|

آیا نقد ترجمه‌های بد کافی‌ است

نیما پرژام

در دفاع از عملکرد مترجمان کتاب «والتر بنیامین/یا به سوی نقدی انقلابی» می‌توان به موارد متعددی اشاره کرد، از اهمیت موضوع کتاب و حضور ایده‌های تازه و بی‌سابقه در متن، مخصوصاً با توجه به شهرت و محبوبیت بنیامین در فضای فکری ایران، تا اهمیت مواضع و جایگاه نویسنده کتاب در فضای جهانی نقد ادبی معاصر و نسبت مواضع او با گرایش‌های غالب در این فضا، ... و البته، کیفیت چشمگیر، دقت سختگیرانه و قابل اعتماد بودن ترجمه کتاب، یعنی همان ویژگی مهمی که متأسفانه امروزه بیش از آنکه پیش‌شرطی طبیعی و مطابق انتظار محسوب شود امری استثنایی و خلاف قاعده جلوه می‌کند. با این‌همه، یادداشت حاضر با تمرکز بر این پرسش نوشته شده است که «آیا در فضای کنونی اهمیت و ارزش متن و کیفیت قابل قبول ترجمه را می‌توان دلایلی کافی برای انتشار یک کتاب محسوب کرد؟» البته که پیش از هر چیز باید منظور از «وضعیت کنونی» را روشن کنیم.
طی دو دهه گذشته، شاهد تحولات بی‌سابقه‌ای در فرایند ترجمه و انتشار کتاب‌های نظری بوده‌ایم، از یک‌سو، تعداد مترجمان و به تبع آن تعداد عناوین کتاب‌های منتشرشده در این حیطه با شتابی حیرت‌انگیز افزایش یافته، و از سوی دیگر، میانگین کیفیت ترجمه‌ها، تیراژ کتاب‌ها و مدت زمان لازم برای ترجمه و انتشار هر کتاب روند نزولی انکارناپذیری را طی کرده است. جالب توجه آنکه این تحولات در دورانی رخ داده‌اند که به لطف ظهور و گسترش اینترنت و فضای مجازی امکان دسترسی همگانی به متون اصلی فراهم شده است، چنان‌که امروزه خوانندگان جدی کتاب‌های نظری بسیار کمتر از اسلاف‌شان به آثار ترجمه‌شده نیازمند و وابسته‌اند. از این‌رو، به نظر می‌رسد تحولات مذکور بیش از آن‌که از یک تقاضای اجتماعی ملموس ناشی شود، عمدتاً از انواع و اقسام انگیزه‌ها و منافع شخصی نشئت گرفته است. از آنجا که در وضعیت حاضر تقریباً هیچ سازوکار مؤثر و کارآمدی برای ارزیابی ترجمه‌های نظری وجود ندارد، افزودن ترجمه مشهورترین و دشوارترین متون نظری غرب به رزومه شخصی افراد بیشتر محتاج «صرف فعل خواستن» است تا درگیری طولانی، صبورانه و منضبط با آثار نظری. ظاهراً در چنین اوضاعی، مترجمان شایسته و ترجمه‌های باکیفیت خودبه‌خود در جایگاهی موجه و مصون از نقد قرار می‌گیرند. ازاین‌رو، گذشته از بحث‌های متعددی که درباره نقش ترجمه در دوران معاصر مطرح شده است - مخصوصاً ایده مشهور ترجمه-تفکر که در گسترده‌ترین معنای ممکن نمایانگر تنها امکان حقیقی تفکر در دوران ما بوده و خواهد بود - و نیز، علیرغم اهمیت و ضرورت نهفته در نقد مصادیق متعدد ترجمه‌های ضعیف - که ظاهراً تنها به لطف همت افرادی معدود تا حدی فعلیت یافته است - نباید از اهمیت و ضرورت بی‌چون و چرای مورد سوم، یعنی نقد ترجمه‌های خوب غافل ماند، نقدی که با معیارهایی برخاسته از ایده ترجمه-تفکر به ارزیابی استراتژی و مواضع کلی مترجم بپردازد.[i]
باید توجه داشته باشیم که دسترسی خوانندگان جدی آثار نظری به متون اصلی نه‌تنها ترجمه متون نظری را به امری زائد و بیهوده تبدیل نمی‌کند، که اتفاقاً با کمرنگ‌تر شدن نیازهای ابتدایی‌تر عملاً نقش ساختاری تقلیل‌ناپذیر و ضروری ترجمه را بیش از همیشه نمایان می‌سازد، زیرا مفاهیم و نظریه‌هایی که درک ساختارهای بنیادین و زوایای تاریک جهان امروز و از جمله وضعیت خودمان بدون آنها ممکن نیست، تنها از طریق ترجمه در زبان فارسی بازتولید می‌شوند. به همین دلیل است که بحران فعلی ترجمه همان بحران تفکر در زبان فارسی است. دفاع از این ادعا که در زمینه تألیفات نظری به‌ندرت شاهد آثاری کمابیش قابل دفاع بوده‌ایم، حتی علیرغم کلی‌گویی و ابهام نهفته در چنین حکمی، چندان دشوار نیست. آثار تألیفی موجود در زبان فارسی اغلب یا به‌کلی بی‌بهره از حداقلی از غنای نظری و درگیری با مفاهیم‌اند، یا انبوهی از مفاهیم را به نحوی گسترده اما نامفهوم و بی‌سروته به هم می‌دوزند، معضلی که حتی در شیوه حرف‌زدن طیف گسترده‌ای از علاقه‌مندان به نظریه قابل تشخیص است. اما تا آنجا که به ارتباط میان این ناتوانی همگانی در فکر کردن و بحران ترجمه مربوط است، مسئله فراتر از انبوه ترجمه‌های نامفهوم و غیرقابل اعتمادی است که به‌ندرت خوانده می‌شوند. با در نظرگرفتن گستره‌ای وسیع‌تر که ترجمه‌های خوب را نیز شامل ‌شود، همچنان می‌توان مدعی شد که هیچ رابطه ساختاری قابل اعتنایی میان آثار ترجمه‌شده و قابلیت تفکر به چشم نمی‌خورد. اگر چنین ادعایی درست باشد، آنگاه علاوه بر تفکر و تألیف در زبان فارسی، نفس ترجمه‌کردن و حتی انتشار ترجمه‌های خوب و باکیفیت نیز تا حد زیادی پرسش‌برانگیز و غیرقابل توجیه خواهند بود. به همین دلیل است که ترجمه و انتشار آثار نظری، حتی با کیفیت قابل قبول، تنها وقتی قابل توجیه است که از طریق میانجی‌های مشخصی با تفکر در پیوند باشد. امری که خوشبختانه در مورد کتاب «والتر بنیامین / یا به سوی نقدی انقلابی» صادق است، زیرا همان‌طور که در مقدمه مترجمان به اختصار توضیح داده شده، ترجمه و انتشار این کتاب خود بخشی از یک پروژه جمعی گسترده‌تر - اما در عین حال در چارچوبی محدود با مرزهایی تعریف‌شده و به دور از بلندپروازی‌های کودکانه - است که اغلب آثار قبلی مترجمان و حتی بسیاری از آثار انفرادی آنها را نیز در بر می‌گیرد.
مترجمان در مقدمه کتاب توصیفی بسیار موجز اما دقیق و صریح از مختصات این پروژه ارائه می‌دهند و هدف نهایی خویش را اندیشیدن به ادبیات از دل پروژه‌ای فلسفی معرفی می‌کنند که در فضای فکری ایران با خط سیر تاریخی نوشته‌ها و ترجمه‌های مراد فرهادپور و متعاقباً جریان فکری وابسته به او شناخته می‌شود و معرف مسیری در تاریخ فلسفه معاصر است که «از آدورنو به ژیژک رسیده است». مترجمان توضیح می‌دهند که چگونه همان بن‌بست‌هایی که در پروژه آدورنو نمایان و در پروژه ژیژک به میانجی نظریه لاکانی حل‌وفصل شده، عیناً در نظریه ادبی آدورنو نیز حضور دارند. امری که هم اهمیت انتخاب بنیامین و تفسیر ایگلتون از او را آشکار می‌کند و هم نشان می‌دهد که چه فضای بالقوه و باروری برای فکر کردن به ادبیات در این مسیر فلسفی گشوده شده است؛ فضایی که به زعم مترجمان «در پروژه ژیژک و تا حد زیادی در پروژه مراد فرهادپور به علت اولویت‌یافتن سیاست بر فرهنگ مغفول مانده است». اما نکته‌ای که می‌بایست به این توضیحات اضافه کنیم به وجه دیگر این ماجرا یعنی جایگاه منحصربه‌فرد و استثنایی ادبیات در تاریخ معاصر ایران مربوط است، زیرا از مشروطه به این‌سو، ادبیات احتمالاً تنها عرصه حقیقت بوده است که در فرایند پرتنش و گیج‌کننده گذار به مدرنیته به گسستی بارور و سنت‌ساز تن داده است. شکل‌گیری سنت شعر نو با آثار نیما و رمان فارسی با آثار هدایت این امکان بی‌سابقه را برای چندین نسل از سوژه‌های تاریخی فراهم کرده است که از طریق ارجاع به گسست تاریخی پیش از خود در شکل‌گیری و تداوم نمونه‌هایی کمیاب از رویه‌های تاریخی حقیقت در ایران معاصر شرکت کنند. از این‌رو، باید توجه داشت که اشاره مترجمان به مغفول ماندن نسبی ادبیات به دلیل «اولویت سیاست بر فرهنگ» ابداً به معنای اولویت یافتن ادبیات بر سیاست در پروژه آنها نیست. از آنجا که تفکر تنها به میانجی رویه‌های حقیقت امکان‌پذیر است، انتخاب ادبیات در فضای فکری ایران یکی از معدود راه‌های ممکن برای تفکر و از جمله تفکر در باب سیاست است، آن‌هم با توجه به محدودیت‌هایی که عملاً امکان تفکر صریح و رادیکال درباره سیاست را از عرصه عمومی به فضای خصوصی رانده‌اند. این دغدغه آشکارا در تصمیم مترجمان برای ترجمه این کتاب دخیل بوده است. تأکید بر پیچیدگی‌های رابطه میان ادبیات و سیاست، که در عنوان کتاب نیز به نحوی تحریک‌آمیز تجلی یافته، پیش از هر چیز به معنای مقاومت در برابر کلیشه‌های جدیدی است که مشروعیت خود را به تمامی از طریق مخالفت با کلیشه‌های سطحی قدیمی‌تر درباره ادبیات متعهد کسب می‌کنند و از این طریق، هرگونه تأمل جدی درباره رابطه ادبیات و سیاست را - که از آغاز میانه‌ای با آن کلیشه‌ها نداشت - پیشاپیش به منزله جدی‌گرفتن پرسشی بی‌ربط و گمراه‌کننده می‌دانند که دیگر مدت‌هاست تاریخ مصرف آن به سر رسیده است. در چنین فضایی انتشار کتاب «والتر بنیامین / یا به سوی نقدی انقلابی» بار دیگر ما را با پرسشی قدیمی اما هنوز تازه و سرشار از راز و رمز مواجه می‌کند: «در چهره اندوه‌بار و بداقبال کسی چون بنیامین تصویر میل متناقض‌مان بر ما منعکس می‌شود. میل متناقض‌مان به نوعی رهایی که در خیال هم نمی‌گنجد ...» (از متن کتاب)
پی‌نوشت:
1. متنی که صالح نجفی در نقد ترجمه‌های فولادوند نوشته است از نمونه‌های قابل توجه چنین نقدی است: «نثر پولاد در سنگر بازار:‌ سه ملاحظه درباره پرونده فولادوند»، روزنامه «شرق»، 22 دی 1392.

در دفاع از عملکرد مترجمان کتاب «والتر بنیامین/یا به سوی نقدی انقلابی» می‌توان به موارد متعددی اشاره کرد، از اهمیت موضوع کتاب و حضور ایده‌های تازه و بی‌سابقه در متن، مخصوصاً با توجه به شهرت و محبوبیت بنیامین در فضای فکری ایران، تا اهمیت مواضع و جایگاه نویسنده کتاب در فضای جهانی نقد ادبی معاصر و نسبت مواضع او با گرایش‌های غالب در این فضا، ... و البته، کیفیت چشمگیر، دقت سختگیرانه و قابل اعتماد بودن ترجمه کتاب، یعنی همان ویژگی مهمی که متأسفانه امروزه بیش از آنکه پیش‌شرطی طبیعی و مطابق انتظار محسوب شود امری استثنایی و خلاف قاعده جلوه می‌کند. با این‌همه، یادداشت حاضر با تمرکز بر این پرسش نوشته شده است که «آیا در فضای کنونی اهمیت و ارزش متن و کیفیت قابل قبول ترجمه را می‌توان دلایلی کافی برای انتشار یک کتاب محسوب کرد؟» البته که پیش از هر چیز باید منظور از «وضعیت کنونی» را روشن کنیم.
طی دو دهه گذشته، شاهد تحولات بی‌سابقه‌ای در فرایند ترجمه و انتشار کتاب‌های نظری بوده‌ایم، از یک‌سو، تعداد مترجمان و به تبع آن تعداد عناوین کتاب‌های منتشرشده در این حیطه با شتابی حیرت‌انگیز افزایش یافته، و از سوی دیگر، میانگین کیفیت ترجمه‌ها، تیراژ کتاب‌ها و مدت زمان لازم برای ترجمه و انتشار هر کتاب روند نزولی انکارناپذیری را طی کرده است. جالب توجه آنکه این تحولات در دورانی رخ داده‌اند که به لطف ظهور و گسترش اینترنت و فضای مجازی امکان دسترسی همگانی به متون اصلی فراهم شده است، چنان‌که امروزه خوانندگان جدی کتاب‌های نظری بسیار کمتر از اسلاف‌شان به آثار ترجمه‌شده نیازمند و وابسته‌اند. از این‌رو، به نظر می‌رسد تحولات مذکور بیش از آن‌که از یک تقاضای اجتماعی ملموس ناشی شود، عمدتاً از انواع و اقسام انگیزه‌ها و منافع شخصی نشئت گرفته است. از آنجا که در وضعیت حاضر تقریباً هیچ سازوکار مؤثر و کارآمدی برای ارزیابی ترجمه‌های نظری وجود ندارد، افزودن ترجمه مشهورترین و دشوارترین متون نظری غرب به رزومه شخصی افراد بیشتر محتاج «صرف فعل خواستن» است تا درگیری طولانی، صبورانه و منضبط با آثار نظری. ظاهراً در چنین اوضاعی، مترجمان شایسته و ترجمه‌های باکیفیت خودبه‌خود در جایگاهی موجه و مصون از نقد قرار می‌گیرند. ازاین‌رو، گذشته از بحث‌های متعددی که درباره نقش ترجمه در دوران معاصر مطرح شده است - مخصوصاً ایده مشهور ترجمه-تفکر که در گسترده‌ترین معنای ممکن نمایانگر تنها امکان حقیقی تفکر در دوران ما بوده و خواهد بود - و نیز، علیرغم اهمیت و ضرورت نهفته در نقد مصادیق متعدد ترجمه‌های ضعیف - که ظاهراً تنها به لطف همت افرادی معدود تا حدی فعلیت یافته است - نباید از اهمیت و ضرورت بی‌چون و چرای مورد سوم، یعنی نقد ترجمه‌های خوب غافل ماند، نقدی که با معیارهایی برخاسته از ایده ترجمه-تفکر به ارزیابی استراتژی و مواضع کلی مترجم بپردازد.[i]
باید توجه داشته باشیم که دسترسی خوانندگان جدی آثار نظری به متون اصلی نه‌تنها ترجمه متون نظری را به امری زائد و بیهوده تبدیل نمی‌کند، که اتفاقاً با کمرنگ‌تر شدن نیازهای ابتدایی‌تر عملاً نقش ساختاری تقلیل‌ناپذیر و ضروری ترجمه را بیش از همیشه نمایان می‌سازد، زیرا مفاهیم و نظریه‌هایی که درک ساختارهای بنیادین و زوایای تاریک جهان امروز و از جمله وضعیت خودمان بدون آنها ممکن نیست، تنها از طریق ترجمه در زبان فارسی بازتولید می‌شوند. به همین دلیل است که بحران فعلی ترجمه همان بحران تفکر در زبان فارسی است. دفاع از این ادعا که در زمینه تألیفات نظری به‌ندرت شاهد آثاری کمابیش قابل دفاع بوده‌ایم، حتی علیرغم کلی‌گویی و ابهام نهفته در چنین حکمی، چندان دشوار نیست. آثار تألیفی موجود در زبان فارسی اغلب یا به‌کلی بی‌بهره از حداقلی از غنای نظری و درگیری با مفاهیم‌اند، یا انبوهی از مفاهیم را به نحوی گسترده اما نامفهوم و بی‌سروته به هم می‌دوزند، معضلی که حتی در شیوه حرف‌زدن طیف گسترده‌ای از علاقه‌مندان به نظریه قابل تشخیص است. اما تا آنجا که به ارتباط میان این ناتوانی همگانی در فکر کردن و بحران ترجمه مربوط است، مسئله فراتر از انبوه ترجمه‌های نامفهوم و غیرقابل اعتمادی است که به‌ندرت خوانده می‌شوند. با در نظرگرفتن گستره‌ای وسیع‌تر که ترجمه‌های خوب را نیز شامل ‌شود، همچنان می‌توان مدعی شد که هیچ رابطه ساختاری قابل اعتنایی میان آثار ترجمه‌شده و قابلیت تفکر به چشم نمی‌خورد. اگر چنین ادعایی درست باشد، آنگاه علاوه بر تفکر و تألیف در زبان فارسی، نفس ترجمه‌کردن و حتی انتشار ترجمه‌های خوب و باکیفیت نیز تا حد زیادی پرسش‌برانگیز و غیرقابل توجیه خواهند بود. به همین دلیل است که ترجمه و انتشار آثار نظری، حتی با کیفیت قابل قبول، تنها وقتی قابل توجیه است که از طریق میانجی‌های مشخصی با تفکر در پیوند باشد. امری که خوشبختانه در مورد کتاب «والتر بنیامین / یا به سوی نقدی انقلابی» صادق است، زیرا همان‌طور که در مقدمه مترجمان به اختصار توضیح داده شده، ترجمه و انتشار این کتاب خود بخشی از یک پروژه جمعی گسترده‌تر - اما در عین حال در چارچوبی محدود با مرزهایی تعریف‌شده و به دور از بلندپروازی‌های کودکانه - است که اغلب آثار قبلی مترجمان و حتی بسیاری از آثار انفرادی آنها را نیز در بر می‌گیرد.
مترجمان در مقدمه کتاب توصیفی بسیار موجز اما دقیق و صریح از مختصات این پروژه ارائه می‌دهند و هدف نهایی خویش را اندیشیدن به ادبیات از دل پروژه‌ای فلسفی معرفی می‌کنند که در فضای فکری ایران با خط سیر تاریخی نوشته‌ها و ترجمه‌های مراد فرهادپور و متعاقباً جریان فکری وابسته به او شناخته می‌شود و معرف مسیری در تاریخ فلسفه معاصر است که «از آدورنو به ژیژک رسیده است». مترجمان توضیح می‌دهند که چگونه همان بن‌بست‌هایی که در پروژه آدورنو نمایان و در پروژه ژیژک به میانجی نظریه لاکانی حل‌وفصل شده، عیناً در نظریه ادبی آدورنو نیز حضور دارند. امری که هم اهمیت انتخاب بنیامین و تفسیر ایگلتون از او را آشکار می‌کند و هم نشان می‌دهد که چه فضای بالقوه و باروری برای فکر کردن به ادبیات در این مسیر فلسفی گشوده شده است؛ فضایی که به زعم مترجمان «در پروژه ژیژک و تا حد زیادی در پروژه مراد فرهادپور به علت اولویت‌یافتن سیاست بر فرهنگ مغفول مانده است». اما نکته‌ای که می‌بایست به این توضیحات اضافه کنیم به وجه دیگر این ماجرا یعنی جایگاه منحصربه‌فرد و استثنایی ادبیات در تاریخ معاصر ایران مربوط است، زیرا از مشروطه به این‌سو، ادبیات احتمالاً تنها عرصه حقیقت بوده است که در فرایند پرتنش و گیج‌کننده گذار به مدرنیته به گسستی بارور و سنت‌ساز تن داده است. شکل‌گیری سنت شعر نو با آثار نیما و رمان فارسی با آثار هدایت این امکان بی‌سابقه را برای چندین نسل از سوژه‌های تاریخی فراهم کرده است که از طریق ارجاع به گسست تاریخی پیش از خود در شکل‌گیری و تداوم نمونه‌هایی کمیاب از رویه‌های تاریخی حقیقت در ایران معاصر شرکت کنند. از این‌رو، باید توجه داشت که اشاره مترجمان به مغفول ماندن نسبی ادبیات به دلیل «اولویت سیاست بر فرهنگ» ابداً به معنای اولویت یافتن ادبیات بر سیاست در پروژه آنها نیست. از آنجا که تفکر تنها به میانجی رویه‌های حقیقت امکان‌پذیر است، انتخاب ادبیات در فضای فکری ایران یکی از معدود راه‌های ممکن برای تفکر و از جمله تفکر در باب سیاست است، آن‌هم با توجه به محدودیت‌هایی که عملاً امکان تفکر صریح و رادیکال درباره سیاست را از عرصه عمومی به فضای خصوصی رانده‌اند. این دغدغه آشکارا در تصمیم مترجمان برای ترجمه این کتاب دخیل بوده است. تأکید بر پیچیدگی‌های رابطه میان ادبیات و سیاست، که در عنوان کتاب نیز به نحوی تحریک‌آمیز تجلی یافته، پیش از هر چیز به معنای مقاومت در برابر کلیشه‌های جدیدی است که مشروعیت خود را به تمامی از طریق مخالفت با کلیشه‌های سطحی قدیمی‌تر درباره ادبیات متعهد کسب می‌کنند و از این طریق، هرگونه تأمل جدی درباره رابطه ادبیات و سیاست را - که از آغاز میانه‌ای با آن کلیشه‌ها نداشت - پیشاپیش به منزله جدی‌گرفتن پرسشی بی‌ربط و گمراه‌کننده می‌دانند که دیگر مدت‌هاست تاریخ مصرف آن به سر رسیده است. در چنین فضایی انتشار کتاب «والتر بنیامین / یا به سوی نقدی انقلابی» بار دیگر ما را با پرسشی قدیمی اما هنوز تازه و سرشار از راز و رمز مواجه می‌کند: «در چهره اندوه‌بار و بداقبال کسی چون بنیامین تصویر میل متناقض‌مان بر ما منعکس می‌شود. میل متناقض‌مان به نوعی رهایی که در خیال هم نمی‌گنجد ...» (از متن کتاب)
پی‌نوشت:
1. متنی که صالح نجفی در نقد ترجمه‌های فولادوند نوشته است از نمونه‌های قابل توجه چنین نقدی است: «نثر پولاد در سنگر بازار:‌ سه ملاحظه درباره پرونده فولادوند»، روزنامه «شرق»، 22 دی 1392.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.