|

وضع بشر در قرن بیست‌ویکم

محمد زارع شیرین‌کندی

دو دهه آغازین قرن بیست‌ویکم نشان می‌دهد که این قرن تفاوت چندانی با قرن پیش ندارد و ظاهرا بشر هیچ عبرتی از مصائب و فجایع قرن پیش نگرفته است. در جهان توسعه‌یافته علم و تکنیک مدرن همچنان به پیش‌ می‌تازد و تفکر و فرهنگ مدرن همچنان مسلط است. در این عالم، بر اثر رشد فزاینده علم جدید و تکنولوژی‌ها و مهندسی‌های متعدد، انسان که در اوایل عصر جدید خود را سوژه و همه چیزهای دیگر را ابژه می‌پنداشته است، خود به ابژه علم و تکنیک مدرن بدل شده است. بر بخش اعظم جهان توسعه‌نیافته نیز جنگ، خشونت، خونریزی، تجاوز، ناامنی، کودک‌کشی، استبداد، خفقان، فلاکت، ظلم، فقر، بی‌خانمانی، گرسنگی و بیماری سایه افکنده است. برخی متفکران قرن پیش تصور می‌کردند که قرن بیست‌ویکم یا معنوی خواهد بود یا وجود نخواهد داشت اما متأسفانه در این قرن نه معنویتی دیده می‌شود، نه حقیقتی، نه فضیلتی، نه انسانیتی و نه شفقتی. اما این همه به این معنا نیست که مدرنیته و تفکر و فرهنگ مدرن از هرگونه نقد و انتقادی مصون مانده است. برخی متفکران دردمند و حساس از چند دهه پیش انتقاد از عناصر و مؤلفه‌های اصلی مدرنیته و اندیشه و عمل مدرن را شروع کرده‌اند تا انسان این روزگار را از پیامدهای بشرانگاری، خودبنیادی (سوبژکتیویته) و مذهب اصالت علم و تکنیک آگاه کنند.
در کتاب «آینده انسان: چشم‌اندازهای فلسفی» که گونتر زیبلد در سال 1999 در آستانه قرن بیست‌ویکم گرد آورده و جمعی از مترجمان به فارسی برگردانده‌اند، هفت تن از نویسندگان آلمانی با رویکردی فلسفی به مسائل، معضلات، گرفتاری‌ها، تناقضات و درگیری‌های انسان در طلیعه قرن بیست‌ویکم پرداخته‌اند و هرکدام از نظرگاهی از آینده انسان پرسش کرده‌اند و درواقع هرکدام از تهدیدی جدی سخن به میان آورده‌اند. آنان به پرسش‌هایی اندیشیده‌اند که پیش‌روی بشر قرن بیست‌ویکم قرار دارد. زیرا به گفته هایدگر، با تفکر می‌توان به چیزهای بسیاری اشارت داشت هرچند نمی‌توان آنها را بی‌درنگ و لزوما اثبات کرد. پیش‌ و بیش از هر چیز باید به علم جدید اشاره کرد که شاخه‌های تازه آن ازجمله در علوم زیستی، دانش پزشکی و ابداعات علمی- تکنیکی مفهوم سنتی از انسان را دگرگون کرده است. به نوشته زیبلد در مقدمه کتاب، طرح رمزگشایی از نقشه ژنتیک، تکنیک‌های انتقال ژن از یک نوع به نوع دیگر و شبیه‌سازی انسان همگی حاکی از آن هستند که ویژگی‌ها و صفاتی از انسان که هزاران سال در تعريف او معتبر شمرده مي‌شد، در حال از ميان رفتن است. اين علم جديد، به تعبير هايدگر، «فكر نمي‌كند» يعني تك‌بعدي‌تر از آن است كه بتواند پيامدهاي معضلاتي را ببيند كه دستورالعملش براي پيشروي در پي خواهد داشت.
در اولين مقاله كتاب با عنوان «معضلات مدرن‌سازي» نويسنده مدرن‌سازي را زاينده مخاطراتي جهاني تلقي مي‌كند كه نه مي‌توان تمامي ابعاد آن را پيش‌بيني و نه آنها را مهار كرد. به زعم وي، مدرن‌سازي به حكم طبيعتش همچون سرطان رشد ناهنجاري را آغاز كرده و اين را روشن‌تر از هر جا در آسيب‌هاي زيست‌محيطي مي‌توان مشاهده كرد. او با انتقاد از افراط در كار عقل و مفهوم پيشرفت از مفهوم «سنت» سخن به ميان آورده و بر آن است كه در كنار جديدترين‌ها به آنچه ديرينه‌ترين است نيز نيازمنديم تا بتوانيم اساسا منزلت امر جديد را دريابيم. مؤلف مقاله «در باب طبيعت انسان» به خطرها و تهديدهاي پزشكي باروري و مهندسي ژنتيك پرداخته و نوشته كه اكنون انسان‌ها به واسطه پيشرفت‌ها و برنامه‌ريزي‌هاي پزشكي ‌باروري مي‌توانند كودك دلخواه خود (پسر يا دختر) را به دنيا بياورند. جسم انسان به مثابه ماشين - كه زماني يك تصور و پنداشت بود- اكنون درواقعيت تحقق يافته و هركدام از اعضاي آن را مي‌توان جايگزين كرد. اكنون با قلب‌هاي مصنوعي و باتري‌هاي قلب مي‌توان زندگي كرد.
در يكي ديگر از مقالات كتاب با عنوان «آينده انسان در طبيعت» مؤلف از طبيعتي كه انسان شده سخن مي‌گويد و طبيعت همچون ابژه را به‌شدت مورد نقد قرار مي‌دهد. حيات آدمي در اشتراك با ديگر آدميان و ديگر اشيا و موجودات در تماميت طبیعت تحقق پيدا مي‌كند نه صرفا در همبودي با انسان‌هاي ديگر. مشتركات ما صرفا با همنوعان انساني‌مان نيست بلكه با طبيعت به‌طور كلي است و همبودي يعني همبودي با انسان‌ها و طبيعت. زيرا برخلاف سوبژكتيونيسم عصر جديد، ما صرفا به خويشتن يقين نداريم بلكه به ديگري، يعني طبيعت، نيز يقين داريم و ما طبيعتي هستيم كه در همبودي طبيعي انسان شده‌ايم.
«بي‌عالم شدن» انسان در عصر كنوني موضوع يكي ديگر از مقالات كتاب است. انسان در عالم انسان است و ميان انسان و عالم تقابل و تضادی نيست. انسان بدون عالم و عالم بدون انسان معنايي ندارد. در-‌عالم‌-‌بودن، به تعبير هايدگر، به اين معناست كه انسان در بافتي از پيوندهاي معنايي و شبكه‌اي از روابط زيست مي‌كند نه همچون سوژه‌اي تنها خودانگار. مفهوم حيات و غايت كه در فلسفه جديد به بوته فراموشي سپرده شده، توجه يكي از نويسندگان كتاب را برانگيخته تا او بگويد كه برخلاف انديشه ارسطو كه طبيعت را حيات تلقي مي‌كرد، با دكارت و فلسفه جديد جاي حيات و غايت را فاعليت، مكانيك و ماشين گرفته است. از ديدگاه دكارت، غير از انسان هر موجود زنده‌اي صرفا يك ماشين است، حيوانات احساس نمي‌كنند. دكارتيان فرياد آزارديده يك حيوان را همچون غژغژ اجزاي يك ماشين قلمداد مي‌كنند. با تقسيمات معروف فلسفه جديد، سوژه- ابژه، آگاهي- متعلق آگاهي، شيء انديشنده - شيء ممتد، كار انسان جديد به جايي رسيده كه خودش به ابژه‌اي صرف براي سوبژكتيويته‌اي استعلايي و فاقد عالم به نام «علم» مبدل شود. انسان خود يك ابژه شده است. چيزي كه ابژه نيست ديگر فقط علم است و این وضع بشر در قرن بیست‌و‌یکم است.

دو دهه آغازین قرن بیست‌ویکم نشان می‌دهد که این قرن تفاوت چندانی با قرن پیش ندارد و ظاهرا بشر هیچ عبرتی از مصائب و فجایع قرن پیش نگرفته است. در جهان توسعه‌یافته علم و تکنیک مدرن همچنان به پیش‌ می‌تازد و تفکر و فرهنگ مدرن همچنان مسلط است. در این عالم، بر اثر رشد فزاینده علم جدید و تکنولوژی‌ها و مهندسی‌های متعدد، انسان که در اوایل عصر جدید خود را سوژه و همه چیزهای دیگر را ابژه می‌پنداشته است، خود به ابژه علم و تکنیک مدرن بدل شده است. بر بخش اعظم جهان توسعه‌نیافته نیز جنگ، خشونت، خونریزی، تجاوز، ناامنی، کودک‌کشی، استبداد، خفقان، فلاکت، ظلم، فقر، بی‌خانمانی، گرسنگی و بیماری سایه افکنده است. برخی متفکران قرن پیش تصور می‌کردند که قرن بیست‌ویکم یا معنوی خواهد بود یا وجود نخواهد داشت اما متأسفانه در این قرن نه معنویتی دیده می‌شود، نه حقیقتی، نه فضیلتی، نه انسانیتی و نه شفقتی. اما این همه به این معنا نیست که مدرنیته و تفکر و فرهنگ مدرن از هرگونه نقد و انتقادی مصون مانده است. برخی متفکران دردمند و حساس از چند دهه پیش انتقاد از عناصر و مؤلفه‌های اصلی مدرنیته و اندیشه و عمل مدرن را شروع کرده‌اند تا انسان این روزگار را از پیامدهای بشرانگاری، خودبنیادی (سوبژکتیویته) و مذهب اصالت علم و تکنیک آگاه کنند.
در کتاب «آینده انسان: چشم‌اندازهای فلسفی» که گونتر زیبلد در سال 1999 در آستانه قرن بیست‌ویکم گرد آورده و جمعی از مترجمان به فارسی برگردانده‌اند، هفت تن از نویسندگان آلمانی با رویکردی فلسفی به مسائل، معضلات، گرفتاری‌ها، تناقضات و درگیری‌های انسان در طلیعه قرن بیست‌ویکم پرداخته‌اند و هرکدام از نظرگاهی از آینده انسان پرسش کرده‌اند و درواقع هرکدام از تهدیدی جدی سخن به میان آورده‌اند. آنان به پرسش‌هایی اندیشیده‌اند که پیش‌روی بشر قرن بیست‌ویکم قرار دارد. زیرا به گفته هایدگر، با تفکر می‌توان به چیزهای بسیاری اشارت داشت هرچند نمی‌توان آنها را بی‌درنگ و لزوما اثبات کرد. پیش‌ و بیش از هر چیز باید به علم جدید اشاره کرد که شاخه‌های تازه آن ازجمله در علوم زیستی، دانش پزشکی و ابداعات علمی- تکنیکی مفهوم سنتی از انسان را دگرگون کرده است. به نوشته زیبلد در مقدمه کتاب، طرح رمزگشایی از نقشه ژنتیک، تکنیک‌های انتقال ژن از یک نوع به نوع دیگر و شبیه‌سازی انسان همگی حاکی از آن هستند که ویژگی‌ها و صفاتی از انسان که هزاران سال در تعريف او معتبر شمرده مي‌شد، در حال از ميان رفتن است. اين علم جديد، به تعبير هايدگر، «فكر نمي‌كند» يعني تك‌بعدي‌تر از آن است كه بتواند پيامدهاي معضلاتي را ببيند كه دستورالعملش براي پيشروي در پي خواهد داشت.
در اولين مقاله كتاب با عنوان «معضلات مدرن‌سازي» نويسنده مدرن‌سازي را زاينده مخاطراتي جهاني تلقي مي‌كند كه نه مي‌توان تمامي ابعاد آن را پيش‌بيني و نه آنها را مهار كرد. به زعم وي، مدرن‌سازي به حكم طبيعتش همچون سرطان رشد ناهنجاري را آغاز كرده و اين را روشن‌تر از هر جا در آسيب‌هاي زيست‌محيطي مي‌توان مشاهده كرد. او با انتقاد از افراط در كار عقل و مفهوم پيشرفت از مفهوم «سنت» سخن به ميان آورده و بر آن است كه در كنار جديدترين‌ها به آنچه ديرينه‌ترين است نيز نيازمنديم تا بتوانيم اساسا منزلت امر جديد را دريابيم. مؤلف مقاله «در باب طبيعت انسان» به خطرها و تهديدهاي پزشكي باروري و مهندسي ژنتيك پرداخته و نوشته كه اكنون انسان‌ها به واسطه پيشرفت‌ها و برنامه‌ريزي‌هاي پزشكي ‌باروري مي‌توانند كودك دلخواه خود (پسر يا دختر) را به دنيا بياورند. جسم انسان به مثابه ماشين - كه زماني يك تصور و پنداشت بود- اكنون درواقعيت تحقق يافته و هركدام از اعضاي آن را مي‌توان جايگزين كرد. اكنون با قلب‌هاي مصنوعي و باتري‌هاي قلب مي‌توان زندگي كرد.
در يكي ديگر از مقالات كتاب با عنوان «آينده انسان در طبيعت» مؤلف از طبيعتي كه انسان شده سخن مي‌گويد و طبيعت همچون ابژه را به‌شدت مورد نقد قرار مي‌دهد. حيات آدمي در اشتراك با ديگر آدميان و ديگر اشيا و موجودات در تماميت طبیعت تحقق پيدا مي‌كند نه صرفا در همبودي با انسان‌هاي ديگر. مشتركات ما صرفا با همنوعان انساني‌مان نيست بلكه با طبيعت به‌طور كلي است و همبودي يعني همبودي با انسان‌ها و طبيعت. زيرا برخلاف سوبژكتيونيسم عصر جديد، ما صرفا به خويشتن يقين نداريم بلكه به ديگري، يعني طبيعت، نيز يقين داريم و ما طبيعتي هستيم كه در همبودي طبيعي انسان شده‌ايم.
«بي‌عالم شدن» انسان در عصر كنوني موضوع يكي ديگر از مقالات كتاب است. انسان در عالم انسان است و ميان انسان و عالم تقابل و تضادی نيست. انسان بدون عالم و عالم بدون انسان معنايي ندارد. در-‌عالم‌-‌بودن، به تعبير هايدگر، به اين معناست كه انسان در بافتي از پيوندهاي معنايي و شبكه‌اي از روابط زيست مي‌كند نه همچون سوژه‌اي تنها خودانگار. مفهوم حيات و غايت كه در فلسفه جديد به بوته فراموشي سپرده شده، توجه يكي از نويسندگان كتاب را برانگيخته تا او بگويد كه برخلاف انديشه ارسطو كه طبيعت را حيات تلقي مي‌كرد، با دكارت و فلسفه جديد جاي حيات و غايت را فاعليت، مكانيك و ماشين گرفته است. از ديدگاه دكارت، غير از انسان هر موجود زنده‌اي صرفا يك ماشين است، حيوانات احساس نمي‌كنند. دكارتيان فرياد آزارديده يك حيوان را همچون غژغژ اجزاي يك ماشين قلمداد مي‌كنند. با تقسيمات معروف فلسفه جديد، سوژه- ابژه، آگاهي- متعلق آگاهي، شيء انديشنده - شيء ممتد، كار انسان جديد به جايي رسيده كه خودش به ابژه‌اي صرف براي سوبژكتيويته‌اي استعلايي و فاقد عالم به نام «علم» مبدل شود. انسان خود يك ابژه شده است. چيزي كه ابژه نيست ديگر فقط علم است و این وضع بشر در قرن بیست‌و‌یکم است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.