باروت آماده انفجار بدل کرده است، به آدمهایی که ظلم و تبعیض را برنمیتابند و همچنین به آدمهایی تنداده به ظلم و حتی همدست با آن از سرِ طمع یا ناچاری یا هرچه. در بسیاری از داستانهایی که دولتآبادی در دهههای 40 و 50 نوشته، داستانهایی که اغلب در روستا اتفاق میافتند یا به نحوی به روستا مرتبطاند، با زمینهای بایر و کشاورزان به تنگنا افتادهای مواجهیم که زرق و برق مدرنیزاسیون آنها را از چشم انسان مرکزنشین پنهان نگه داشته است و آنچه در این قصهها مهم است، اینکه دولتآبادی آدمِ روستایی و مناسبات روستا را از درون و با تمام پیچیدگیهایش میبیند و روایت میکند. به این اعتبار میتوان گفت که او قدرتمندتر از آلاحمد داستان «نفرین زمین» را نوشته است. در «نفرین زمین» آلاحمدِ داستاننویس کمتر حضور دارد و جای آن را آلاحمد مقالهنویس و تحلیلگر گرفته است. آلاحمد، «نفرین زمین» را از زبان خود بهعنوان یک مشاهدهگرِ منتقد
اصلاحات ارضی مینویسد. دولتآبادی اما زبان زمینی را که نم پس نمیدهد از درون آن زمین مینویسد و همچنین زبان جاکن شدن از زمین و طبیعت را، زبان آوارگی را، زبان جدا افتادن از خانواده را، زبانِ هراس از تنها و بییار و یاور و عشق ماندن را، زبان تحقیر و تحقیرشدگی را و زبان غرور جریحهدار شده را. قصههای او هم روایت انسانی تحقیرشده و قرارگرفته در مرزِ انسان- حیوان است و هم روایت انسانی که میخواهد در برابر تحقیر و تبعیض مقاومت کند، با آن در بیُفتد و تن ندهد به مسخ. دولتآبادی در مجموعه آثار رئالیستیاش، از «ادبار» که یکی از نخستین قصههای اوست تا «جای خالی سلوچ» و «کلیدر»، طیفی از آدمهای متنوع خلق کرده است که میان این حضیض و اوج قرار دارند و گرچه برخی به حضیض و برخی به اوج نزدیکترند، اما اغلب مجموعهای متناقض از پستیبلندیاند.
داستان کوتاه «ادبار» ماجرای شخصیتی است به نام رحمت که از بیپناهی به طویله پناه برده است. دولتآبادی در این قصه داستانِ سقوط پلهپله انسانی آواره و بیکس و بیجا و مکان را تا مرتبه حیوانی، در شکلی فشرده و موجز باز میگوید. در همین قصه میبینیم که تجربه زیسته نویسنده و طرز نگاه او به واقعیت و استخراج تصویرهایی از طبیعت و زندگی روزمره، چگونه زبان قصه را بارور و غنی کرده و رئالیسم را به بیش از رئالیسم پیوند زده است: «از پارگی سقف، به اندازه یکتخته نمد، مهتاب روی پشت چارپا افتاده بود...»، «بشقاب نور به کف طویله افتاد»، «طویله خاموش، و یک فوج ستاره از پارگی گرده سقف پیدا بود. نور کمرنگی به گردی یک بشقاب، کف طویله افتاده بود ... در اتاق همدیوار صدا کرد، گفت و شنود کولیها برید، بشقاب نورشان از کف طویله رفت و قدمهای مردی در برف دور شد».
این تازه آغاز کارِ دولتآبادی است. او در قصههایی نظیر «هجرت سلیمان» و «آوسنه باباسبحان» به مراتب پختهتر میشود. «آوسنه باباسبحان» یک وسترنِ نوآرِ بومیِ موفق است؛ یکی از بهترین قصههای بلند دولتآبادی و یکی از بهترین قصههای تاریخ ادبیات داستانی ایران. در قصه «هجرت سلیمان» زن و زمین به هم پیوند خوردهاند؛ پیوندی که زمین را به مادینگی و زایایی اساطیریاش متصل میکند. در این قصه همچنین با تهدید و تحدید این زایایی مواجهیم و با عوامل این تهدید و تحدید. اینها همه در رمان «جای خالی سلوچ» و شخصیتِ مرگان به اوج میرسند: «دهقانانی زمخت، با خیشهای خود قلب زن را شخم میزدند». قصههای دولتآبادی سر در حماسه و پا بر زمین دارند؛ زمینی که اینک قِسمی ارزشمند از میراث داستانی ماست.
داستاننویسی نخبهگرای ایران اغلب با رئالیسم با گونهای پرهیز و احتیاط مواجه شده است. در ریشهیابی این پرهیز و احتیاط پای عوامل مختلفی را میتوان به میان آورد که یکی از آنها میلکردن رمان رئالیستی از همان نخستین نمونههایش در ایران به سمت پاورقیهای عامهپسند و فاصله گرفتن از رئالیسم انتقادی است. عامل دیگر مطرح شدن و تبلیغ و ترویج نوع خاص و تقلیلیافتهای از رئالیسم انتقادی، یعنی «رئالیسم سوسیالیستی» در ادبیات داستانی ایران به جای رئالیسم در معنای گسترده آن است. به اینها البته تأثیر قدرتمند «بوف کور» صادق هدایت را هم باید افزود که انتشار آن متر و معیاری شد برای تمایز گذاشتن میان رمان جدی و پیشرو و رمان عامهپسند و عقبمانده، چنانکه طبق قانونی نانوشته اما تلویحا پذیرفتهشده میان طرفداران ادبیات نخبهگرا، گویی هرآنچه «بوف کور»ی و از جنس «بوف کور» نیست مردود است و در ردیف ادبیات مرتجع. فاصلهگیری از رئالیسم و شیوههای کلاسیک قصهنویسی در ایران معمولا بر اساس یکی از این سه رویکرد یا ترکیبی از این هرسه بوده است و اگر محمود دولتآبادی بهعنوان یکی از چند نویسنده مهم رئالیست در ادبیات داستانی ایران اغلب با
انتقاداتی تند مواجه بوده، ریشهاش را بیشتر در سه عامل پیشگفته باید جستوجو کرد. اینجا اما قصدم پرداختن به مواجهه انتقادی با آثار دولتآبادی براساس معیارهای پیشگفته نیست. در نقدهای گلشیری و براهنی بر «کلیدر» هم نمیخواهم چون و چرا کنم. آن نقدها بهویژه از حیث برخورداری از باریکبینی و طرح نکاتی دقیق در باب روایت (نقد گلشیری) و اتخاذ دستگاهی نظری بهعنوان پشتوانه و چارچوب نقد (نقد براهنی) همچنان از نوشتههای انتقادی مهم و خواندنی در زمینه نقد رمان فارسیاند. البته با خود آن نقدها نیز میتوان و باید مواجههای انتقادی داشت اما چنین مواجههای موضوع نوشته حاضر نیست. اینجا اگر هم از نقد رئالیسم بهطور کلی و نقد آثار دولتآبادی بهطور مشخص، از جمله دو نقدِ مذکور، سخنی به میان آمده غرض نه خود آن نقدها بلکه کاریکاتورها و کلیشههایی است که امروزه از روی آنها ساخته شده، نه به قصد نقد که بیشتر به قصد تخطئه میراث محمود دولتآبادی بهعنوان یکی از چند نویسنده مهم رئالیست در سنت نهچندان دیرپای داستاننویسی ایران. گویی در قانون نانوشته گروهی از نویسندگانِ جویای نامِ امروز نفی دولتآبادی و دمُده قلمداد کردن شیوه
قصهنویسی او، شیوهای رئالیستی و مبتنی بر کشش و تعلیق و حادثه که اوج آن را در رمان «کلیدر» میبینیم، به نوعی نمایش نوجوانانهی بهروز بودن بدل شده است. بهروز بودن و نه لزوما مدرن بودن. داستاننویسی ما در این سالها هم از نفی رئالیسم و هم از درک نادرست آن آسیبها دیده است، یعنی همانقدر که نفیِ رئالیسم منجر به آثاری هذیانی و هپروتی و آوانگاردنما اما در اصل ارتجاعی شده است، درکِ نادرست آن نیز بازنمایی سطح واقعیت بدون راهیافتن به جوهر و عصاره آن را در پی داشته است. این تلقی تقلیلگرایانه از رئالیسم ناشی از نخواندن یا بد خواندن آثار بزرگ رئالیستی ادبیات جهان و همچنین آثار مهم رئالیستی ادبیات ایران است، یعنی آثاری که با عبور از سطح واقعیت و دسترسی به جوهر آن، لحظههایی را در ادبیات رقم زدهاند که نهفقط واقعیت محدود و معلوم که چیزی بیش از آن را در بر دارد. تمایز داستان، حتی در رئالیستیترین شکل آن، با واقعیت در همین ارائه چیزی «بیش» از واقعیت محدود و معلوم است یا به بیانی رسیدن از این واقعیت به چیزی فراتر، پایدارتر و بنیادینتر، که این لزوما با فاصله گرفتن از رئالیسم بهدست نمیآید. محمود دولتآبادی در آثار
شاخص خود نشان داده است که در چارچوب رئالیسم و با شناخت دقیق عناصر اقلیمی که برآمده از تجربه زیسته اوست، عناصری که زبان و تعبیرات خاص او را در روایتگری رقم زدهاند، توانسته از واقعیت محدود و معلوم به آن امر پایدار و بنیادین که صرفا وابسته به شکلی خاص و محدود از واقعیت نیست پل بزند؛ چه بسا نویسندهای دیگر براساس تجربه زیسته و پیشینه فرهنگی و مطالعاتی متفاوت به شیوهای دیگر که لزوما رئالسیتی نیست به چنین توفیقی دست یابد. چگونه نوشتن از سویی برآمده از تجربه زیسته و چگونگی مواجهه با جهان و نحوه تجربه و درک آن است و از سوی دیگر وابسته به نوعِ خواندهها و آنچه پشتوانه فرهنگی قلمداد میشود. تنها نویسندهای میتواند توانِ رادیکال و انتقادی موجود در ذات ادبیات را آزاد کند که بیاعتنا به انواع و اقسام مُدها و دستورالعملهای ادبی و غیر ادبی شیوه خود را بیابد و به آن شیوه بنویسد. چه بسیار آثاری با سر و شکل آوانگارد که در ذات خود سخت ارتجاعیاند و توجیهگرِ ساختارهای تثبیتشده و آثاری که بهعکس، با رویکردی رئالیستی و قواعد کلاسیک نوشته شدهاند اما بنیادهای یک ساختارِ تثبیتشده را نشانه گرفتهاند. رئالیسم محمود
دولتآبادی، رئالیسمی از این نوع است. رئالیسمی برآمده از تجربه زیستهاش و تبدیل این تجربه به شکلی ادبی در قالب داستانهایی رئالیستی. دولتآبادی البته بعد از «کلیدر» و از «روزگار سپریشده مردم سالخورده» به بعد به شیوههایی دیگر از روایتگری روی آورد، برآمده از دغدغههایی تازه که پرداختن به آنها مجالی دیگر میطلبد. در اینجا اما صرفا دولتآبادی رئالیست مد نظر است. یعنی دولتآبادیِ بیشتر داستانهای کوتاه و نیمهبلند «کارنامه سپنج» تا «جای خالی سلوچ» و «کلیدر»؛ همان دولتآبادی که دمُده تلقی میشود، حال آنکه این بخش از میراث او حامل نمونههایی از بهترین داستانهای معاصر است، چرا که دولتآبادی در این داستانها با رجوع به سنتی که از آن برآمده به «آنِ» داستانی خود دست یافته است. این دوره از داستاننویسی دولتآبادی از داستان کوتاه «ادبار» آغاز میشود و در «جای خالی سلوچ» و «کلیدر» به اوج میرسد. در این سیرِ طولانی سبکِ نویسنده صیقل میخورد و آن جنس آدمی که او خوب میشناسد هرچه بیشتر و بهتر زمینه و مکان و اتمسفر درست خود را در قصه مییابد و با آن چفت میشود و دست آخر مجموعهای بهدست میدهد از فقر و تحقیر و رنج و
خشونت و محرومیت و کینه و عقده و بدویتِ گستردهای که پسِ پشتِ جامعهای از بالا و بهزور مدرنشده مخفی نگه داشته شده است. در این مجموعه به آدمهایی برمیخوریم که تحقیر و تبعیض آنها را به انبارهای باروت آماده انفجار بدل کرده است، به آدمهایی که ظلم و تبعیض را برنمیتابند و همچنین به آدمهایی تنداده به ظلم و حتی همدست با آن از سرِ طمع یا ناچاری یا هرچه. در بسیاری از داستانهایی که دولتآبادی در دهههای 40 و 50 نوشته، داستانهایی که اغلب در روستا اتفاق میافتند یا به نحوی به روستا مرتبطاند، با زمینهای بایر و کشاورزان به تنگنا افتادهای مواجهیم که زرق و برق مدرنیزاسیون آنها را از چشم انسان مرکزنشین پنهان نگه داشته است و آنچه در این قصهها مهم است، اینکه دولتآبادی آدمِ روستایی و مناسبات روستا را از درون و با تمام پیچیدگیهایش میبیند و روایت میکند. به این اعتبار میتوان گفت که او قدرتمندتر از آلاحمد داستان «نفرین زمین» را نوشته است. در «نفرین زمین» آلاحمدِ داستاننویس کمتر حضور دارد و جای آن را آلاحمد مقالهنویس و تحلیلگر گرفته است. آلاحمد، «نفرین زمین» را از زبان خود بهعنوان یک مشاهدهگرِ منتقد
اصلاحات ارضی مینویسد. دولتآبادی اما زبان زمینی را که نم پس نمیدهد از درون آن زمین مینویسد و همچنین زبان جاکن شدن از زمین و طبیعت را، زبان آوارگی را، زبان جدا افتادن از خانواده را، زبانِ هراس از تنها و بییار و یاور و عشق ماندن را، زبان تحقیر و تحقیرشدگی را و زبان غرور جریحهدار شده را. قصههای او هم روایت انسانی تحقیرشده و قرارگرفته در مرزِ انسان- حیوان است و هم روایت انسانی که میخواهد در برابر تحقیر و تبعیض مقاومت کند، با آن در بیُفتد و تن ندهد به مسخ. دولتآبادی در مجموعه آثار رئالیستیاش، از «ادبار» که یکی از نخستین قصههای اوست تا «جای خالی سلوچ» و «کلیدر»، طیفی از آدمهای متنوع خلق کرده است که میان این حضیض و اوج قرار دارند و گرچه برخی به حضیض و برخی به اوج نزدیکترند، اما اغلب مجموعهای متناقض از پستیبلندیاند.
داستان کوتاه «ادبار» ماجرای شخصیتی است به نام رحمت که از بیپناهی به طویله پناه برده است. دولتآبادی در این قصه داستانِ سقوط پلهپله انسانی آواره و بیکس و بیجا و مکان را تا مرتبه حیوانی، در شکلی فشرده و موجز باز میگوید. در همین قصه میبینیم که تجربه زیسته نویسنده و طرز نگاه او به واقعیت و استخراج تصویرهایی از طبیعت و زندگی روزمره، چگونه زبان قصه را بارور و غنی کرده و رئالیسم را به بیش از رئالیسم پیوند زده است: «از پارگی سقف، به اندازه یکتخته نمد، مهتاب روی پشت چارپا افتاده بود...»، «بشقاب نور به کف طویله افتاد»، «طویله خاموش، و یک فوج ستاره از پارگی گرده سقف پیدا بود. نور کمرنگی به گردی یک بشقاب، کف طویله افتاده بود ... در اتاق همدیوار صدا کرد، گفت و شنود کولیها برید، بشقاب نورشان از کف طویله رفت و قدمهای مردی در برف دور شد».
این تازه آغاز کارِ دولتآبادی است. او در قصههایی نظیر «هجرت سلیمان» و «آوسنه باباسبحان» به مراتب پختهتر میشود. «آوسنه باباسبحان» یک وسترنِ نوآرِ بومیِ موفق است؛ یکی از بهترین قصههای بلند دولتآبادی و یکی از بهترین قصههای تاریخ ادبیات داستانی ایران. در قصه «هجرت سلیمان» زن و زمین به هم پیوند خوردهاند؛ پیوندی که زمین را به مادینگی و زایایی اساطیریاش متصل میکند. در این قصه همچنین با تهدید و تحدید این زایایی مواجهیم و با عوامل این تهدید و تحدید. اینها همه در رمان «جای خالی سلوچ» و شخصیتِ مرگان به اوج میرسند: «دهقانانی زمخت، با خیشهای خود قلب زن را شخم میزدند». قصههای دولتآبادی سر در حماسه و پا بر زمین دارند؛ زمینی که اینک قِسمی ارزشمند از میراث داستانی ماست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.