«آدريان جانستون» فيلسوف و نويسنده مارکسيست آمريکايي در گفتوگو با «شرق»:
اقبال ناسيوناليسم نتيجه فقدان چپ منسجم است
کامران برادران
پروفسور «آدريان جانستون» فيلسوف و نويسنده مارکسيست آمريکايي است. او رياست دپارتمان فلسفه دانشگاه نيومکزيکو را بر عهده دارد و مطالعات و تأليفاتش متمرکز بر ايدئاليسم آلماني است. ازجمله آثار جانستون ميتوان به «هستيشناسي ژيژک: نظريهاي ماترياليستي و استعلايي در باب سوبژکتيويته» و «بديو، ژيژک و دگرگونيهاي سياسي: فرازوفرود تغيير» اشاره کرد. آدريان جانستون در اين مصاحبه به اين نکته اشاره ميکند که پاگرفتن راست افراطي و اقبال ناسيوناليسم در اروپا نتيجه فقدان يک چپ منسجم و کارآمد است. او همچنين بر اين نکته انگشت ميگذارد که ناسيوناليسم، نژادپرستي، فرقهگرايي و... خودْ مولود سرمايهداري جهاني و تضادهاي اجتماعي-اقتصادي آن است. جانستون همچنين از نوعي بخشايش مسيحي و درعينحال سکولار سخن به ميان ميآورد. اين نظريهپرداز آمريکايي تبيين ميکند که نزاع در زمينه زيرساختهاي اقتصادي، با تمرکز بر کليگرايي نويني که به هزاران ناخرسندي برآمده از سرمايهداري مرتبط باشد، يگانه مسيري است که چپ و بشر، از طريق آن ميتواند همچنان به حيات خود ادامه دهد و به آيندهاي ارزشمند و زيستپذير دست يابد. او مانند بسياري از متفکران امروزي ازجمله اسلاوي ژيژک، چپ را به بازانديشي در ارزشها و اولويتهاي خود فراميخواند. به عبارت ديگر، به عقيده جانستون درجازدن در نفرت صرف از سرمايهداري سبب شده چپْ ابتکار و نيروي محرکه خود را از کف بدهد.
علت رشد ناسيوناليسم و راست افراطي در جهان امروز و اقبال آن در ميان توده مردم را چه ميدانيد؟
به گمان من ريشه اين قضيه را بايد در سرمايهداري جهاني امروز و ازميانرفتن تدريجي مشروعيتش جست. پس از بحران مالي 2008، روايت نئوليبرال از جهانيسازي تمام اعتباري را که در دهههاي پاياني قرن بيستم از آن بهره ميبرد، از دست داد. علاوه بر اين، خود جهانيسازي نئوليبرال نيز تضادهاي اجتماعي-اقتصادي و نابرابريهايي را به بار آورده که به احساسات ضدسرمايهداري دامن زده است.
با اين حال، پيروزي امروزي ناسيوناليسم را ميتوان تأييدي غمانگيز بر اين حکم معروف والتر بنيامين دانست: «ظهور فاشيسم گواهي است بر انقلابي شکستخورده». تا امروز، ازسرگيري اعتراضات ضدسرمايهداري، به شکل پوپوليستي آن، خود برآمده از نظام سرمايهداري است. به گمان من، ناسيوناليسم، بهويژه در قالب وطنپرستي، نژادپرستي، فرقهگرايي، بيگانههراسي و...، خود از ابزارهاي سرمايهداري براي بهانحرافکشاندن نارضايتيهايي است که اين نظام را هدف قرار داده است.
اقتصاد جهاني اوايل قرن 21 برخلاف آنچه هوادارانش معتقدند، همزمان باعث ايجاد تنشهاي بسياري ميان بسياري از دولت-ملتهاي سرمايهداري شده است. تحليلگران بسياري شرايط جهان امروز را با موقعيت ژئوپليتيکي که پيش از جنگ جهاني اول وجود داشت مقايسه کردهاند و تا حدي هم حق با آنهاست. بنابراين، هماورديهاي بسياري در عرصه اقتصاد جهاني ميان قدرتهاي نوظهور وجود دارد و اين امر ميتواند به آنتاگونيسمهاي ناسيوناليستي دامن بزند. بر همين مبنا، جهانيسازي سرمايهداري نيز تضادهايي را ميان بنيان اقتصادي خود و شکل سياسي دولت-ملتها به بار آورده و اين امر را بهراحتي نيز نميتوان حلوفصل کرد. اين تضاد و کشمکش خود يکي ديگر از فاکتورهاي تعيينکننده در رشد ناسيوناليسم است.
امروزه ناسيوناليسم بسياري از شعارهاي چپ راديکال را مانند بهبود شرايط زندگي و... از آن خود کرده است. چرا چپ نتوانسته از ميراث خود در اين زمينه دفاع کند؟
مشکل اينجاست که چپ عمدتا اين مسائل را کنار گذاشته است. چپ مشابه همين کار را در اقتصاد کرده و آن را به عرصه منازعه سياست واگذارده است. البته اين حرف من بسيار کلي است و استثناهايي هم وجود دارد. با اين وجود، معتقدم که حقيقت بسياري در همين کليسازي نهفته است.
در حدود 50 سال گذشته، بخش اعظمي از چپ از ترکيب دو نيروي مرتبط تأثير گرفته است: يکي، در سطح ملي، شکستهاي داخلي در زمينه نزاعهاي اقتصادي (بدنامکردن ايدئولوژيک چپ اقتصادي، منازعات اتحاديهاي، نقد شبکههاي امنيت اجتماعي، نرخ بالاي ماليات و...) و دوم، در سطح بينالمللي، واکنشها بر ضد سوسياليسم واقعا موجود قرن بيستم و انحلال آن (همچنين «اهدافي» که اين مشروعيتزدايي از سوسياليسم به دنبال داشت). بر اثر ترکيب اين دو نيرو، چپها از جهتگيريهاي تئوريک و عملي گونههاي مارکسيسم که همدست فجايع دوران استالين انگاشته شده، فاصله گرفتند. بر همين قياس، چپ تحت تأثير جناحهاي راست و هواداران سرمايهداري در زمينه اقتصاد، توجه خود را به آن دسته از منازعات معطوف کرد که يا ارتباطي با اقتصاد ندارند يا تأثير اندکي از آن ميگيرند.
به گمان من، نزاع در زمينه زيرساختهاي اقتصادي، با تمرکز بر کليگرايي نويني که به هزاران ناخرسندي برآمده از سرمايهداري مرتبط باشد، يگانه مسيري است که چپ و بشر از طريق آن ميتواند همچنان به حيات خود ادامه دهد و به آيندهاي ارزشمند و قابلزيست دست يابد.
بسياري از نظريهپردازان معتقدند که رشد ناسيوناليسم و راست افراطي ميتواند فرصتي براي چپ باشد تا ارزشهاي خود را از نو بسازند. اين بازسازي چگونه ميتواند انجام شود؟
ميخواهم حتي از اين هم قدمي جلوتر بگذارم. به عقيده من، چپ امروز چهبسا ميتواند با معلقکردن (موقت) ارزشهاي (اخلاقي و فرهنگي) خود به بازسازي دست يابد. ليبرالهاي مترقي چپ و ميانهرو بيش از حد دلبسته نفرت چپها از سرمايهداري عوامفريبانه و دستراستي شدهاند، گيرم که اين نفرت برحق هم باشد! اين نفرت بر اساس آرمانهاي چپ کاملا موجه است. با اين وجود، به نظر ميرسد که اين شور و شوق (يا به زبان لکاني، ژوئيسانس) بدل به مانعي براي تفکر و عمل، آن هم به شيوهاي که صرفا واکنشي به نيروهاي راست نباشد، شده است. در واقع، اين مانع سبب شده که چپْ ابتکار و نيروي محرکه خود را از کف بدهد. براي مثال، چپها امروزه در مواجهه با پديدهاي مانند دونالد ترامپ کاملا ضعيف و راکد عمل ميکنند. اينکه چپ امروزه ميان نااميدي و مسخرهکردن حرفهاي ترامپ، مانند کمدينهاي چپ ميانهرو، در نوسان باشد، هيچ کمکي به بهبود اوضاع نميکند. از سوي ديگر، چپها معمولا با ترديد به بسياري از جنبشهاي ضدسرمايهداري نگاه ميکنند. اين نگاه نخبهسالارانه بايد عوض شود. البته نميشود به ايدههاي تبعيضآميز اين جنبشها در زمينه جنسيت و نژاد بيتوجه بود، اما
نميشود اين حقيقت را هم ناديده گرفت که در بسياري از موارد همين شعارها باعث توجه مردم به اين جنبشها ميشود. بنابراين به نظرم نبايد صرفا گره در ابرو انداخت و روي خود را برگرداند. در رابطه با کساني که تحت نظام سرمايهداري رنج کشيدهاند و در نتيجه به راست افراطي و ناسيوناليسم روي آوردهاند، به نظرم بايد گناههاي آنان را بخشيد و به سوي آنان دست ياري دراز کرد. وسوسه ميشوم در اينجا از نوعي نشان مسيحي و اجتماعي-سياسي سکولار سخن به ميان آورم. اين امر به معناي ارجحيت بخشايش بر عدالت جزايي است. اين کار بهخصوص، با توجه به ارزشها و باورهاي چپ، چندان هم آسان نيست. با اين حال، همانگونه که برتولت برشت در شعر «در ستايش کمونيسم» ميگويد: «اين کار آسانی است که انجامدادنش خالي از دشواري نيست».
پروفسور «آدريان جانستون» فيلسوف و نويسنده مارکسيست آمريکايي است. او رياست دپارتمان فلسفه دانشگاه نيومکزيکو را بر عهده دارد و مطالعات و تأليفاتش متمرکز بر ايدئاليسم آلماني است. ازجمله آثار جانستون ميتوان به «هستيشناسي ژيژک: نظريهاي ماترياليستي و استعلايي در باب سوبژکتيويته» و «بديو، ژيژک و دگرگونيهاي سياسي: فرازوفرود تغيير» اشاره کرد. آدريان جانستون در اين مصاحبه به اين نکته اشاره ميکند که پاگرفتن راست افراطي و اقبال ناسيوناليسم در اروپا نتيجه فقدان يک چپ منسجم و کارآمد است. او همچنين بر اين نکته انگشت ميگذارد که ناسيوناليسم، نژادپرستي، فرقهگرايي و... خودْ مولود سرمايهداري جهاني و تضادهاي اجتماعي-اقتصادي آن است. جانستون همچنين از نوعي بخشايش مسيحي و درعينحال سکولار سخن به ميان ميآورد. اين نظريهپرداز آمريکايي تبيين ميکند که نزاع در زمينه زيرساختهاي اقتصادي، با تمرکز بر کليگرايي نويني که به هزاران ناخرسندي برآمده از سرمايهداري مرتبط باشد، يگانه مسيري است که چپ و بشر، از طريق آن ميتواند همچنان به حيات خود ادامه دهد و به آيندهاي ارزشمند و زيستپذير دست يابد. او مانند بسياري از متفکران امروزي ازجمله اسلاوي ژيژک، چپ را به بازانديشي در ارزشها و اولويتهاي خود فراميخواند. به عبارت ديگر، به عقيده جانستون درجازدن در نفرت صرف از سرمايهداري سبب شده چپْ ابتکار و نيروي محرکه خود را از کف بدهد.
علت رشد ناسيوناليسم و راست افراطي در جهان امروز و اقبال آن در ميان توده مردم را چه ميدانيد؟
به گمان من ريشه اين قضيه را بايد در سرمايهداري جهاني امروز و ازميانرفتن تدريجي مشروعيتش جست. پس از بحران مالي 2008، روايت نئوليبرال از جهانيسازي تمام اعتباري را که در دهههاي پاياني قرن بيستم از آن بهره ميبرد، از دست داد. علاوه بر اين، خود جهانيسازي نئوليبرال نيز تضادهاي اجتماعي-اقتصادي و نابرابريهايي را به بار آورده که به احساسات ضدسرمايهداري دامن زده است.
با اين حال، پيروزي امروزي ناسيوناليسم را ميتوان تأييدي غمانگيز بر اين حکم معروف والتر بنيامين دانست: «ظهور فاشيسم گواهي است بر انقلابي شکستخورده». تا امروز، ازسرگيري اعتراضات ضدسرمايهداري، به شکل پوپوليستي آن، خود برآمده از نظام سرمايهداري است. به گمان من، ناسيوناليسم، بهويژه در قالب وطنپرستي، نژادپرستي، فرقهگرايي، بيگانههراسي و...، خود از ابزارهاي سرمايهداري براي بهانحرافکشاندن نارضايتيهايي است که اين نظام را هدف قرار داده است.
اقتصاد جهاني اوايل قرن 21 برخلاف آنچه هوادارانش معتقدند، همزمان باعث ايجاد تنشهاي بسياري ميان بسياري از دولت-ملتهاي سرمايهداري شده است. تحليلگران بسياري شرايط جهان امروز را با موقعيت ژئوپليتيکي که پيش از جنگ جهاني اول وجود داشت مقايسه کردهاند و تا حدي هم حق با آنهاست. بنابراين، هماورديهاي بسياري در عرصه اقتصاد جهاني ميان قدرتهاي نوظهور وجود دارد و اين امر ميتواند به آنتاگونيسمهاي ناسيوناليستي دامن بزند. بر همين مبنا، جهانيسازي سرمايهداري نيز تضادهايي را ميان بنيان اقتصادي خود و شکل سياسي دولت-ملتها به بار آورده و اين امر را بهراحتي نيز نميتوان حلوفصل کرد. اين تضاد و کشمکش خود يکي ديگر از فاکتورهاي تعيينکننده در رشد ناسيوناليسم است.
امروزه ناسيوناليسم بسياري از شعارهاي چپ راديکال را مانند بهبود شرايط زندگي و... از آن خود کرده است. چرا چپ نتوانسته از ميراث خود در اين زمينه دفاع کند؟
مشکل اينجاست که چپ عمدتا اين مسائل را کنار گذاشته است. چپ مشابه همين کار را در اقتصاد کرده و آن را به عرصه منازعه سياست واگذارده است. البته اين حرف من بسيار کلي است و استثناهايي هم وجود دارد. با اين وجود، معتقدم که حقيقت بسياري در همين کليسازي نهفته است.
در حدود 50 سال گذشته، بخش اعظمي از چپ از ترکيب دو نيروي مرتبط تأثير گرفته است: يکي، در سطح ملي، شکستهاي داخلي در زمينه نزاعهاي اقتصادي (بدنامکردن ايدئولوژيک چپ اقتصادي، منازعات اتحاديهاي، نقد شبکههاي امنيت اجتماعي، نرخ بالاي ماليات و...) و دوم، در سطح بينالمللي، واکنشها بر ضد سوسياليسم واقعا موجود قرن بيستم و انحلال آن (همچنين «اهدافي» که اين مشروعيتزدايي از سوسياليسم به دنبال داشت). بر اثر ترکيب اين دو نيرو، چپها از جهتگيريهاي تئوريک و عملي گونههاي مارکسيسم که همدست فجايع دوران استالين انگاشته شده، فاصله گرفتند. بر همين قياس، چپ تحت تأثير جناحهاي راست و هواداران سرمايهداري در زمينه اقتصاد، توجه خود را به آن دسته از منازعات معطوف کرد که يا ارتباطي با اقتصاد ندارند يا تأثير اندکي از آن ميگيرند.
به گمان من، نزاع در زمينه زيرساختهاي اقتصادي، با تمرکز بر کليگرايي نويني که به هزاران ناخرسندي برآمده از سرمايهداري مرتبط باشد، يگانه مسيري است که چپ و بشر از طريق آن ميتواند همچنان به حيات خود ادامه دهد و به آيندهاي ارزشمند و قابلزيست دست يابد.
بسياري از نظريهپردازان معتقدند که رشد ناسيوناليسم و راست افراطي ميتواند فرصتي براي چپ باشد تا ارزشهاي خود را از نو بسازند. اين بازسازي چگونه ميتواند انجام شود؟
ميخواهم حتي از اين هم قدمي جلوتر بگذارم. به عقيده من، چپ امروز چهبسا ميتواند با معلقکردن (موقت) ارزشهاي (اخلاقي و فرهنگي) خود به بازسازي دست يابد. ليبرالهاي مترقي چپ و ميانهرو بيش از حد دلبسته نفرت چپها از سرمايهداري عوامفريبانه و دستراستي شدهاند، گيرم که اين نفرت برحق هم باشد! اين نفرت بر اساس آرمانهاي چپ کاملا موجه است. با اين وجود، به نظر ميرسد که اين شور و شوق (يا به زبان لکاني، ژوئيسانس) بدل به مانعي براي تفکر و عمل، آن هم به شيوهاي که صرفا واکنشي به نيروهاي راست نباشد، شده است. در واقع، اين مانع سبب شده که چپْ ابتکار و نيروي محرکه خود را از کف بدهد. براي مثال، چپها امروزه در مواجهه با پديدهاي مانند دونالد ترامپ کاملا ضعيف و راکد عمل ميکنند. اينکه چپ امروزه ميان نااميدي و مسخرهکردن حرفهاي ترامپ، مانند کمدينهاي چپ ميانهرو، در نوسان باشد، هيچ کمکي به بهبود اوضاع نميکند. از سوي ديگر، چپها معمولا با ترديد به بسياري از جنبشهاي ضدسرمايهداري نگاه ميکنند. اين نگاه نخبهسالارانه بايد عوض شود. البته نميشود به ايدههاي تبعيضآميز اين جنبشها در زمينه جنسيت و نژاد بيتوجه بود، اما
نميشود اين حقيقت را هم ناديده گرفت که در بسياري از موارد همين شعارها باعث توجه مردم به اين جنبشها ميشود. بنابراين به نظرم نبايد صرفا گره در ابرو انداخت و روي خود را برگرداند. در رابطه با کساني که تحت نظام سرمايهداري رنج کشيدهاند و در نتيجه به راست افراطي و ناسيوناليسم روي آوردهاند، به نظرم بايد گناههاي آنان را بخشيد و به سوي آنان دست ياري دراز کرد. وسوسه ميشوم در اينجا از نوعي نشان مسيحي و اجتماعي-سياسي سکولار سخن به ميان آورم. اين امر به معناي ارجحيت بخشايش بر عدالت جزايي است. اين کار بهخصوص، با توجه به ارزشها و باورهاي چپ، چندان هم آسان نيست. با اين حال، همانگونه که برتولت برشت در شعر «در ستايش کمونيسم» ميگويد: «اين کار آسانی است که انجامدادنش خالي از دشواري نيست».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.