|

گفت‌وگو با عباس آخوندي

منتقدِ «بکوبیم‌ و بسازیم»

صدرا محقق

عباس آخوندی اگرچه تا همین چند وقت پیش وزیر یک وزارتخانه مهم و از اعضای کابینه دولت حسن روحانی بود، بیشتر مایل است خودش را یک نظریه‌پرداز و روشنفکر بداند؛ در مطالب، سخنرانی‌ها و مصاحبه‌هایش هم بیش از هر چیز بر همین مسئله تأکید می‌کند. یکی از حوزه‌هایی که آخوندی بیش از همه درباره‌اش سخن می‌گوید، مسئله‌ای است که خود او با عنوان «اندیشه ایرانشهری» از آن یاد می‌کند و معتقد است باید در تبیین اندیشه ایرانشهری، پیوند آن با قابلیت زندگی در شهرهای ایران و همچنین اصلاح زیست‌پذیری شهرها با بهره‌مندی از خرد پیشینیان تلاش و عمل کرد. با توجه به این بُعد از نظرات وزیر پیشین، در این مصاحبه به سراغ او رفتیم تا از این منظر، تحلیل و دیدگاه او را درباره وضعیت کنونی کلان‌شهرهای کشور و به‌ویژه تهران، به عنوان پایتخت و پرجمعیت‌ترین شهر کشور بدانیم. یکی از موضوعاتی که آخوندی تلاش می‌کرد در دوره مسئولیت خود اجرائی کند، اما در نهایت هیچ خروجی ملموس و مشخصی نداشت، بحث «بازآفرینی شهری» بود. او در این مصاحبه به همین مسئله پرداخت و نیز به پرسش‌های «شرق» درباره اینکه چرا پس از سال‌ها برعهده‌داشتن مسئولیت مستقیم، نتوانست قدمی اجرائی و ملموس در این زمینه بردارد، پاسخ داد.

شوراي ‌‌شهر تهران (دور پنجم) کار خود را با رأي چشمگیر و انتظار زیاد شروع کرد. اما بازخوردهايي که از افکار عمومي درباره عملکرد آن به گوش مي‌رسد اين است که تاکنون ناموفق بوده‌‌ است؛ افکار عمومي، رسانه‌ها و نیز خروجي کار حاکی از چنين نتيجه‌اي است. تحليل شما در‌ ‌اين‌ زمینه چيست؟ درباره سه شهرداري که تاکنون براي تهران انتخاب شده‌اند، چه نظری دارید و عملکرد شورای شهر را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
درباره اين يک‌سال‌و‌خرده‌اي نمي‌توان تحليل دقيقي ارائه داد، اما اساسا من با حکمروايي شهري مسئله دارم؛ به هر صورت همه پيش‌بيني مي‌کردند که اين نظام حکمروايي شهري که بر مبناي شهرفروشي است، براي هميشه نمي‌تواند ادامه پيدا کند. به یاد دارم سال 72-73 که به اين کار اعتراض داشتيم، در يک کنفرانس شهرداري، چند نفر از شهرسازان بزرگ دنيا آمده بودند، همه هشداري که آنها مي‌دادند اين بود که اين کار به بن‌بست مي‌رسد. چون مفهوم اين کار، فروش آينده است. فروش آينده هم تا حدي مي‌تواند ادامه پيدا کند، اما بعد از مدتي و در آخر کار، اين ظرفيت تمام مي‌شود و به بن‌بست مي‌رسد. تقريبا امروز در شهر تهران و کلان‌شهرها به آن بن‌بست فروش شهر رسيده‌ايم. اگر به جمعيت‌پذيري تهران دقت کنيد، می‌بینید که در شهر تهران حدود 3.3 ميليون خانه وجود دارد. مفهومش اين است که ظرفيت‌پذيري جمعيت شهر تهران براي حدودا ده‌و‌نيم ميليون نفر است. جمعيت شهر تهران حدود 8.6 ميليون نفر است؛ يعني درحال‌حاضر دو ميليون نفر بيش از جمعيتش ظرفيت دارد. درعین‌حال، عده زيادي هم در بدمسکني فوق‌العاده سختي زندگي مي‌کنند؛ مفهوم آن، عدم تعادل مطلق در شهر تهران است. اکنون در محله‌هايي مانند پايين ميدان انقلاب، به هزينه‌های بسيار گسترده‌اي نياز است. در محله‌هايي هم ظرفيت خالي بسيار گسترده‌اي وجود دارد. فقط اگر منطقه يک را در نظر بگيريد، فکر مي‌کنم در منطقه يک حدود 35 هزار واحد مسکوني خالي وجود دارد. بيش از 30 هزار پروانه در حال ساخت نیز در آن منطقه ثبت شده است. اينها را به این دلیل مي‌گويم که معلوم است نظام درآمد و هزينه شهر تهران کلا مختل است؛ بنابراین اگر شورايي سر کار مي‌آيد، بايد انديشه‌اي داشته باشد درباره اینکه اساسا چگونه مي‌خواهد تهران را اداره کند. اين ديگر با يک‌سري اقدامات اوليه -که اينجا را اصلاح کنيم، يا آنجا را شفاف کنيم- حل نمي‌شود، البته اينها خوب است، ولي بخش کوچکي از يک پروسه اصلي است. به نظرم در ايران، براي اينکه داستان شهرفروشي تمام شود و در نهايت بتوانیم نظام درستي براي آن تعريف کنیم، به نظام حکمروايي شهري نياز داريم. من در برنامه‌اي هم که به شورای شهر ارائه دادم، اين را مطرح کردم. اين کار پرريسکي است ولي اگر هم انجام نشود، به ‌نظرم هيچ‌وقت امکان اداره تهران، مشهد، شيراز و ديگر کلان‌شهرها به وجود نمي‌آيد. ما اکنون يک نظام يک‌سطحي حکمروايي در ايران داريم که فقط دولت مرکزي است؛ از دهدار تا رئيس‌جمهور، همه کارمندان دولت مرکزي هستند. چيزي به‌عنوان شهرداري به‌مثابه لايه‌اي از حکومت وجود ندارد، چيزي هم به‌عنوان دولت يا حکمروايي محلي که در دنيا وجود دارد، در ايران نداريم. چون اين لايه حکمروايي محلي را نداريم؛ نه در آن ماليه محلي داريم که نظام مالي شهر تهران و مشهد و... را سازماندهي کند، نه نظام تعريف منافع محلي مستقل در شهرها را داريم که بتوانيم منافع محلي شهر تهران را از شيراز، مشهد و کاشان متمایز کنيم. همه اينها تابع دولت مرکزي‌اند. اينکه درباره شورا مي‌پرسيد، درهرصورت شوراهاي ما، هيچ نظريه‌اي درباره مفهوم حکمروايي محلي را تعقيب نمي‌کنند. تا زماني که مفهوم حکمروايي محلي را تعقيب نکنند، نمي‌توانند در آخر کار، تعهدهايي را که به مردم داده‌اند، انجام دهند. بخش عمده‌اي از آن تعهدات به اين برمي‌گردد که بتوانند استقلال تصميم‌گيري را از وزارت کشور و دولت مرکزي داشته باشند؛ هم در تصميم‌گيري و هم در تأمين منابع مالي. اينها نه در تصميم‌گيري و نه در تأمين منابع مالي هيچ استقلالي از دولت مرکزي ندارند. به نظرم اين ريشه‌اي است و من هم نديده‌ام که شورای شهر، اين موضوع را در دستور کار اصلي خود قرار دهد و به آن توجه کند.
اين يک نقد ساختاري به کليت بحث شوراها است. همين شورا را در چارچوب کنونی چطور مي‌بينيد؟ آيا عملکرد موفقي داشته‌ است؟
اين شورا و آقاي شهردار وقتي‌ که مي‌آيند، مي‌گويند بايد وضعيت درآمد هزينه شهر تهران را درست کنيم. چطور بايد درآمد هزينه شهر تهران را درست کنيم؟ اگر شما نظام مالي محلي نداشته باشيد، چگونه مي‌خواهيد آن را درست کنيد؟ بنابراین درست است که اين بحث ساختاري است، ولي حتما در يک دوره هم قابل حل‌وفصل نيست. مهم اين است که شورا بايد برای يک‌سري مسائل بنيادين شهر، نظريه داشته باشد. نکته دوم اينکه باز اين شورا به نظرم در مسائل بنيادين، نمي‌تواند مسيرش را از مسير قبلي به شکل روشن تفکيک کند. علت آن هم نداشتن نظريه براي بازآفريني شهري است. بازآفريني شهري اين نيست که چهار محله را در نظر بگيرند و چهار ساختمان قديمي آن را مرمت کنند و بگويند بازآفريني شهري کرده‌ايم؛ کل فضاي عمومي و زندگي عمومي در منطقه و خيابان‌هاي پايين‌تر از انقلاب، اختلال‌هاي کارکردي بسيار جدي‌ای‌ دارند. تصور من اين است که در‌حال‌حاضر، اساسا اصلي‌ترين مأموريت شهرداري، نه به‌عنوان يک کار جانبي، بحث بازآفريني شهري است. بازآفريني شهري به مفهوم بازآفريني همه فضاهاي عمومي در شهر است. اين فضاها مي‌تواند فرهنگي، اقتصادي و اجتماعي باشد یا مي‌تواند فضايي براي جمع‌شدن حس هويت اجتماعي باشد؛ در واقع يک‌سري فضاها را معمولا در خيابان انقلاب به بالا مي‌بينيد که افراد می‌توانند در آن نفس بکشند. در پايين آن، اساسا مفهوم حس جمعي که مي‌تواند رضايت‌مندي را به ساکنان يک محل بدهد، وجود ندارد و در آنجا با گرفتاري‌هاي جدي مواجهيد. اين را هم اصلا قائل نیستم که مفهوم بازآفريني شهري به مسئله‌ اصلي تبديل شود. تصورم اين بود که مأموريت شماره يک شهرداران همه نواحي، مناطق و مرکز قاعدتا بازآفريني شهري است.
اين ايده را در برنامه‌اي که براي شورای شهر نوشتيد مطرح کرديد يا به‌صورت‌کلي نظرتان درباره شهر با هر شهرداري اين است؟
اگر بخواهيد تفاوتي را احساس کنید، بايد به‌صورت کلي باشد. اگر تفاوتي نبينيد، بعد از آن چه مي‌شود! الان مردم مي‌گويند چه فرقي بين اين شورا با شوراي قبلي بود؟ مبناي شوراي قبلي پروژه بود؛ پروژه اجرای اتوبان، پروژه اجرای خيابان و...، در‌حالي‌که مسئله شهر، زندگي است. اجرا‌کردن اتوبان صدري که طرحش غلط بود، حتي به فرض اينکه طرح آن هم درست بوده، مهم اين است که زندگي را در محله جواديه چگونه می‌گذرانید. اصل زندگي هم اين است که بتواند در زندگي جمعي، براي مردم فلان محله رضايت‌مندي ايجاد کند يا در هر محله ديگری مانند محله مولوي يا مختاري و... . اساسا شهرداري‌ها کارکرد خود را از مفهوم توجه به امور محله‌اي، بردند به سمت توجه به پروژه‌هاي عمراني؛ بنابراین مفهوم محله را که مي‌تواند رضايت‌مندي ذهني و حسي به شهروندان بدهد، اصلا از دستور کار خود خارج کرده‌اند. به همین دلیل نگاه من اين است که شوراها اگر قاعدتا بخواهند کار موفقي کنند، نياز دارند برگردند و واحد محله و مفهوم همسايگي را در دستور کار خود قرار دهند. اساسا معيار نظام برنامه‌ريزي آنها بايد معياری اجتماعي شود. پروژه‌ها هم بايد پروژه‌هايي باشند که از اين نظام اجتماعي پشتيباني کنند. ولي همچنان مفهوم عمران، مسئله شهرداري تهران است. اصلا مفهوم برنامه‌ريزي اجتماعي نه در دستور کار شورا است و نه در دستور کار شهرداري.
بحث بازآفريني شهري در دوره وزارت شما هم يکي از مأموريت‌ها بود. بااین‌حال با اینکه شما دوره‌ای طولاني وزير بوديد، همين اواخر سراغ بازآفريني شهري رفتيد. چه شد که این مأموریت به جايي نرسيد و کار عملي خاصي در این زمینه انجام نشد؟
اين البته از روز اول، برنامه ما بود، نه روز آخر. از روز اول، همه برنامه من، بازآفريني شهري بود. نه تنها در اين دوره، در دوره قبل هم که در وزارت مسکن‌و‌شهرسازي بودم، هر چه شرکت در وزارتخانه بود، رد مي‌کردم؛ تنها شرکتي که به وجود آوردم، شرکت عمران و بازآفريني شهري در سال 73-74 بود. همه بحث من اين بود که مي‌گفتم شما به چه چيزي شهر مي‌گوييد؟ شهر را اجتماع مي‌گيريد يا مجموعه کالبد؟ اگر شهر را اجتماع گرفتيد، محور برنامه‌ريزي آن اجتماعي مي‌شود، اما اگر کالبد بگيريد، محور برنامه‌ريزي آن پروژه‌هاي عمراني مي‌شود؛ اين حرفي بود که من مي‌زدم و هنوز هم مي‌زنم. فکر مي‌کنم اين بايد در دستور کار دولت باشد. ولي دولت با اين برنامه خيلي فاصله دارد.
همين دولت را مي‌گوييد يا منظورتان نهاد دولت به‌طورکلي است؟
هم اين دولت و هم دولت‌هاي قبلي. هنوز هم وقتي دولتي مي‌خواهد گزارش بدهد، هيچ‌وقت از برنامه‌ريزي اجتماعي خود گزارش نمي‌دهد. مي‌گويد چه تعداد لوله گاز گذاشتم، چقدر کابل برق کشيدم، چقدر خيابان، جاده، مترو، راه‌آهن، فرودگاه و... آماده کردم. در آخر کار، هيچ‌گاه در نظام برنامه‌ريزي ايران، مفهوم برنامه‌ريزي اجتماعي، مثلا در برنامه ششم لحاظ نمي‌شود. در سخنراني آقاي رئيس‌جمهور براي بودجه سال 98 کوچک‌ترين اثري از برنامه‌ريزي اجتماعي نيست؛ چون دولتمردان ايران، اساسا مفهوم برنامه‌ريزي اجتماعي را بيشتر چيزي مانند جوک مي‌دانند.
خود شما هم تا چند وقت پيش جزئي از دولت بوديد. آيا تلاش مي‌کرديد که اين نگاه تغيير کند؟
بله، همه تلاش من اين بود و از روز اول مي‌گفتم شهر، سازمان اجتماعي است؛ کالبد نيست. من از همان ابتدا، در نخستین سخنراني‌ای که در وزارتخانه داشتم -در يک وزارتخانه صددرصد مهندسي- بحثم اين بود که به مديران بگويم برنامه‌ريزي ما، اجتماعي است؛ اصلا برنامه‌ريزي کالبدي نيست. آثارش نیز در همين بازآفريني شهري نمایان می‌شد.
چرا به نتيجه نرسيد؟
براي اينکه بايد دولت همراهي کند. اين‌طور نيست که فقط يک وزارتخانه کار کند. وقتي مي‌خواهيد اين کار را انجام دهید، از وزارت کشور گرفته تا رئيس‌جمهوری و وزارت دارايي بايد پیگیر این کار باشند؛ به ‌عبارتی، اين مسئله بايد برنامه‌ريزي دولت باشد.
يعني شما در دولت اين چالش را داشتيد؟
بله، به‌شدت.
طبيعتا اين قضيه به تغيير ساختاري نياز دارد.
بله، اما اين موضوع در دستور کار دولت نيست. مثلا در سازمان برنامه، مفهوم سازمان اجتماعي اصلا مسئله نيست؛ بنابراین وقتي مي‌خواهد تخصيص بودجه دهد، برايش مهم نيست مفهوم اجتماعي يعني چه؟ موضوع اصلا بحث اعتياد، زنان خياباني و... نيست. وقتي سازمان اجتماعي مي‌گويد منظور خود زندگي است، کل دولت است. بحث اجتماعي در ایران يعني رفتن و حل يک ناهنجاري. در‌حالي‌که من می‌گویم خود هنجار بايد باشد، نه ناهنجاري. اساسا خود جامعه بايد دستور کار باشد. جامعه در ايران اصلا در دستور کار نيست. از این‌رو، همه تلاش من اين بود که وقتي به استاني مي‌روم، جلسه‌هاي ستاد بازآفريني را مرتب تشکيل دهم. اولين بحث ما اين بود که به استاندار و مجموعه مديران کل استان بگوييم که تصور نکنيد اگر آمار بدهيد، آمار شما فقط‌و‌فقط مربوط به اجراي چند پروژه است. يک نمونه این بحث در راه‌آهن است؛ مثلا چرا ما برنامه راه‌آهن حومه را طراحي کرديم؟ برنامه حومه يعني همين که اگر بخواهيد برنامه‌ريزي اجتماعي کنيد، بايد بفهميد که نحوه سکونت در کلان‌شهرها چگونه است، فاصله بين سکونتگاه و اشتغال چگونه شکل مي‌گيرد. وقتي اين را در دستور کار مي‌گذاريد، مي‌بينيد که اصلي‌ترين مسئله حمل‌ونقل ايران، حمل‌ونقل حومه مي‌شود. در واقع پروژه يکِ ايران، حمل‌ونقل ريلي مي‌شود. ولي اگر مبناي شما، پروژه باشد و از جامعه حرکت نکنيد، مبناي شما اين مي‌شود که چند کيلومتر جاده یا اتوبان و راه‌آهن کشيده‌اید. آخر کار هم تنها چيزي که در دستور کار شما نمي‌آيد، راه‌حل حومه است. این يک نمونه خيلي بارز فرق بين اين دوره و دوره قبل است. نمونه خيلي بارز ديگر، شهرسازي ريل پايه است. وقتي مي‌گوييد مي‌خواهم در شهر رضايت‌مندي اجتماعي ايجاد کنم، يکی از راه‌های ايجاد رضايت‌مندي اجتماعي اين است که بتوانیم محيط زيست را سامان دهیم و اتلاف وقت مردم را در خيابان‌ها از بين ببریم، راه‌حلش چيست؟ راه‌حلش حمل‌ونقل عمومي است. حمل‌ونقل عمومي چيست؟ حمل‌ونقل عمومي انبوه، ريل است؛ بنابراين شهر را بايد براساس ريل ساخت.
منظور از ريل، هم مترو است و هم تراموا؟
بله.
شهري مانند تهران، قابليت تراموا را دارد؟
بله، چرا ندارد؟ بقيه شهرها مگر چطور بودند؟ شاخ و دم که نداشتند. مهم اين است که اين برنامه در دستور کار بيايد و بگوييم شهرسازي ما مبتنی‌بر حمل‌ونقل عمومي است، يا مبتنی‌بر حمل‌ونقل خصوصي و ماشين است. اگر مبناي شما براساس شهر و سازمان اجتماعي باشد، در واقع نوع طراحي شهري شما کاملا عوض مي‌شود. ولي اگر شهر شما، مجموعه خيابان و کالبد بشود بايد اتوبان‌هاي خيلي شيک بکشيد، خيابان دو طبقه صدر را اجرا کنيد. اين است که مردم در همان خيابان دو طبقه صدر هم يک ساعت در ترافيک مي‌مانند و اينکه آنها به‌ دليل آلودگي نمي‌توانند نفس بکشند مهم نيست؛ چون مسئله شما کالبد بوده است که بيشتر از يک ميليارد دلار خرج کرده‌ايد که يک پل بکشيد. این کار از نظر من کاملا مسخره است. ولي آن کسي که طراحي کرده است، مي‌گويد اين آخرين تکنولوژي ساخت بتون و پل در ايران است. خيلي مهم است که واحد برنامه‌ريزي شما، سازمان اجتماعي است يا پروژه. من خودم مهندس هستم. مهندسان از کلمه سازمان اجتماعي متنفرند. فکر مي‌کنند که مفهومش اين است که پروژه اجرا نشود و اين حرف‌ها ماليخوليايي است. ولي واقعيت اين است که اصلا اين‌طور نيست. در همه‌جاي جهان، اصلي‌ترين مسئله اين است که اصلي‌ترين اتفاقي که در عالم واقع رخ مي‌دهد، چقدر مي‌تواند براي شهروندان رضايت‌مندي ذهني ايجاد کند.
در يکي از مطالب اخير شما ديدم که بحثي را مطرح مي‌کنيد و مي‌گوييد «به‌جاي بکوبيم و بسازيم، بايد موضوع نکوبيم و بسازيم را جا بيندازيم». درباره تهراني که بخش زيادي از هويت خود را از دست داده است، آيا می‌‌توان اين نظريه را توصيه کرد؟ در بخش زيادي از ساختمان‌هايي که داريم، مثلا مشکل همان‌ انقلاب به پايين را مي‌توان با چنين ايده‌اي حل کرد؟ اين را به‌طورکلي مطرح کرديد يا مثلا براي شهري مانند تهران هم تعميم‌پذیر و قابل پيشنهاد است؟
اين حرف من کلي‌تر از مسئله شهر تهران است.
در خيلي از شهرها اين اتفاق افتاده است. خيلي از ساختارهای شهري و تاريخي خودمان را نابود کرده‌ايم و ساختمان‌هاي بي‌هويتي ساخته‌ایم.
اصلا بدتر از آن را در نظر بگيريد؛ به حاشيه برويد، از آن که بدتر نيست. جاهايي برويد که با وضعيت ساخت‌وسازهاي غيررسمي مواجهيد. بکوبيم و بسازيم يعني چه؟ يعني آدم‌هايي که در آن مجموعه زندگي مي‌کنند، يک‌سري کالا هستند که هیچ‌گونه حقوق و حق رأيی ندارند؛ برای مثال من که رئيس يا وزيرم به آنجا مي‌روم و مي‌گويم همه را مي‌کوبم و مي‌سازم. مي‌کوبيم و مي‌سازيم به همین معناست، وگرنه اگر شما واقف باشيد که هريک از اين خانه‌ها مالک و صاحب و مجموعه‌اي از روابط اجتماعي و روابط درون‌محله‌اي دارند، اصلا منِ وزير چه کسي هستم که بکوبم؟ چه‌کاره‌ام که بکوبم؟ اگر داستان به اين سادگي بود که بکوبيم و بسازيم، پس همه مشکلات حل‌شدنی بود، مگر مفهوم کوبيدن و ساختن چيست؟ آن چيزي را مي‌کوبيم که حق تصرف در آن را داريم. شما در بافت داخل شهر که هيچ، در بافت خارج از شهر، بافت اسکان غيررسمي هم، مگر امکان تصرف داريد که بکوبيد؟ اگر به اين سادگي بود که بکوبيم و بسازيم، در جهانی که یک‌میلیاردو خرده‌اي نفر در اسکان غيررسمي زندگي مي‌کنند، همه حکومت‌ها مي‌کوبيدند و مي‌ساختند. يعني چه که بکوبيم و بسازيم؟ در هر يک متر از اينها، حقوق قانوني و غيرقانوني هست، به اضافه سازمان اجتماعي که دارد. در ايران حدود 10ميليون نفر در چنين فضايي زندگي مي‌کنند. آيا دولت جرئت مي‌کند خانه 10ميليون نفر را تخريب کند و بسازد؟ اصلا شدني است؟ معلوم است که کاملا بي‌معناست. آدمي که يک سر سوزن در مسکن کار کرده باشد، غيرممکن است در عالم واقعيت حتي به چنين چيزي فکر کند. اين حرف فقط براي آدم‌هايي است که از حوزه سياست به مسکن نگاه مي‌کنند. اما کسي که در مسکن کار کرده باشد مي‌داند چنين چيزي امکان‌پذير نيست. يعني چه بکوبيم و بسازيم؟ حالا منظور من از نکوبيم و بسازيم، فقط به‌دليل داشتن ارزش نيست؛ مثلا ارزش‌هاي معماري. وقتی من مي‌گويم شهر يعني سازمان اجتماعي، آيا مي‌توان سازمان اجتماعي را کوبيد؟ من که مي‌گويم نکوبيم و بسازيم، يعني با اين سازمان اجتماعي کنار بياييم. حالا با کمک اين سازمان اجتماعي، بسازيم. به اين سازمان اجتماعي کمک کنيم که خودش، زندگي خودش را بهتر بسازد. ما هم به‌عنوان دولت کمک کنيم، سياست‌گذاري کنيم، براي آنها امکانات مالي و مادي و قانوني فراهم کنيم تا اينها بتوانند خودشان بازآفريني کنند؛ بنابراین، اينکه مي‌گويم نکوبيم و بسازيم، چون از نظر من امکان کوبيدنِ سازمان اجتماعي وجود ندارد. وقتي مي‌خواهيد جايي را سازمان دهيد، ممکن است مثلا دو درصدش را هم تخريب کنيد. اين اشکال ندارد. اما اينکه فرضيه شما بر اين است که سازمان اجتماعي وجود ندارد و شما مي‌توانيد جايي را کاملا ويران کنيد و بولدوزر بگذاريد و تخريب کنيد، شدني نیست؛ مثلا از قلعه‌حسن‌خان شروع کنيد که الان شهرک قدس شده است. 400‌هزار نفر در آنجا زندگي مي‌کنند. یعنی محل زندگي 400‌هزار نفر را بکوبيد؟ اين شوخي خيلي بزرگي است.
نمونه بزرگِ «بکوبيم و بسازيم»، شايد پروژه نواب باشد. آن موقع شما کجا بوديد؟ آيا اعتراض کرديد؟
بله. يک‌بار هم مطرح کردم که در ايران دو، سه بار بکوبيم و بسازيم داشتيم، هر کسي هم رفت که بکوبد، خودش آنجا گروگان آن کوبيدن شد و هیچ‌وقت هم نشده است که از آن وضعيت گروگان‌گيري خارج شود. يکي از جاهايي که خواستند بکوبند و بسازند، اطراف حرم امام رضاست. اينها از زمان شاه شروع کردند. شاه هم فکر مي‌کرد اين کار شدني است؛ رفت و وليان را که گردن‌کلفت‌ترين آدمش بود، استاندار بود و بعد وزير شد، مسئول آنجا گذاشت. الان 50 سال است که می‌خواهند 267 هکتار را بکوبند و بسازند. همه ملت ايران که به آنجا رفته‌اند، از دوران کودکی يادشان است که آنجا چه‌جور بوده تا همين الان. فکر مي‌کنم حالا‌حالاها هم کار دارد. تازه آنجا بالاترين بازگشت اقتصادي را دارد؛ سالي بيش از 20 ميليون مسافر دارد. آخر کار باز، گفتن اين بکوبيم و بسازيم خيلي ساده است. وگرنه عمل‌کردن به آن به اين راحتي نيست. تازه کل اطراف حرم امام رضا 267 هکتار است، 50 سال است که آن را جمع نکرده‌اند. حالا‌حالاها هم جمع نمي‌شود، اين نهضت ادامه دارد. يکي‌ ديگرش براي منطقه نواب تهران است.
شما آن زمان، کجا بوديد؟
من وزير مسکن‌و‌شهرسازي بودم. آن زمان با کل پروژه مخالفت کردم. مخالفتی بسيار جدي کردم چون نه طرح جامع مصوبي داشت، نه طرح تفصيلي مصوبي. بعد چه شد؟ آيا هيچ منجر به بهبود زندگي منطقه شده است؟ پشت اين ساختمان‌ها را نگاه کنيد که زندگي در چه وضعيتي است. اگر خيلي کمتر از اين مقدار پول، فقط خرج بهبود زندگي عمومي محل مي‌شد، اتفاق ديگري رخ داده بود. وقتی من می‌گویم سازمان اجتماعي، منظورم این است که اگر در محله‌ای 500 خانوار زندگي مي‌کنند، آنها يک‌سري خانه دارند که بايد نوسازي شود و این در حوزه بخش خصوصي است و خودشان بايد نوسازي کنند. يک‌سري مراکز تجاري در آنجا هست که مربوط به بخش خصوصي است. تعدادي هم مدرسه، مسجد، خيابان، تأسيسات زيربنايي و حمل‌ونقل هست که در حوزه بخش عمومي است. بنابراین وقتي از بازآفريني شهري صحبت می‌کنیم منظورمان این نیست که دولت وارد حوزه بخش خصوصي شود و بگويد مي‌خواهم خانه‌ها را بکوبم و بسازم؛ بالعکس بايد فضاي عمومي را درست کند. ما گفته‌ايم که شهر، سازمان اجتماعي است. بنابراین دولت باید آنجايي کار کند که سازمان اجتماعي مي‌تواند هويت جمعي داشته باشد و در آن زندگي جمعي کند؛ یعنی خيابان، حمل‌ونقل، درمانگاه، مدرسه، اگر مي‌تواند کتابخانه، تئاتر، سالن موسيقي و به صورت کلي جاهايي براي تجمع و گذراندن اوقات فراغت. اينها در حيطه فعاليت دولت است. اتفاقا دولت بايد به اينها برسد؛ اگر این کار را بکند، خود‌به‌خود همه ساکنان آنجا، وقتي هويت منطقه ارتقا پيدا کرد، همه خانه‌ها را مي‌سازند و ديگر نياز نيست دولت دخالت کند؛ زیرا آن در حوزه بخش خصوصي است.
مثلا چيزي مانند بافت تاريخي يزد؟
مانند بافت تاريخي يزد. مثلا نگاه کنيد که در بافت مرکز شهر تهران مقداري به اين حرف‌ها توجه شده و تعدادی کافي‌شاپ درست شده است. همان‌ها هم باعث شده‌اند که خانه‌هاي اطراف تغيير کنند؛ وقتی آن منطقه شکل بگيرد، منزلت اجتماعي آن محل هم که پیش از آن پايين بود، به سطح خوب تغيير پیدا می‌کند؛ برای مثل، خيابان نوفل‌لوشاتوی کنونی را با 15 سال پيش مقايسه کنيد.
تعداد زیادی سالن تئاتر و کافي‌شاپ در آنجا ايجاد شده است.
منظور ما از بازآفريني شهري اين بود که واحد بازآفريني را محله و سازمان اجتماعي در نظر بگیرند و کاري کنند که سازمان اجتماعي در آن، امکان نفس‌کشيدن اجتماعي و جمعي داشته باشد، بخش فردي آن خودبه‌خود ساخته مي‌شود.
آقاي حناچي سال‌ها با شما کار کرده است. از لحاظ همين ديدگاه‌ها به نظرتان چطور شهرداري براي تهران خواهد بود؟
درهرصورت، آقاي حناچي آدم شهرسازي است و مفاهيم شهري را کاملا متوجه مي‌شود. اين‌طور نيست که بگوييم شهر و مفاهيم شهري را متوجه نباشد؛ ولي اينکه چقدر تهور تغيير را داشته باشد و بتواند سازمان شهرداري را -که منافع گروه‌هاي سياسي و غيرسياسي زيادی در آن نهفته است- و همچنین دولت را با خود همراه کند، نمي‌دانم. بايد منتظر باشيم و ببينيم. در دولت متأسفانه هيچ رويکردي از اين نظر وجود ندارد. فرض کنيد روزی که آقاي رئيس‌جمهوری به مجلس رفت، نگفت مي‌خواهيم سازمان اجتماعي چند محله را بازسازي کنیم، گفت مي‌خواهيم 400 هزار خانه بسازيم؛ يعني دقيقا همان چيزي را گفت که نبايد مي‌گفت.
ولي اين ديدگاه درحال‌حاضر در غرب مطرح است؛ يکي از مباحثي که همين چند وقت پيش حزب کارگر در انگلستان مطرح کرد، خانه‌سازي براي قشر فرودست بود. يا بخشي از اعتراض‌ جليقه‌زردها اين است که دولت بايد خانه بسازد.
اين بحث ديگري است. ما وقتي به بخش مسکن وارد مي‌شويم، در دولت‌هاي رفاه بحثي داريم که در جامعه طبقه‌ای هست که ساخت مسکن براي آنها جزء سياست اجتماعي می‌شود.
ولي شما اين را هم رد مي‌کنيد.
نه اتفاقا رد نمي‌کنم، اين مبناي صحبت من است. بحث من اين است که شما حق نداريد در مسکن دخالت کنيد، مگر آنجا که هدف از دخالت، برنامه اجتماعي باشد.
شما بارها گفته‌ايد که کار دولت، اصلا خانه‌سازي نيست.
خانه‌سازي براي اهداف غيراجتماعي نيست. يک زمان برای ساخت خانه، هدف اجتماعي داريد اما يک‌وقت هدف اقتصادي داريد. اصلا چرا در فرانسه به آن، سوشيال‌هاوس مي‌گويند؟ وقتي مي‌گويند خانه اجتماعي يعني هدف از آن بخش از خانه‌سازي، اقتصادي نيست؛ جزء سياست‌هاي اجتماعي دولت است. چنانکه دولت، سياست آموزش‌وپرورش، سياست بهداشت و درمان، سياست بازنشستگي و سياست رسيدگي به معلولان و... دارد، در حوزه مسکن نیز يک سياست اجتماعي دارد. سياست اجتماعي در حوزه مسکن، با سياست فقرزدايي تلفيق مي‌شود؛ اين بخشي از سياست اجتماعي است. اين خانه‌ها، دخالت دولت در اينها، اصلا دخالت در ساخت‌و‌ساز اقتصادي نيست. دخالت در يک امر اجتماعي است. شما بايد جامعه هدف خود را مشخص کنيد.
اينجا آقاي کرباسچي نمي‌تواند بگويد طرح نواب با همين ديدگاه اجرا شد؟
خب این‌طور نبود. اگر بود که نتيجه‌اش اين نمي‌شد، اگر اين سياست اجتماعي بود...
متر و معيار اين مسئله چيست؟
متر و معيار زيادي دارد. اگر آن را اجتماعي کرديد، ديگر نمي‌توانيد محله فقيرنشين درست کنيد. در سياست اجتماعي ديگر نمي‌توان ساخت انبوه داشت. بايد آن را در شهر توزيع کرد؛ مثلا نمي‌توانيد بگوييد که فلان محله، محله فقراست. من آن را درست مي‌کنم؛ یعنی مهر بزنيد که محله فقراست. به محض اينکه مهر محله فقرا زديد، آن محله از همان روز نابود است. يکي از ايرادهايي که به مسکن مهر گرفته مي‌شود، همين است؛ از همان ابتدا روي آن اسم گذاشتند. اين تجربه‌اي بود که بعد از جنگ جهاني دوم، خيلي از اروپايي‌ها داشتند. همه هم بعد از آن اصلاحش کردند. همين الان هم که از دهه 50 ميلادي، 70 سال گذشته است، اگر به یک محله در انگلستان برويد، مي‌گوييد که چه محله خوبي است. مي‌پرسيد اينجا اجاره چقدر است؟ یک قیمتی به شما می‌دهند. 500 متر آن‌طرف‌تر مي‌رويد، يک خانه مشابه آن را در نظر مي‌گيرد و مي‌پرسيد اجاره اينجا چقدر است؟ سه برابر قیمت محله قبلی را به شما می‌دهند. به فاصله 600 متر يا يک کيلومتر، اجاره آن سه برابر است! مي‌گويند اينجا يک زمان کانسيل‌هاوس بوده است. 70 سال پيش کانسيل‌هاوس بوده، هنوز قيمتش يک‌سوم است! وقتي تعقيب مي‌کنيد مي‌بينيد که نوع سازمان اجتماعي آنجا، نوع مراودات، نوع اتفاق‌هايي که در آن رخ مي‌دهد با محل قبلی کاملا متفاوت است.
اين يکي دست‌کاري شده است، ولي آن يکي بافت به شکل اصلي باقي‌ مانده است.
بله. اينها چيزهاي بسيار مهمي است. ما ديگر نبايد به زمان جنگ جهاني دوم برگرديم و محله فقيرنشين درست کنيم. اگر خواستيد مسکن اجتماعي درست کنيد، بايد در کل شهر پخش شود. مانند سابق که وقتي در شهر راه مي‌رفتيد نمي‌توانستيد بگوييد اين خانه يک آدم فقير است و اين خانه آدم پولدار؛ همه مثل هم بودند.

عباس آخوندی اگرچه تا همین چند وقت پیش وزیر یک وزارتخانه مهم و از اعضای کابینه دولت حسن روحانی بود، بیشتر مایل است خودش را یک نظریه‌پرداز و روشنفکر بداند؛ در مطالب، سخنرانی‌ها و مصاحبه‌هایش هم بیش از هر چیز بر همین مسئله تأکید می‌کند. یکی از حوزه‌هایی که آخوندی بیش از همه درباره‌اش سخن می‌گوید، مسئله‌ای است که خود او با عنوان «اندیشه ایرانشهری» از آن یاد می‌کند و معتقد است باید در تبیین اندیشه ایرانشهری، پیوند آن با قابلیت زندگی در شهرهای ایران و همچنین اصلاح زیست‌پذیری شهرها با بهره‌مندی از خرد پیشینیان تلاش و عمل کرد. با توجه به این بُعد از نظرات وزیر پیشین، در این مصاحبه به سراغ او رفتیم تا از این منظر، تحلیل و دیدگاه او را درباره وضعیت کنونی کلان‌شهرهای کشور و به‌ویژه تهران، به عنوان پایتخت و پرجمعیت‌ترین شهر کشور بدانیم. یکی از موضوعاتی که آخوندی تلاش می‌کرد در دوره مسئولیت خود اجرائی کند، اما در نهایت هیچ خروجی ملموس و مشخصی نداشت، بحث «بازآفرینی شهری» بود. او در این مصاحبه به همین مسئله پرداخت و نیز به پرسش‌های «شرق» درباره اینکه چرا پس از سال‌ها برعهده‌داشتن مسئولیت مستقیم، نتوانست قدمی اجرائی و ملموس در این زمینه بردارد، پاسخ داد.

شوراي ‌‌شهر تهران (دور پنجم) کار خود را با رأي چشمگیر و انتظار زیاد شروع کرد. اما بازخوردهايي که از افکار عمومي درباره عملکرد آن به گوش مي‌رسد اين است که تاکنون ناموفق بوده‌‌ است؛ افکار عمومي، رسانه‌ها و نیز خروجي کار حاکی از چنين نتيجه‌اي است. تحليل شما در‌ ‌اين‌ زمینه چيست؟ درباره سه شهرداري که تاکنون براي تهران انتخاب شده‌اند، چه نظری دارید و عملکرد شورای شهر را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
درباره اين يک‌سال‌و‌خرده‌اي نمي‌توان تحليل دقيقي ارائه داد، اما اساسا من با حکمروايي شهري مسئله دارم؛ به هر صورت همه پيش‌بيني مي‌کردند که اين نظام حکمروايي شهري که بر مبناي شهرفروشي است، براي هميشه نمي‌تواند ادامه پيدا کند. به یاد دارم سال 72-73 که به اين کار اعتراض داشتيم، در يک کنفرانس شهرداري، چند نفر از شهرسازان بزرگ دنيا آمده بودند، همه هشداري که آنها مي‌دادند اين بود که اين کار به بن‌بست مي‌رسد. چون مفهوم اين کار، فروش آينده است. فروش آينده هم تا حدي مي‌تواند ادامه پيدا کند، اما بعد از مدتي و در آخر کار، اين ظرفيت تمام مي‌شود و به بن‌بست مي‌رسد. تقريبا امروز در شهر تهران و کلان‌شهرها به آن بن‌بست فروش شهر رسيده‌ايم. اگر به جمعيت‌پذيري تهران دقت کنيد، می‌بینید که در شهر تهران حدود 3.3 ميليون خانه وجود دارد. مفهومش اين است که ظرفيت‌پذيري جمعيت شهر تهران براي حدودا ده‌و‌نيم ميليون نفر است. جمعيت شهر تهران حدود 8.6 ميليون نفر است؛ يعني درحال‌حاضر دو ميليون نفر بيش از جمعيتش ظرفيت دارد. درعین‌حال، عده زيادي هم در بدمسکني فوق‌العاده سختي زندگي مي‌کنند؛ مفهوم آن، عدم تعادل مطلق در شهر تهران است. اکنون در محله‌هايي مانند پايين ميدان انقلاب، به هزينه‌های بسيار گسترده‌اي نياز است. در محله‌هايي هم ظرفيت خالي بسيار گسترده‌اي وجود دارد. فقط اگر منطقه يک را در نظر بگيريد، فکر مي‌کنم در منطقه يک حدود 35 هزار واحد مسکوني خالي وجود دارد. بيش از 30 هزار پروانه در حال ساخت نیز در آن منطقه ثبت شده است. اينها را به این دلیل مي‌گويم که معلوم است نظام درآمد و هزينه شهر تهران کلا مختل است؛ بنابراین اگر شورايي سر کار مي‌آيد، بايد انديشه‌اي داشته باشد درباره اینکه اساسا چگونه مي‌خواهد تهران را اداره کند. اين ديگر با يک‌سري اقدامات اوليه -که اينجا را اصلاح کنيم، يا آنجا را شفاف کنيم- حل نمي‌شود، البته اينها خوب است، ولي بخش کوچکي از يک پروسه اصلي است. به نظرم در ايران، براي اينکه داستان شهرفروشي تمام شود و در نهايت بتوانیم نظام درستي براي آن تعريف کنیم، به نظام حکمروايي شهري نياز داريم. من در برنامه‌اي هم که به شورای شهر ارائه دادم، اين را مطرح کردم. اين کار پرريسکي است ولي اگر هم انجام نشود، به ‌نظرم هيچ‌وقت امکان اداره تهران، مشهد، شيراز و ديگر کلان‌شهرها به وجود نمي‌آيد. ما اکنون يک نظام يک‌سطحي حکمروايي در ايران داريم که فقط دولت مرکزي است؛ از دهدار تا رئيس‌جمهور، همه کارمندان دولت مرکزي هستند. چيزي به‌عنوان شهرداري به‌مثابه لايه‌اي از حکومت وجود ندارد، چيزي هم به‌عنوان دولت يا حکمروايي محلي که در دنيا وجود دارد، در ايران نداريم. چون اين لايه حکمروايي محلي را نداريم؛ نه در آن ماليه محلي داريم که نظام مالي شهر تهران و مشهد و... را سازماندهي کند، نه نظام تعريف منافع محلي مستقل در شهرها را داريم که بتوانيم منافع محلي شهر تهران را از شيراز، مشهد و کاشان متمایز کنيم. همه اينها تابع دولت مرکزي‌اند. اينکه درباره شورا مي‌پرسيد، درهرصورت شوراهاي ما، هيچ نظريه‌اي درباره مفهوم حکمروايي محلي را تعقيب نمي‌کنند. تا زماني که مفهوم حکمروايي محلي را تعقيب نکنند، نمي‌توانند در آخر کار، تعهدهايي را که به مردم داده‌اند، انجام دهند. بخش عمده‌اي از آن تعهدات به اين برمي‌گردد که بتوانند استقلال تصميم‌گيري را از وزارت کشور و دولت مرکزي داشته باشند؛ هم در تصميم‌گيري و هم در تأمين منابع مالي. اينها نه در تصميم‌گيري و نه در تأمين منابع مالي هيچ استقلالي از دولت مرکزي ندارند. به نظرم اين ريشه‌اي است و من هم نديده‌ام که شورای شهر، اين موضوع را در دستور کار اصلي خود قرار دهد و به آن توجه کند.
اين يک نقد ساختاري به کليت بحث شوراها است. همين شورا را در چارچوب کنونی چطور مي‌بينيد؟ آيا عملکرد موفقي داشته‌ است؟
اين شورا و آقاي شهردار وقتي‌ که مي‌آيند، مي‌گويند بايد وضعيت درآمد هزينه شهر تهران را درست کنيم. چطور بايد درآمد هزينه شهر تهران را درست کنيم؟ اگر شما نظام مالي محلي نداشته باشيد، چگونه مي‌خواهيد آن را درست کنيد؟ بنابراین درست است که اين بحث ساختاري است، ولي حتما در يک دوره هم قابل حل‌وفصل نيست. مهم اين است که شورا بايد برای يک‌سري مسائل بنيادين شهر، نظريه داشته باشد. نکته دوم اينکه باز اين شورا به نظرم در مسائل بنيادين، نمي‌تواند مسيرش را از مسير قبلي به شکل روشن تفکيک کند. علت آن هم نداشتن نظريه براي بازآفريني شهري است. بازآفريني شهري اين نيست که چهار محله را در نظر بگيرند و چهار ساختمان قديمي آن را مرمت کنند و بگويند بازآفريني شهري کرده‌ايم؛ کل فضاي عمومي و زندگي عمومي در منطقه و خيابان‌هاي پايين‌تر از انقلاب، اختلال‌هاي کارکردي بسيار جدي‌ای‌ دارند. تصور من اين است که در‌حال‌حاضر، اساسا اصلي‌ترين مأموريت شهرداري، نه به‌عنوان يک کار جانبي، بحث بازآفريني شهري است. بازآفريني شهري به مفهوم بازآفريني همه فضاهاي عمومي در شهر است. اين فضاها مي‌تواند فرهنگي، اقتصادي و اجتماعي باشد یا مي‌تواند فضايي براي جمع‌شدن حس هويت اجتماعي باشد؛ در واقع يک‌سري فضاها را معمولا در خيابان انقلاب به بالا مي‌بينيد که افراد می‌توانند در آن نفس بکشند. در پايين آن، اساسا مفهوم حس جمعي که مي‌تواند رضايت‌مندي را به ساکنان يک محل بدهد، وجود ندارد و در آنجا با گرفتاري‌هاي جدي مواجهيد. اين را هم اصلا قائل نیستم که مفهوم بازآفريني شهري به مسئله‌ اصلي تبديل شود. تصورم اين بود که مأموريت شماره يک شهرداران همه نواحي، مناطق و مرکز قاعدتا بازآفريني شهري است.
اين ايده را در برنامه‌اي که براي شورای شهر نوشتيد مطرح کرديد يا به‌صورت‌کلي نظرتان درباره شهر با هر شهرداري اين است؟
اگر بخواهيد تفاوتي را احساس کنید، بايد به‌صورت کلي باشد. اگر تفاوتي نبينيد، بعد از آن چه مي‌شود! الان مردم مي‌گويند چه فرقي بين اين شورا با شوراي قبلي بود؟ مبناي شوراي قبلي پروژه بود؛ پروژه اجرای اتوبان، پروژه اجرای خيابان و...، در‌حالي‌که مسئله شهر، زندگي است. اجرا‌کردن اتوبان صدري که طرحش غلط بود، حتي به فرض اينکه طرح آن هم درست بوده، مهم اين است که زندگي را در محله جواديه چگونه می‌گذرانید. اصل زندگي هم اين است که بتواند در زندگي جمعي، براي مردم فلان محله رضايت‌مندي ايجاد کند يا در هر محله ديگری مانند محله مولوي يا مختاري و... . اساسا شهرداري‌ها کارکرد خود را از مفهوم توجه به امور محله‌اي، بردند به سمت توجه به پروژه‌هاي عمراني؛ بنابراین مفهوم محله را که مي‌تواند رضايت‌مندي ذهني و حسي به شهروندان بدهد، اصلا از دستور کار خود خارج کرده‌اند. به همین دلیل نگاه من اين است که شوراها اگر قاعدتا بخواهند کار موفقي کنند، نياز دارند برگردند و واحد محله و مفهوم همسايگي را در دستور کار خود قرار دهند. اساسا معيار نظام برنامه‌ريزي آنها بايد معياری اجتماعي شود. پروژه‌ها هم بايد پروژه‌هايي باشند که از اين نظام اجتماعي پشتيباني کنند. ولي همچنان مفهوم عمران، مسئله شهرداري تهران است. اصلا مفهوم برنامه‌ريزي اجتماعي نه در دستور کار شورا است و نه در دستور کار شهرداري.
بحث بازآفريني شهري در دوره وزارت شما هم يکي از مأموريت‌ها بود. بااین‌حال با اینکه شما دوره‌ای طولاني وزير بوديد، همين اواخر سراغ بازآفريني شهري رفتيد. چه شد که این مأموریت به جايي نرسيد و کار عملي خاصي در این زمینه انجام نشد؟
اين البته از روز اول، برنامه ما بود، نه روز آخر. از روز اول، همه برنامه من، بازآفريني شهري بود. نه تنها در اين دوره، در دوره قبل هم که در وزارت مسکن‌و‌شهرسازي بودم، هر چه شرکت در وزارتخانه بود، رد مي‌کردم؛ تنها شرکتي که به وجود آوردم، شرکت عمران و بازآفريني شهري در سال 73-74 بود. همه بحث من اين بود که مي‌گفتم شما به چه چيزي شهر مي‌گوييد؟ شهر را اجتماع مي‌گيريد يا مجموعه کالبد؟ اگر شهر را اجتماع گرفتيد، محور برنامه‌ريزي آن اجتماعي مي‌شود، اما اگر کالبد بگيريد، محور برنامه‌ريزي آن پروژه‌هاي عمراني مي‌شود؛ اين حرفي بود که من مي‌زدم و هنوز هم مي‌زنم. فکر مي‌کنم اين بايد در دستور کار دولت باشد. ولي دولت با اين برنامه خيلي فاصله دارد.
همين دولت را مي‌گوييد يا منظورتان نهاد دولت به‌طورکلي است؟
هم اين دولت و هم دولت‌هاي قبلي. هنوز هم وقتي دولتي مي‌خواهد گزارش بدهد، هيچ‌وقت از برنامه‌ريزي اجتماعي خود گزارش نمي‌دهد. مي‌گويد چه تعداد لوله گاز گذاشتم، چقدر کابل برق کشيدم، چقدر خيابان، جاده، مترو، راه‌آهن، فرودگاه و... آماده کردم. در آخر کار، هيچ‌گاه در نظام برنامه‌ريزي ايران، مفهوم برنامه‌ريزي اجتماعي، مثلا در برنامه ششم لحاظ نمي‌شود. در سخنراني آقاي رئيس‌جمهور براي بودجه سال 98 کوچک‌ترين اثري از برنامه‌ريزي اجتماعي نيست؛ چون دولتمردان ايران، اساسا مفهوم برنامه‌ريزي اجتماعي را بيشتر چيزي مانند جوک مي‌دانند.
خود شما هم تا چند وقت پيش جزئي از دولت بوديد. آيا تلاش مي‌کرديد که اين نگاه تغيير کند؟
بله، همه تلاش من اين بود و از روز اول مي‌گفتم شهر، سازمان اجتماعي است؛ کالبد نيست. من از همان ابتدا، در نخستین سخنراني‌ای که در وزارتخانه داشتم -در يک وزارتخانه صددرصد مهندسي- بحثم اين بود که به مديران بگويم برنامه‌ريزي ما، اجتماعي است؛ اصلا برنامه‌ريزي کالبدي نيست. آثارش نیز در همين بازآفريني شهري نمایان می‌شد.
چرا به نتيجه نرسيد؟
براي اينکه بايد دولت همراهي کند. اين‌طور نيست که فقط يک وزارتخانه کار کند. وقتي مي‌خواهيد اين کار را انجام دهید، از وزارت کشور گرفته تا رئيس‌جمهوری و وزارت دارايي بايد پیگیر این کار باشند؛ به ‌عبارتی، اين مسئله بايد برنامه‌ريزي دولت باشد.
يعني شما در دولت اين چالش را داشتيد؟
بله، به‌شدت.
طبيعتا اين قضيه به تغيير ساختاري نياز دارد.
بله، اما اين موضوع در دستور کار دولت نيست. مثلا در سازمان برنامه، مفهوم سازمان اجتماعي اصلا مسئله نيست؛ بنابراین وقتي مي‌خواهد تخصيص بودجه دهد، برايش مهم نيست مفهوم اجتماعي يعني چه؟ موضوع اصلا بحث اعتياد، زنان خياباني و... نيست. وقتي سازمان اجتماعي مي‌گويد منظور خود زندگي است، کل دولت است. بحث اجتماعي در ایران يعني رفتن و حل يک ناهنجاري. در‌حالي‌که من می‌گویم خود هنجار بايد باشد، نه ناهنجاري. اساسا خود جامعه بايد دستور کار باشد. جامعه در ايران اصلا در دستور کار نيست. از این‌رو، همه تلاش من اين بود که وقتي به استاني مي‌روم، جلسه‌هاي ستاد بازآفريني را مرتب تشکيل دهم. اولين بحث ما اين بود که به استاندار و مجموعه مديران کل استان بگوييم که تصور نکنيد اگر آمار بدهيد، آمار شما فقط‌و‌فقط مربوط به اجراي چند پروژه است. يک نمونه این بحث در راه‌آهن است؛ مثلا چرا ما برنامه راه‌آهن حومه را طراحي کرديم؟ برنامه حومه يعني همين که اگر بخواهيد برنامه‌ريزي اجتماعي کنيد، بايد بفهميد که نحوه سکونت در کلان‌شهرها چگونه است، فاصله بين سکونتگاه و اشتغال چگونه شکل مي‌گيرد. وقتي اين را در دستور کار مي‌گذاريد، مي‌بينيد که اصلي‌ترين مسئله حمل‌ونقل ايران، حمل‌ونقل حومه مي‌شود. در واقع پروژه يکِ ايران، حمل‌ونقل ريلي مي‌شود. ولي اگر مبناي شما، پروژه باشد و از جامعه حرکت نکنيد، مبناي شما اين مي‌شود که چند کيلومتر جاده یا اتوبان و راه‌آهن کشيده‌اید. آخر کار هم تنها چيزي که در دستور کار شما نمي‌آيد، راه‌حل حومه است. این يک نمونه خيلي بارز فرق بين اين دوره و دوره قبل است. نمونه خيلي بارز ديگر، شهرسازي ريل پايه است. وقتي مي‌گوييد مي‌خواهم در شهر رضايت‌مندي اجتماعي ايجاد کنم، يکی از راه‌های ايجاد رضايت‌مندي اجتماعي اين است که بتوانیم محيط زيست را سامان دهیم و اتلاف وقت مردم را در خيابان‌ها از بين ببریم، راه‌حلش چيست؟ راه‌حلش حمل‌ونقل عمومي است. حمل‌ونقل عمومي چيست؟ حمل‌ونقل عمومي انبوه، ريل است؛ بنابراين شهر را بايد براساس ريل ساخت.
منظور از ريل، هم مترو است و هم تراموا؟
بله.
شهري مانند تهران، قابليت تراموا را دارد؟
بله، چرا ندارد؟ بقيه شهرها مگر چطور بودند؟ شاخ و دم که نداشتند. مهم اين است که اين برنامه در دستور کار بيايد و بگوييم شهرسازي ما مبتنی‌بر حمل‌ونقل عمومي است، يا مبتنی‌بر حمل‌ونقل خصوصي و ماشين است. اگر مبناي شما براساس شهر و سازمان اجتماعي باشد، در واقع نوع طراحي شهري شما کاملا عوض مي‌شود. ولي اگر شهر شما، مجموعه خيابان و کالبد بشود بايد اتوبان‌هاي خيلي شيک بکشيد، خيابان دو طبقه صدر را اجرا کنيد. اين است که مردم در همان خيابان دو طبقه صدر هم يک ساعت در ترافيک مي‌مانند و اينکه آنها به‌ دليل آلودگي نمي‌توانند نفس بکشند مهم نيست؛ چون مسئله شما کالبد بوده است که بيشتر از يک ميليارد دلار خرج کرده‌ايد که يک پل بکشيد. این کار از نظر من کاملا مسخره است. ولي آن کسي که طراحي کرده است، مي‌گويد اين آخرين تکنولوژي ساخت بتون و پل در ايران است. خيلي مهم است که واحد برنامه‌ريزي شما، سازمان اجتماعي است يا پروژه. من خودم مهندس هستم. مهندسان از کلمه سازمان اجتماعي متنفرند. فکر مي‌کنند که مفهومش اين است که پروژه اجرا نشود و اين حرف‌ها ماليخوليايي است. ولي واقعيت اين است که اصلا اين‌طور نيست. در همه‌جاي جهان، اصلي‌ترين مسئله اين است که اصلي‌ترين اتفاقي که در عالم واقع رخ مي‌دهد، چقدر مي‌تواند براي شهروندان رضايت‌مندي ذهني ايجاد کند.
در يکي از مطالب اخير شما ديدم که بحثي را مطرح مي‌کنيد و مي‌گوييد «به‌جاي بکوبيم و بسازيم، بايد موضوع نکوبيم و بسازيم را جا بيندازيم». درباره تهراني که بخش زيادي از هويت خود را از دست داده است، آيا می‌‌توان اين نظريه را توصيه کرد؟ در بخش زيادي از ساختمان‌هايي که داريم، مثلا مشکل همان‌ انقلاب به پايين را مي‌توان با چنين ايده‌اي حل کرد؟ اين را به‌طورکلي مطرح کرديد يا مثلا براي شهري مانند تهران هم تعميم‌پذیر و قابل پيشنهاد است؟
اين حرف من کلي‌تر از مسئله شهر تهران است.
در خيلي از شهرها اين اتفاق افتاده است. خيلي از ساختارهای شهري و تاريخي خودمان را نابود کرده‌ايم و ساختمان‌هاي بي‌هويتي ساخته‌ایم.
اصلا بدتر از آن را در نظر بگيريد؛ به حاشيه برويد، از آن که بدتر نيست. جاهايي برويد که با وضعيت ساخت‌وسازهاي غيررسمي مواجهيد. بکوبيم و بسازيم يعني چه؟ يعني آدم‌هايي که در آن مجموعه زندگي مي‌کنند، يک‌سري کالا هستند که هیچ‌گونه حقوق و حق رأيی ندارند؛ برای مثال من که رئيس يا وزيرم به آنجا مي‌روم و مي‌گويم همه را مي‌کوبم و مي‌سازم. مي‌کوبيم و مي‌سازيم به همین معناست، وگرنه اگر شما واقف باشيد که هريک از اين خانه‌ها مالک و صاحب و مجموعه‌اي از روابط اجتماعي و روابط درون‌محله‌اي دارند، اصلا منِ وزير چه کسي هستم که بکوبم؟ چه‌کاره‌ام که بکوبم؟ اگر داستان به اين سادگي بود که بکوبيم و بسازيم، پس همه مشکلات حل‌شدنی بود، مگر مفهوم کوبيدن و ساختن چيست؟ آن چيزي را مي‌کوبيم که حق تصرف در آن را داريم. شما در بافت داخل شهر که هيچ، در بافت خارج از شهر، بافت اسکان غيررسمي هم، مگر امکان تصرف داريد که بکوبيد؟ اگر به اين سادگي بود که بکوبيم و بسازيم، در جهانی که یک‌میلیاردو خرده‌اي نفر در اسکان غيررسمي زندگي مي‌کنند، همه حکومت‌ها مي‌کوبيدند و مي‌ساختند. يعني چه که بکوبيم و بسازيم؟ در هر يک متر از اينها، حقوق قانوني و غيرقانوني هست، به اضافه سازمان اجتماعي که دارد. در ايران حدود 10ميليون نفر در چنين فضايي زندگي مي‌کنند. آيا دولت جرئت مي‌کند خانه 10ميليون نفر را تخريب کند و بسازد؟ اصلا شدني است؟ معلوم است که کاملا بي‌معناست. آدمي که يک سر سوزن در مسکن کار کرده باشد، غيرممکن است در عالم واقعيت حتي به چنين چيزي فکر کند. اين حرف فقط براي آدم‌هايي است که از حوزه سياست به مسکن نگاه مي‌کنند. اما کسي که در مسکن کار کرده باشد مي‌داند چنين چيزي امکان‌پذير نيست. يعني چه بکوبيم و بسازيم؟ حالا منظور من از نکوبيم و بسازيم، فقط به‌دليل داشتن ارزش نيست؛ مثلا ارزش‌هاي معماري. وقتی من مي‌گويم شهر يعني سازمان اجتماعي، آيا مي‌توان سازمان اجتماعي را کوبيد؟ من که مي‌گويم نکوبيم و بسازيم، يعني با اين سازمان اجتماعي کنار بياييم. حالا با کمک اين سازمان اجتماعي، بسازيم. به اين سازمان اجتماعي کمک کنيم که خودش، زندگي خودش را بهتر بسازد. ما هم به‌عنوان دولت کمک کنيم، سياست‌گذاري کنيم، براي آنها امکانات مالي و مادي و قانوني فراهم کنيم تا اينها بتوانند خودشان بازآفريني کنند؛ بنابراین، اينکه مي‌گويم نکوبيم و بسازيم، چون از نظر من امکان کوبيدنِ سازمان اجتماعي وجود ندارد. وقتي مي‌خواهيد جايي را سازمان دهيد، ممکن است مثلا دو درصدش را هم تخريب کنيد. اين اشکال ندارد. اما اينکه فرضيه شما بر اين است که سازمان اجتماعي وجود ندارد و شما مي‌توانيد جايي را کاملا ويران کنيد و بولدوزر بگذاريد و تخريب کنيد، شدني نیست؛ مثلا از قلعه‌حسن‌خان شروع کنيد که الان شهرک قدس شده است. 400‌هزار نفر در آنجا زندگي مي‌کنند. یعنی محل زندگي 400‌هزار نفر را بکوبيد؟ اين شوخي خيلي بزرگي است.
نمونه بزرگِ «بکوبيم و بسازيم»، شايد پروژه نواب باشد. آن موقع شما کجا بوديد؟ آيا اعتراض کرديد؟
بله. يک‌بار هم مطرح کردم که در ايران دو، سه بار بکوبيم و بسازيم داشتيم، هر کسي هم رفت که بکوبد، خودش آنجا گروگان آن کوبيدن شد و هیچ‌وقت هم نشده است که از آن وضعيت گروگان‌گيري خارج شود. يکي از جاهايي که خواستند بکوبند و بسازند، اطراف حرم امام رضاست. اينها از زمان شاه شروع کردند. شاه هم فکر مي‌کرد اين کار شدني است؛ رفت و وليان را که گردن‌کلفت‌ترين آدمش بود، استاندار بود و بعد وزير شد، مسئول آنجا گذاشت. الان 50 سال است که می‌خواهند 267 هکتار را بکوبند و بسازند. همه ملت ايران که به آنجا رفته‌اند، از دوران کودکی يادشان است که آنجا چه‌جور بوده تا همين الان. فکر مي‌کنم حالا‌حالاها هم کار دارد. تازه آنجا بالاترين بازگشت اقتصادي را دارد؛ سالي بيش از 20 ميليون مسافر دارد. آخر کار باز، گفتن اين بکوبيم و بسازيم خيلي ساده است. وگرنه عمل‌کردن به آن به اين راحتي نيست. تازه کل اطراف حرم امام رضا 267 هکتار است، 50 سال است که آن را جمع نکرده‌اند. حالا‌حالاها هم جمع نمي‌شود، اين نهضت ادامه دارد. يکي‌ ديگرش براي منطقه نواب تهران است.
شما آن زمان، کجا بوديد؟
من وزير مسکن‌و‌شهرسازي بودم. آن زمان با کل پروژه مخالفت کردم. مخالفتی بسيار جدي کردم چون نه طرح جامع مصوبي داشت، نه طرح تفصيلي مصوبي. بعد چه شد؟ آيا هيچ منجر به بهبود زندگي منطقه شده است؟ پشت اين ساختمان‌ها را نگاه کنيد که زندگي در چه وضعيتي است. اگر خيلي کمتر از اين مقدار پول، فقط خرج بهبود زندگي عمومي محل مي‌شد، اتفاق ديگري رخ داده بود. وقتی من می‌گویم سازمان اجتماعي، منظورم این است که اگر در محله‌ای 500 خانوار زندگي مي‌کنند، آنها يک‌سري خانه دارند که بايد نوسازي شود و این در حوزه بخش خصوصي است و خودشان بايد نوسازي کنند. يک‌سري مراکز تجاري در آنجا هست که مربوط به بخش خصوصي است. تعدادي هم مدرسه، مسجد، خيابان، تأسيسات زيربنايي و حمل‌ونقل هست که در حوزه بخش عمومي است. بنابراین وقتي از بازآفريني شهري صحبت می‌کنیم منظورمان این نیست که دولت وارد حوزه بخش خصوصي شود و بگويد مي‌خواهم خانه‌ها را بکوبم و بسازم؛ بالعکس بايد فضاي عمومي را درست کند. ما گفته‌ايم که شهر، سازمان اجتماعي است. بنابراین دولت باید آنجايي کار کند که سازمان اجتماعي مي‌تواند هويت جمعي داشته باشد و در آن زندگي جمعي کند؛ یعنی خيابان، حمل‌ونقل، درمانگاه، مدرسه، اگر مي‌تواند کتابخانه، تئاتر، سالن موسيقي و به صورت کلي جاهايي براي تجمع و گذراندن اوقات فراغت. اينها در حيطه فعاليت دولت است. اتفاقا دولت بايد به اينها برسد؛ اگر این کار را بکند، خود‌به‌خود همه ساکنان آنجا، وقتي هويت منطقه ارتقا پيدا کرد، همه خانه‌ها را مي‌سازند و ديگر نياز نيست دولت دخالت کند؛ زیرا آن در حوزه بخش خصوصي است.
مثلا چيزي مانند بافت تاريخي يزد؟
مانند بافت تاريخي يزد. مثلا نگاه کنيد که در بافت مرکز شهر تهران مقداري به اين حرف‌ها توجه شده و تعدادی کافي‌شاپ درست شده است. همان‌ها هم باعث شده‌اند که خانه‌هاي اطراف تغيير کنند؛ وقتی آن منطقه شکل بگيرد، منزلت اجتماعي آن محل هم که پیش از آن پايين بود، به سطح خوب تغيير پیدا می‌کند؛ برای مثل، خيابان نوفل‌لوشاتوی کنونی را با 15 سال پيش مقايسه کنيد.
تعداد زیادی سالن تئاتر و کافي‌شاپ در آنجا ايجاد شده است.
منظور ما از بازآفريني شهري اين بود که واحد بازآفريني را محله و سازمان اجتماعي در نظر بگیرند و کاري کنند که سازمان اجتماعي در آن، امکان نفس‌کشيدن اجتماعي و جمعي داشته باشد، بخش فردي آن خودبه‌خود ساخته مي‌شود.
آقاي حناچي سال‌ها با شما کار کرده است. از لحاظ همين ديدگاه‌ها به نظرتان چطور شهرداري براي تهران خواهد بود؟
درهرصورت، آقاي حناچي آدم شهرسازي است و مفاهيم شهري را کاملا متوجه مي‌شود. اين‌طور نيست که بگوييم شهر و مفاهيم شهري را متوجه نباشد؛ ولي اينکه چقدر تهور تغيير را داشته باشد و بتواند سازمان شهرداري را -که منافع گروه‌هاي سياسي و غيرسياسي زيادی در آن نهفته است- و همچنین دولت را با خود همراه کند، نمي‌دانم. بايد منتظر باشيم و ببينيم. در دولت متأسفانه هيچ رويکردي از اين نظر وجود ندارد. فرض کنيد روزی که آقاي رئيس‌جمهوری به مجلس رفت، نگفت مي‌خواهيم سازمان اجتماعي چند محله را بازسازي کنیم، گفت مي‌خواهيم 400 هزار خانه بسازيم؛ يعني دقيقا همان چيزي را گفت که نبايد مي‌گفت.
ولي اين ديدگاه درحال‌حاضر در غرب مطرح است؛ يکي از مباحثي که همين چند وقت پيش حزب کارگر در انگلستان مطرح کرد، خانه‌سازي براي قشر فرودست بود. يا بخشي از اعتراض‌ جليقه‌زردها اين است که دولت بايد خانه بسازد.
اين بحث ديگري است. ما وقتي به بخش مسکن وارد مي‌شويم، در دولت‌هاي رفاه بحثي داريم که در جامعه طبقه‌ای هست که ساخت مسکن براي آنها جزء سياست اجتماعي می‌شود.
ولي شما اين را هم رد مي‌کنيد.
نه اتفاقا رد نمي‌کنم، اين مبناي صحبت من است. بحث من اين است که شما حق نداريد در مسکن دخالت کنيد، مگر آنجا که هدف از دخالت، برنامه اجتماعي باشد.
شما بارها گفته‌ايد که کار دولت، اصلا خانه‌سازي نيست.
خانه‌سازي براي اهداف غيراجتماعي نيست. يک زمان برای ساخت خانه، هدف اجتماعي داريد اما يک‌وقت هدف اقتصادي داريد. اصلا چرا در فرانسه به آن، سوشيال‌هاوس مي‌گويند؟ وقتي مي‌گويند خانه اجتماعي يعني هدف از آن بخش از خانه‌سازي، اقتصادي نيست؛ جزء سياست‌هاي اجتماعي دولت است. چنانکه دولت، سياست آموزش‌وپرورش، سياست بهداشت و درمان، سياست بازنشستگي و سياست رسيدگي به معلولان و... دارد، در حوزه مسکن نیز يک سياست اجتماعي دارد. سياست اجتماعي در حوزه مسکن، با سياست فقرزدايي تلفيق مي‌شود؛ اين بخشي از سياست اجتماعي است. اين خانه‌ها، دخالت دولت در اينها، اصلا دخالت در ساخت‌و‌ساز اقتصادي نيست. دخالت در يک امر اجتماعي است. شما بايد جامعه هدف خود را مشخص کنيد.
اينجا آقاي کرباسچي نمي‌تواند بگويد طرح نواب با همين ديدگاه اجرا شد؟
خب این‌طور نبود. اگر بود که نتيجه‌اش اين نمي‌شد، اگر اين سياست اجتماعي بود...
متر و معيار اين مسئله چيست؟
متر و معيار زيادي دارد. اگر آن را اجتماعي کرديد، ديگر نمي‌توانيد محله فقيرنشين درست کنيد. در سياست اجتماعي ديگر نمي‌توان ساخت انبوه داشت. بايد آن را در شهر توزيع کرد؛ مثلا نمي‌توانيد بگوييد که فلان محله، محله فقراست. من آن را درست مي‌کنم؛ یعنی مهر بزنيد که محله فقراست. به محض اينکه مهر محله فقرا زديد، آن محله از همان روز نابود است. يکي از ايرادهايي که به مسکن مهر گرفته مي‌شود، همين است؛ از همان ابتدا روي آن اسم گذاشتند. اين تجربه‌اي بود که بعد از جنگ جهاني دوم، خيلي از اروپايي‌ها داشتند. همه هم بعد از آن اصلاحش کردند. همين الان هم که از دهه 50 ميلادي، 70 سال گذشته است، اگر به یک محله در انگلستان برويد، مي‌گوييد که چه محله خوبي است. مي‌پرسيد اينجا اجاره چقدر است؟ یک قیمتی به شما می‌دهند. 500 متر آن‌طرف‌تر مي‌رويد، يک خانه مشابه آن را در نظر مي‌گيرد و مي‌پرسيد اجاره اينجا چقدر است؟ سه برابر قیمت محله قبلی را به شما می‌دهند. به فاصله 600 متر يا يک کيلومتر، اجاره آن سه برابر است! مي‌گويند اينجا يک زمان کانسيل‌هاوس بوده است. 70 سال پيش کانسيل‌هاوس بوده، هنوز قيمتش يک‌سوم است! وقتي تعقيب مي‌کنيد مي‌بينيد که نوع سازمان اجتماعي آنجا، نوع مراودات، نوع اتفاق‌هايي که در آن رخ مي‌دهد با محل قبلی کاملا متفاوت است.
اين يکي دست‌کاري شده است، ولي آن يکي بافت به شکل اصلي باقي‌ مانده است.
بله. اينها چيزهاي بسيار مهمي است. ما ديگر نبايد به زمان جنگ جهاني دوم برگرديم و محله فقيرنشين درست کنيم. اگر خواستيد مسکن اجتماعي درست کنيد، بايد در کل شهر پخش شود. مانند سابق که وقتي در شهر راه مي‌رفتيد نمي‌توانستيد بگوييد اين خانه يک آدم فقير است و اين خانه آدم پولدار؛ همه مثل هم بودند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.