|

اسلاوي ژيژک، فيلسوف و نظريه‌پرداز اسلوونيايي در گفت‌وگو با «شرق»:

خيزش فاشيسم يعني شکست چپ

کامران برادران

اسلاوي ژيژک در ايران آنچنان چهره شناخته‌شده‌اي است که نياز چنداني به معرفي او احساس نمي‌شود. نظريات او همواره واکنش‌هاي منفي را در فضاي فکري جهان به دنبال داشته است و شکي نيست که نظرات او درباره اقبال‌يافتن راست افراطي در اروپا و سراسر جهان نيز از اين قضيه مستثنا نيست. آنچه در ذيل مي‌آيد بخشي از گفت‌وگويي است که محوريت آن موضوعاتي است سراسرمتفاوت با مبحث رشد ناسيوناليسم، خيزش راست و خصلت تصادفي نهفته در متن نيز از همين امر ناشي مي‌شود. ژيژک در گفت‌وگوي خود با روزنامه «شرق» همچنان بر موضع بدبينانه خويش پاي مي‌فشارد و تأکيد مي‌کند که راه برون‌رفت از مخمصه‌اي که گرفتار آن هستيم، شايد آنچنان هم که در نگاه نخست به نظر مي‌رسد ساده نيست. اين نظريه‌پرداز اسلوونيايي دست آخر چنين نتيجه مي‌گيرد که تنها چپي راديکال مي‌تواند آنچه را در ميراث ليبرال هنوز ارزشمند است حفظ کند و ورق را برگرداند.

دليل اقبال روزافزون احزاب راست افراطي و ناسيوناليست در سراسر اروپا و همچنين جهان چيست؟
راستش نکته اينجاست که پس از پيروزي احزاب ضدمهاجر و اروپامحور در کشورهايي مانند فرانسه و بريتانيا، بسياري از ليبرال‌ها به‌شکلي ابلهانه خود را متعجب و نگران نشان دادند. مشکل اين نيست که چرا احزابي از اين دست دارند قدرت را به دست مي‌گيرند. پرسش کاملا برعکس است: چرا جهش بزرگ اين احزاب مهاجرستيز و ناسيوناليست تا اين اندازه به درازا کشيد؟
اينکه دختر ژان ماري لوپن آشکارا از حرف‌هاي نژادپرستانه پدرش انتقاد مي‌کند، هدفي ندارد جز حفظ چهره‌اي انساني براي خود. البته ممکن است اينها همه از پيش برنامه‌ريزي شده باشد اما در نهايت هيچ اهميتي ندارد. مهم اين است كه ‌امروزه ما با ناسيوناليسمي مواجه هستيم که ميان دو چهره در تناوب است؛ نخست چهره‌اي خشن و دوم چهره‌اي متمدن. در پس اين چهره زيبا و متمدن، بديل وقيحش نهفته. کسي به اين نکته توجه نمي‌کند که بدون ژان ماري لوپن، دخترش هيچ جايگاهي نخواهد داشت؛ اين سويه وقيح است که سويه به‌نوعي متمدن را تغذيه مي‌کند.
برخي چپ‌هاي ليبرال امروزه مي‌گويند با وجود آنکه از اساس با لوپن مخالف هستند، اما در نهايت بايد به اقبال اين دارودسته در ميان کارگران توجه کرد و بايد از آن بهره برد. در دهه 1930 و در دوران تصفيه‌هاي استاليني و دادگاه‌هاي نمايشي پانايت ايستراتي، نويسنده چپ‌گراي رومانيايي، از شوروي بازديد کرد. يکي از مدافعان استالين کوشيد درباره ضرورت به‌کارگيري خشونت عليه دشمنان به ايستراتي توضيح دهد و او را قانع کند. براي رسيدن به اين مهم، او به سراغ اين ضرب‌المثل معروف رفت که «بدون شکستن چند تخم‌مرغ نمي‌توان املت درست کرد». پاسخ ايستراتي اين بود: «اوکي. تخم‌مرغ‌هاي شکسته را مي‌بينم. اما اين املتي که مي‌گوييد کجاست؟». درباره اظهارات مبتني بر ضرورت همدستي چپ با راست افراطي براي به‌دست‌آوردن دل توده نيز بايد همين را گفت: «بسيارخب. همه تخم‌مرغ‌ها را شکستيد. اما اين املتي که وعده‌اش را داده‌ايد کجاست؟».
به گمان من، بحران‌هايي از اين دست به‌خوبي نشان مي‌دهد که نه مردم بلکه اين متخصصان هستند که هيچ ايده‌اي درباره اوضاع ندارند. در نهايت اين موضوع باز ما را برمي‌گرداند به مثل قديمي و تکراري والتر بنيامين: «فاشيسم نشانه‌اي است از انقلابي شکست‌خورده».
شکست‌هاي اقتصادي و ايدئولوژيک اروپا تا چه اندازه توانسته در بسيج نيروهاي چپ مؤثر باشد؟
پيام تظاهرات پوپوليست‌ها در سراسر اروپا يک چيز است؛ اينکه تظاهرکنندگان خوب مي‌دانند که هيچ نمي‌دانند و هيچ پاسخ مؤثر و مستقيمي وجود ندارد. با اين حال آنچه غريزه و حواسشان مي‌گويد نيز درست است: اينکه قدرتمندان نيز هيچ ايده‌اي ندارند كه اوضاع از چه قرار است. امروزه در اروپا، نابينايان، رهبر نابينايان شده‌اند.
نکته دوم تلاش براي سم‌زدايي از مهاجران و به طور خلاصه مفهوم همسايه است. آيا بهترين نمود اين قضيه را نمي‌توان در برنامه يوکيپ نايجل فراژ يافت؟ او بارها گفته که مخالفتي با حضور کارگران خارجي در بريتانيا ندارد و بسيار قدردان کارگران سخت‌کوش لهستاني و سهم آنها در اقتصاد بريتانياست. فراژ گفت که مشکل او همسايگاني هستند که با سابقه بزهکارانه وارد کشور مي‌شوند. اين موضع اساسي راست ضدمهاجر «متمدن»‌ و نشانگر سياست همسايه سم‌زدايي‌شده است. اين در حالي است که فراژ در برنامه‌اي تلويزيوني گفته بود که برخلاف رومانيايي‌ها، مردم آلمان بسيار خوب و سالم هستند و شخصا هيچ مشکلي با آنها ندارد. اين همان منطق «قهوه بدون کافئين» است؛ آلماني‌هاي خوب در برابر رومانيايي‌هاي بد. اين نسخه سم‌زدايي از همسايه تصويرگر تغيير جايگاه از بربريت به بربريت با چهره انساني است. چپ بايد به‌خوبي اين موضع رياکارانه را تشخيص دهد و اجازه ندهد که در دام آن بيفتد.
بايد بار ديگر به تز بنيامين که پيش‌تر به آن اشاره کردم، بازگشت. بدون درک درست اين تز هيچ آينده خوشايندي پيش‌رويمان نيست!
آيا اروپا مي‌تواند از خيزش راست افراطي جان سالم به در ببرد يا اينکه بايد براي هميشه با اين ايده خداحافظي کرد؟
مي‌دانيد من آدم بدبيني هستم. ليبرال‌ها معمولا دوست دارند به تشابه ميان چپ و «افراطيون» دست‌راستي اشاره کنند؛ دهشت هيتلر و اردوگاه‌هاي مرگش مشابه دهشت بلشويک‌هاست، القاعده ادامه راه حزب لنين است و.. . آيا اين نشان نمي‌دهد که چگونه فاشيسم جايگزين انقلاب شکست‌خورده مي‌شود؟ خيزش فاشيسم يعني شکست چپ، در عين حال نشان از آن دارد که پيش‌تر پتانسيلي انقلابي در کار بوده و چپ نتوانسته در راستاي بسيج آن گام بردارد. مگر نه اينکه همين امر را مي‌توان امروزه درباره رواج فاشيسم تکفيري گفت؟ آيا خيزش بنيادگرايي هم‌راستا با ازميان‌رفتن چپ سکولار در کشورهاي مسلمان نيست؟ نمونه اين قضيه را به‌خوبي مي‌توان در کشوري مانند افغانستان و همچنين ايالت کانازاس ديد که تا دهه 1970 پايگاهي براي پوپوليسم راديکال چپ بود و اکنون بدل به خاستگاه بنيادگرايي مسيحي شده است. همين امر درباره اروپا نيز صادق است: اقبال پوپوليسم مهاجرستيز زاده شکست آلترناتيو چپ براي سرمايه‌داري جهاني است. بنابراين درسي که بايد از ميانه اين تغييرات بنيادين فراگرفت، اين است: تنها چپي راديکال مي‌تواند آنچه را در ميراث ليبرال هنوز ارزشمند است، حفظ کند. اگر چنين نکنيم براي هميشه از دست رفته‌ايم و عاقبتي بهتر از تکنوکرات‌هايي نخواهيم داشت که نقاب پوپوليست‌هاي شبه‌احساسي را به چهره مي‌زنند.

اسلاوي ژيژک در ايران آنچنان چهره شناخته‌شده‌اي است که نياز چنداني به معرفي او احساس نمي‌شود. نظريات او همواره واکنش‌هاي منفي را در فضاي فکري جهان به دنبال داشته است و شکي نيست که نظرات او درباره اقبال‌يافتن راست افراطي در اروپا و سراسر جهان نيز از اين قضيه مستثنا نيست. آنچه در ذيل مي‌آيد بخشي از گفت‌وگويي است که محوريت آن موضوعاتي است سراسرمتفاوت با مبحث رشد ناسيوناليسم، خيزش راست و خصلت تصادفي نهفته در متن نيز از همين امر ناشي مي‌شود. ژيژک در گفت‌وگوي خود با روزنامه «شرق» همچنان بر موضع بدبينانه خويش پاي مي‌فشارد و تأکيد مي‌کند که راه برون‌رفت از مخمصه‌اي که گرفتار آن هستيم، شايد آنچنان هم که در نگاه نخست به نظر مي‌رسد ساده نيست. اين نظريه‌پرداز اسلوونيايي دست آخر چنين نتيجه مي‌گيرد که تنها چپي راديکال مي‌تواند آنچه را در ميراث ليبرال هنوز ارزشمند است حفظ کند و ورق را برگرداند.

دليل اقبال روزافزون احزاب راست افراطي و ناسيوناليست در سراسر اروپا و همچنين جهان چيست؟
راستش نکته اينجاست که پس از پيروزي احزاب ضدمهاجر و اروپامحور در کشورهايي مانند فرانسه و بريتانيا، بسياري از ليبرال‌ها به‌شکلي ابلهانه خود را متعجب و نگران نشان دادند. مشکل اين نيست که چرا احزابي از اين دست دارند قدرت را به دست مي‌گيرند. پرسش کاملا برعکس است: چرا جهش بزرگ اين احزاب مهاجرستيز و ناسيوناليست تا اين اندازه به درازا کشيد؟
اينکه دختر ژان ماري لوپن آشکارا از حرف‌هاي نژادپرستانه پدرش انتقاد مي‌کند، هدفي ندارد جز حفظ چهره‌اي انساني براي خود. البته ممکن است اينها همه از پيش برنامه‌ريزي شده باشد اما در نهايت هيچ اهميتي ندارد. مهم اين است كه ‌امروزه ما با ناسيوناليسمي مواجه هستيم که ميان دو چهره در تناوب است؛ نخست چهره‌اي خشن و دوم چهره‌اي متمدن. در پس اين چهره زيبا و متمدن، بديل وقيحش نهفته. کسي به اين نکته توجه نمي‌کند که بدون ژان ماري لوپن، دخترش هيچ جايگاهي نخواهد داشت؛ اين سويه وقيح است که سويه به‌نوعي متمدن را تغذيه مي‌کند.
برخي چپ‌هاي ليبرال امروزه مي‌گويند با وجود آنکه از اساس با لوپن مخالف هستند، اما در نهايت بايد به اقبال اين دارودسته در ميان کارگران توجه کرد و بايد از آن بهره برد. در دهه 1930 و در دوران تصفيه‌هاي استاليني و دادگاه‌هاي نمايشي پانايت ايستراتي، نويسنده چپ‌گراي رومانيايي، از شوروي بازديد کرد. يکي از مدافعان استالين کوشيد درباره ضرورت به‌کارگيري خشونت عليه دشمنان به ايستراتي توضيح دهد و او را قانع کند. براي رسيدن به اين مهم، او به سراغ اين ضرب‌المثل معروف رفت که «بدون شکستن چند تخم‌مرغ نمي‌توان املت درست کرد». پاسخ ايستراتي اين بود: «اوکي. تخم‌مرغ‌هاي شکسته را مي‌بينم. اما اين املتي که مي‌گوييد کجاست؟». درباره اظهارات مبتني بر ضرورت همدستي چپ با راست افراطي براي به‌دست‌آوردن دل توده نيز بايد همين را گفت: «بسيارخب. همه تخم‌مرغ‌ها را شکستيد. اما اين املتي که وعده‌اش را داده‌ايد کجاست؟».
به گمان من، بحران‌هايي از اين دست به‌خوبي نشان مي‌دهد که نه مردم بلکه اين متخصصان هستند که هيچ ايده‌اي درباره اوضاع ندارند. در نهايت اين موضوع باز ما را برمي‌گرداند به مثل قديمي و تکراري والتر بنيامين: «فاشيسم نشانه‌اي است از انقلابي شکست‌خورده».
شکست‌هاي اقتصادي و ايدئولوژيک اروپا تا چه اندازه توانسته در بسيج نيروهاي چپ مؤثر باشد؟
پيام تظاهرات پوپوليست‌ها در سراسر اروپا يک چيز است؛ اينکه تظاهرکنندگان خوب مي‌دانند که هيچ نمي‌دانند و هيچ پاسخ مؤثر و مستقيمي وجود ندارد. با اين حال آنچه غريزه و حواسشان مي‌گويد نيز درست است: اينکه قدرتمندان نيز هيچ ايده‌اي ندارند كه اوضاع از چه قرار است. امروزه در اروپا، نابينايان، رهبر نابينايان شده‌اند.
نکته دوم تلاش براي سم‌زدايي از مهاجران و به طور خلاصه مفهوم همسايه است. آيا بهترين نمود اين قضيه را نمي‌توان در برنامه يوکيپ نايجل فراژ يافت؟ او بارها گفته که مخالفتي با حضور کارگران خارجي در بريتانيا ندارد و بسيار قدردان کارگران سخت‌کوش لهستاني و سهم آنها در اقتصاد بريتانياست. فراژ گفت که مشکل او همسايگاني هستند که با سابقه بزهکارانه وارد کشور مي‌شوند. اين موضع اساسي راست ضدمهاجر «متمدن»‌ و نشانگر سياست همسايه سم‌زدايي‌شده است. اين در حالي است که فراژ در برنامه‌اي تلويزيوني گفته بود که برخلاف رومانيايي‌ها، مردم آلمان بسيار خوب و سالم هستند و شخصا هيچ مشکلي با آنها ندارد. اين همان منطق «قهوه بدون کافئين» است؛ آلماني‌هاي خوب در برابر رومانيايي‌هاي بد. اين نسخه سم‌زدايي از همسايه تصويرگر تغيير جايگاه از بربريت به بربريت با چهره انساني است. چپ بايد به‌خوبي اين موضع رياکارانه را تشخيص دهد و اجازه ندهد که در دام آن بيفتد.
بايد بار ديگر به تز بنيامين که پيش‌تر به آن اشاره کردم، بازگشت. بدون درک درست اين تز هيچ آينده خوشايندي پيش‌رويمان نيست!
آيا اروپا مي‌تواند از خيزش راست افراطي جان سالم به در ببرد يا اينکه بايد براي هميشه با اين ايده خداحافظي کرد؟
مي‌دانيد من آدم بدبيني هستم. ليبرال‌ها معمولا دوست دارند به تشابه ميان چپ و «افراطيون» دست‌راستي اشاره کنند؛ دهشت هيتلر و اردوگاه‌هاي مرگش مشابه دهشت بلشويک‌هاست، القاعده ادامه راه حزب لنين است و.. . آيا اين نشان نمي‌دهد که چگونه فاشيسم جايگزين انقلاب شکست‌خورده مي‌شود؟ خيزش فاشيسم يعني شکست چپ، در عين حال نشان از آن دارد که پيش‌تر پتانسيلي انقلابي در کار بوده و چپ نتوانسته در راستاي بسيج آن گام بردارد. مگر نه اينکه همين امر را مي‌توان امروزه درباره رواج فاشيسم تکفيري گفت؟ آيا خيزش بنيادگرايي هم‌راستا با ازميان‌رفتن چپ سکولار در کشورهاي مسلمان نيست؟ نمونه اين قضيه را به‌خوبي مي‌توان در کشوري مانند افغانستان و همچنين ايالت کانازاس ديد که تا دهه 1970 پايگاهي براي پوپوليسم راديکال چپ بود و اکنون بدل به خاستگاه بنيادگرايي مسيحي شده است. همين امر درباره اروپا نيز صادق است: اقبال پوپوليسم مهاجرستيز زاده شکست آلترناتيو چپ براي سرمايه‌داري جهاني است. بنابراين درسي که بايد از ميانه اين تغييرات بنيادين فراگرفت، اين است: تنها چپي راديکال مي‌تواند آنچه را در ميراث ليبرال هنوز ارزشمند است، حفظ کند. اگر چنين نکنيم براي هميشه از دست رفته‌ايم و عاقبتي بهتر از تکنوکرات‌هايي نخواهيم داشت که نقاب پوپوليست‌هاي شبه‌احساسي را به چهره مي‌زنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.