|

شکاف در جبهه غربي

کيهان برزگر.استاد روابط بين‌الملل

مروري بر وقايع جهان در سال گذشته نشان از پيدايش شکافي سياسي در جبهه غربي بين آمريکا و اروپا دارد که مي‌تواند سرآغازي براي تضعيف بلوک غرب در عرصه معادلات منطقه‌اي و جهاني باشد. نظم جاري جهاني که بعد از جنگ جهاني دوم از سال 1945 شکل گرفته، عمدتا بر هژموني جبهه غربي بنا نهاده شده و موتور محرکه آن ايدئولوژي ليبرال-دموکراسي و بر محور «وابستگي متقابل» سياسي-اقتصادي کشورها يا همان «جهاني‌شدن» است. اکنون رشد پوپوليسم (توده‌گرايي) در آمريکا و بروز انديشه‌هاي راست افراطي و ملي‌گرايي در اروپا و ساير نقاط جهان خود به نوعي نتيجه شکست نسبي انديشه جهاني‌شدن و آرمان شکل‌گيري يک حکومت جهاني و دستيابي به ثبات و امنيت پايدار با محوريت جبهه غربي است. شايد جهاني‌شدن در سطح کلان موفقيت‌هايي براي اقتصادهاي بزرگ جهاني و شرکت‌هاي چندمليتي به همراه داشت، اما در سطح خرد و انفرادي و از کشوري به کشور ديگر بسيار متفاوت عمل کرده و آشکارا سبب شده که توده‌ها به اشکال مختلف روندها و گرايش‌هاي سياسي-اقتصادي نخبگان در قالب بوروکراسي عميق را به چالش بکشند. به‌واقع، جهاني‌شدن براي طبقه متوسط و ثروتمندان خوب بوده، اما براي طبقه پايين و فقير اسف‌بار عمل کرده و همين منجر به شکل‌گيري موج جديدي از پوپوليسم در جهان شده است. اکنون يك حس بدبيني به جهاني‌شدن، به‌ويژه در عرصه سياسي-اجتماعي رشد مي‌كند و جبهه غربي از شرايط برتر اقتصادي و نظامي خود براي حفظ هژموني و انحصار قدرت خود استفاده کرده و به ديگران فضاي کافي براي رشد و توسعه نمي‌دهد و اينکه يک گروه نخبه جهاني با منفعت صرف اقتصادي و ماترياليستي نسبت به افزايش ثروت خود به هر وسيله‌اي و در کوتاه‌ترين زمان ممکن، بدون توجه به عواقب منفي اقتصادي-اجتماعي به فعاليت‌هاي اقتصادي خود در کشورهاي هدف، اقدام مي‌کند. در نتيجه اين تحول، اکنون با بروز بحران‌هاي توزيع ثروت، مشروعيت، هويت و... نوعي سردرگمي و سرخوردگي در ميان توده‌ها و عموم مردم به وجود آمده که نتيجه احتمالي آن گرايش بيشتر دولت‌ها به بازبيني در توزيع ثروت و کسب مشروعيت دروني است. به عبارت ديگر، سال گذشته آزمون سختي براي دولت‌ها در جهان، به‌ويژه دولت‌هاي غربي، براي توجه بيشتر به خواسته‌هاي توده‌ها بود.
بعضي از تحليل‌هاي غربي به‌ويژه اروپايي، ظهور دونالد ترامپ در آمريکا را مبناي شکل‌گيري اين شکاف در جبهه غربي در نظر مي‌گيرند. از نظر آنها شخصيت خودمحورانه، انحصارگر، منفعت‌طلب و... ترامپ که به ارزش همکاري و شراکت در يک دنياي چندقطبي بهايي نمي‌دهد، منجر به شکاف بين اروپا و آمريکا شده و همين تحول نوعي سردرگمي در معادلات منطقه‌اي و جهاني به وجود آورده است. بوروکراسي عميق غربي معتقد است که دنيا همچنان به يک غرب قدرتمند نياز دارد تا معادله قدرت جهاني حفظ شود. از اين ديدگاه، جداشدن آمريکا از اروپا و نگاه صرف به درون خود يا به‌اصطلاح ترامپ بازگرداندن عظمت آمريکايي، فلسفه صلح جهاني را که بر‌ مبناي چندجانبه‌گرايي با محوريت غرب بنا شده، به چالش کشيده و نوعي سردرگمي در سطح روابط بين‌المللي ايجاد کرده است. از اين ديدگاه، اگر آمريکا از لحاظ سيستميک قدرت هژمون نباشد، به همان اندازه بازيگر ضعيف سيستميک مي‌شود. اين تحول به قدرت‌هاي جهاني ديگر مانند روسيه و چين و قدرت‌هاي نوظهور منطقه‌اي مثل ايران و ترکيه فضا مي‌دهد تا خلأهاي سياسي-امنيتي ناشي از بروز بحران‌هاي منطقه‌اي را به ضرر جبهه غربي پر کنند و هم‌زمان يک بلوک چندجانبه و رقيب اقتصادي در قالب اتصال منطقه‌اي با اثربخشي ژئوپليتيک خود ايجاد کنند.
اما آيا تحول در گرايش آمريکا در صحنه جهاني مربوط به شخصيت ترامپ به‌عنوان يک پديده پوپوليست است يا در نتيجه تغيير در روندها و گرايش‌هاي دروني آمريکا؟ آمارها نشان مي‌دهند که اقتصاد آمريکا در مقايسه با ساير قدرت‌هاي جهاني مثل چين و اروپا در رکود قرار گرفته و همين امر جايگاه ابرقدرتي آمريکا در جهان را در سال‌هاي آينده به چالش مي‌کشد. هم‌زمان محدوديت‌هاي استراتژيک آمريکا در اثربخشي لازم بر جنگ‌ها و بحران‌هاي منطقه‌اي از جمله افغانستان و عراق و به‌طور غيرمستقيم بحران‌هاي سوريه و يمن، نوعي سرخوردگي و نااميدي را در مردم آمريکا از ايفاي نقش پليس جهان ايجاد کرده که در نتيجه آن هزينه‌هاي زيادي بر مردم اين کشور بدون دستيابي به نتيجه مطلوب تحميل شده است. واقعيت اين است که ترامپ بر مبناي همين تغيير گرايش در روندها در سياست داخلي و نگاه افکار عمومي، در انتخابات رياست‌جمهوري پيروز شد. طبيعي است که اکنون ترامپ سياست جهاني را از زاويه گرايش‌هاي سياست داخلي و تقاضاهاي مردمي دنبال مي‌کند که به او رأي داده‌‌اند و منتظر لمس‌کردن اقدامات عملي ترامپ براي انتخاب مجدد او هستند. از اين لحاظ، ترامپ، برخلاف بعضي از ديدگاه‌ها، خيلي هم پيش‌بيني‌ناپذير نبوده، چون تنها شعارهاي انتخاباتي خود را اجرا مي‌کند. البته اينکه چقدر به آن عظمت آمريکايي مورد ادعاي خود برسد، بحث ديگري است.
اکنون هدف اصلي و فوري ترامپ کاهش هزينه‌هاي جهاني آمريکاست که در سال‌هاي گذشته به شکل حضور نظامي و مستقيم آمريکا در جنگ‌ها، به‌ويژه در افغانستان و عراق و حفظ پايگاه‌هاي متعدد نظامي در جهان ضربات جبران‌ناپذيري به اقتصاد آمريکا زده است. او اکنون يک حرف ساده دارد و آن اينکه آمريکا ديگر اين هزينه‌ها را نمي‌پردازد و آنهايي که خواهان چتر حمايتي امنيتي و سياسي آمريکا هستند، بايد خود اين هزينه‌ها را بپردازند. بر اين مبنا، او به حضور آمريکا در ناتو اعتقادي ندارد، از کشورهاي پولدار عربي مثل سعودي و امارات باج مي‌گيرد، هزينه‌هاي پايگاه‌هاي آمريکايي را از کشورهاي ميزبان مثل ژاپن و کره‌جنوبي دريافت مي‌کند يا در صورت لزوم آنها را تعديل يا تعطيل مي‌کند و از قراردادهاي چندجانبه مثل ترانس‌پاسيفيک، نفتا، معاهده آب‌وهوايي پاريس، برجام و اخيرا آي‌ان‌اف (پيمان منع موشک‌هاي هسته‌اي ميان‌برد) خارج مي‌شود که هزينه‌هاي زيادي به آمريکا تحميل مي‌کند. ترامپ حتي عضويت آمريکا در سازماني فرهنگي-اجتماعي مثل يونسکو را عبث مي‌داند. به عبارت ديگر، اعتقادي به حضور ارزش‌هاي آمريکايي در عرصه جهاني هم ندارد. بر همين مبنا، او از توافق هسته‌اي ايران با قدرت‌هاي جهاني (برجام) خارج مي‌شود، چون آن را مستلزم تحميل هزينه‌هاي سياسي-امنيتي زيادي بر آمريکا به‌ويژه از زاويه حفظ امنيت اسرائيل مي‌داند که در هر حالتي تنها نقطه اجماع سياسي ميان نخبگان در واشنگتن و در بوروکراسي عميق آمريکا در تمامي اعصار است.
سياست‌هاي ترامپ فراتر از ايجاد شکاف در روابط فراآتلانتيک (روابط آمريکا-اروپا)، شکاف‌هاي دروني در اتحاديه اروپا را افزايش داده است. اين اتحاديه که همچنان در دوران شوک خروج بريتانيا (برگزيت) از اين اتحاديه به‌سر مي‌برد، با سياست‌هاي ترامپ که بيشتر بر وسوسه تجارت پرسود انفرادي با آمريکا و تقويت روابط دوجانبه متمركز است، هر روز بيشتر دچار شکاف مي‌شود. اکنون اروپا با مسائلي نظير سيل مهاجرت‌ها و پناهندگان به اين قاره از شرق (شامات) و غرب (شمال آفريقا) مديترانه و منطقه ساحل در آفريقا و مشکلات مربوط به ميزان هزينه‌کردن کشورهاي عضو و قوانين يکسان مهاجرتي براي اين جمعيت (مثلا اختلاف بين هلند و مجارستان)، تقويت گرايش‌های راست افراطي و شکاف بين رهبران پوپوليستي مثل ايتاليا و اسپانيا، تغيير رهبري در آلمان، جنبش جليقه‌زردها در فرانسه و... روبه‌رو است. شکاف و بي‌اعتمادي اقتصادي بين شمال و جنوب (آلمان و فرانسه با اسپانيا و يونان) و شکاف سياسي بين غرب و شرق اروپا در نزديکي با آمريکا (کشورهاي حوزه بالتيک و لهستان و... با کشورهاي قدرتمند غرب اروپا) هم در حال افزايش است. بر اين مبنا، طراحي اوليه کنفرانس ضدايراني ترامپ در ورشو که البته با فشارهاي بين‌المللي در قالب کلي‌تر «صلح و ثبات در خاورميانه» برگزار شد، با مخالفت جدي اتحاديه اروپايي با مرکزيت بروکسل روبه‌رو بود اما اولويت سياست خارجي لهستان اکنون به‌حداقل‌رساندن حضور نظامي آمريکا در اين کشور است و دشمني خاصي هم با ايران ندارد. اما براي دستيابي به هدف دوجانبه خود با آمريکا مجبور است با سياست‌هاي ترامپ در موضوع برجام هماهنگ باشد. منظور اينکه فراتر از برجام بعضي از کشورهاي اروپايي بر اساس اولويت سياست خارجي خود عمل مي‌کنند.
واقعيت اين است که يک اروپاي غيرمتحد، با اولويت‌هاي سياست خارجي انفرادي و بعضا داراي شکاف‌هاي سياسي، ظرفيت ايستادگي در برابر ترامپ را ندارد و به‌تدريج نقش آن در عرصه معادلات جهاني کم‌رنگ‌تر مي‌شود. يک مثال بارز، تلاش اروپا براي حفظ برجام است که معتقد است ازبين‌رفتن آن منشأ يک منازعه ديگر در خاورميانه مي‌شود و امنيت اروپايي را به‌طور مستقيم به خطر مي‌اندازد. کشوري مثل فرانسه به رهبري امانوئل مکرون با فرصت‌طلبي از خروج بريتانيا و انديشه رهبري اروپايي سعي کرده با واسطه‌گري و ورود به موضوعات موشکي و نقش منطقه‌اي ايران، مانع از خروج ترامپ از برجام شود. اما ترامپ بار ديگر نشان داد که ارزشي براي فلسفه صلح جهاني غربي قائل نيست که بنيان اصلي آن اتحاد تجاري است که در بستر زمان تغيير شکل مي‌دهد. هم‌زمان تلاش 9ماهه اروپا براي ايجاد يک سازوکار مالي ويژه انتقال ارزي به نام «اس‌پي‌‌وي» براي دورزدن تحريم‌هاي آمريکا، تبديل به يک سازوکار کوچک‌تر و محدودتر به نام «اينستکس» (ابزار پشتيباني از تبادل مالي) شده که در مرحله اول کالاهاي اساسي مثل دارو و غذا را پوشش مي‌دهد و پيش‌شرط‌هايي مانند تصويب «اف‌اي‌تي‌اف» (گروه ويژه اقدام مالي مربوط به مبارزه با پول‌شويي) را هم براي ايران در جهت عملياتي‌شدن آن تعيين مي‌کند. هرچند اين گام اروپا در هر صورت گامي مثبت است، اما کارآمدي واقعي اين سازوکار جديد اروپايي در کمک به اقتصاد ايران را که بيشتر وابسته به بازگشت و انتقال مالي درآمدهاي نفتي و همچنين از تحريم‌هاي ثانويه آمريکا آسيب‌پذير است، بايد در بستر زمان ارزيابي کرد. بي‌ترديد اين حرکت مستقل اروپا هم که بيشتر تلاشي سياسي براي حفظ برجام در شرايط فعلي است، بر شکاف سياسي موجود ميان اروپا و ترامپ مي‌افزايد. عدم توان اروپا در مقابله با سياست‌هاي ترامپ نه الزاما به دليل ترس از تهديدهاي اقتصادي ترامپ يا مستقل‌نبودن آن، بلکه به دليل سايز بزرگ و ظرفيت‌هاي گسترده اقتصاد آمريکا و وابستگي نظام مالي و سرمايه‌گذاري آنهاست که شرکت‌هاي اروپايي را در شرايط قطع ارتباط با آمريکا متضرر مي‌کند.
ترامپ هم‌زمان يک جنگ اقتصادي با چين را شروع کرده است که اين خود بر ابعاد شکاف در جبهه غربي مي‌افزايد. ترديدي نيست که اروپا هم مانند آمريکا خواهان مهار چين است که معتقد است در نتيجه جهاني‌شدن و اتصال ديجيتالي مي‌تواند رشد اقتصادي خود را افزايش دهد و به يک قدرت اقتصادي جهاني تبديل شود. اما اروپا شکل فعلي جنگ مستقيم تجاري آمريکا با چين را به نفع رشد اقتصاد جهاني و فلسفه چندجانبه‌گرايي نمي‌بيند و حتي معتقد است جايگاه سياسي چين را در عرصه جهاني تقويت مي‌کند. ابتکار «يک کمربند، يک جاده» چين يا همان جاده ابريشم جديد بيشتر متمرکز بر اتصال منطقه‌اي با کشورهاي اروپاي شرقي و آفريقا به عنوان تمرکز جديد جغرافيايي چين براي دستيابي به منابع است که اين خود قدرت‌هاي سنتي اروپاي غربي را نگران مي‌کند.
روش ناموفق مذاکراتي ترامپ با رهبر کره‌شمالي، کيم جونگ اون، روي تسليحات هسته‌اي و موشکي اين کشور، چين را به يک بازيگر پشت پرده تبديل کرده که مورد مخالفت اروپاست. سياست‌هاي ترامپ در انتقال سفارت آمريکا به بيت‌المقدس که در واقع چند گام به عقب براي دستيابي به صلح فلسطين-اسرائيل است و همچنين «معامله قرن» ترامپ مورد تأييد اروپا نيست. مهم‌تر از همه سياست‌هاي ترامپ، موجب افزايش و کارآمدي نقش روسيه در ميدان‌هاي منطقه‌اي و جهاني شده که اين خود براي اروپا بسيار نگران‌کننده است. اعلام خروج نيروهاي آمريکايي از سوريه و افغانستان از سوي ترامپ، معادله قدرت منطقه‌اي را به نفع روسيه و ايران به هم زده و منجر به نزديکي ترکيه به اين دو کشور در تسريع رسيدن به راه‌حل سياسي بحران سوريه در قالب «روند آستانه» و نشست سران سه کشور شده است. در واقع، رويکرد ضعيف ترامپ در مواجهه با روسيه اين کشور را از بازيگري سخت‌افزاري و نظامي در معادلات منطقه‌اي و بين‌المللي به بازيگري نرم و صلح‌ساز در اين عرصه‌ها تبديل کرده است. همين امر اروپايي‌ها را که چندين سال در قالب مذاکرات صلح ژنو خواهان به‌سرانجام‌رساندن بحران سوريه به نفع منافع خود، ايفاي نقش و سهم نسبي مخالفان حکومت سوريه و بازگشت مهاجران و پناهندگان سوري به کشورشان بودند، نگران کرده است. هم‌زمان حمايت مداوم و همه‌جانبه ترامپ از سياست‌هاي تجاوزکارانه محمد بن‌سلمان، وليعهد سعودي در بمباران مردم يمن، به‌ويژه دادن دستور قتل جمال خاشقجي، روزنامه‌نگار منتقد سياست‌هاي رياض در يمن، بر شکاف بين اروپا و آمريکا افزوده است.
سياست‌هاي ترامپ تنها ريتم تاريخي شکاف در جبهه غربي بين آمريکا و اروپا را تسريع کرده است. به‌نظرم چنين شکافي در سال آينده هم با توجه به پويايي‌هاي تحولات در عرصه معادلات منطقه‌اي و جهاني حتي با شدت بيشتري تداوم خواهد داشت. اما تجربه‌هاي حاصل از اين شکاف ايجادشده، به‌ويژه در نوع برخورد اروپا و آمريکا با ايران در موضوع برجام و ديدگاه‌هاي متفاوت آنها درباره جهاني‌شدن و ارزش شراکت در دنياي چندقطبي، مي‌تواند فرصتي براي بازبيني نظري و عملي راهبردهاي سياست اقتصادي و امنيتي کشورمان باشد تا بر مبناي اثربخشي ژئوپليتيک و تکيه بر روابط دوجانبه و چندجانبه منطقه‌اي براي ايجاد اقتصادي استراتژيک متکي بر توليد ملي و افزايش قدرت بازدارندگي و نظامي خود گام بردارد. تاريخ جهان بسيار بزرگ‌تر از تاريخ جبهه غربي است. جنگ جهاني دوم هم الزاما نقطه عطف تاريخ جهاني نيست. نهادها، ساختارها و مدل‌هاي سياسي-ايدئولوژيک غربي هم تنها ملاک رشد و توسعه يا تعادل در سياست جهاني نيستند. تاريخ رشد و امنيت پايدار در جهان آينده متمرکز بر پويايي‌هاي منطقه‌گرايي و اثربخشي ژئوپليتيک کشورها در حوزه‌هاي مهم اتصال جغرافيايي و چسبيدگي فرهنگي-اجتماعي خود خواهد بود.

مروري بر وقايع جهان در سال گذشته نشان از پيدايش شکافي سياسي در جبهه غربي بين آمريکا و اروپا دارد که مي‌تواند سرآغازي براي تضعيف بلوک غرب در عرصه معادلات منطقه‌اي و جهاني باشد. نظم جاري جهاني که بعد از جنگ جهاني دوم از سال 1945 شکل گرفته، عمدتا بر هژموني جبهه غربي بنا نهاده شده و موتور محرکه آن ايدئولوژي ليبرال-دموکراسي و بر محور «وابستگي متقابل» سياسي-اقتصادي کشورها يا همان «جهاني‌شدن» است. اکنون رشد پوپوليسم (توده‌گرايي) در آمريکا و بروز انديشه‌هاي راست افراطي و ملي‌گرايي در اروپا و ساير نقاط جهان خود به نوعي نتيجه شکست نسبي انديشه جهاني‌شدن و آرمان شکل‌گيري يک حکومت جهاني و دستيابي به ثبات و امنيت پايدار با محوريت جبهه غربي است. شايد جهاني‌شدن در سطح کلان موفقيت‌هايي براي اقتصادهاي بزرگ جهاني و شرکت‌هاي چندمليتي به همراه داشت، اما در سطح خرد و انفرادي و از کشوري به کشور ديگر بسيار متفاوت عمل کرده و آشکارا سبب شده که توده‌ها به اشکال مختلف روندها و گرايش‌هاي سياسي-اقتصادي نخبگان در قالب بوروکراسي عميق را به چالش بکشند. به‌واقع، جهاني‌شدن براي طبقه متوسط و ثروتمندان خوب بوده، اما براي طبقه پايين و فقير اسف‌بار عمل کرده و همين منجر به شکل‌گيري موج جديدي از پوپوليسم در جهان شده است. اکنون يك حس بدبيني به جهاني‌شدن، به‌ويژه در عرصه سياسي-اجتماعي رشد مي‌كند و جبهه غربي از شرايط برتر اقتصادي و نظامي خود براي حفظ هژموني و انحصار قدرت خود استفاده کرده و به ديگران فضاي کافي براي رشد و توسعه نمي‌دهد و اينکه يک گروه نخبه جهاني با منفعت صرف اقتصادي و ماترياليستي نسبت به افزايش ثروت خود به هر وسيله‌اي و در کوتاه‌ترين زمان ممکن، بدون توجه به عواقب منفي اقتصادي-اجتماعي به فعاليت‌هاي اقتصادي خود در کشورهاي هدف، اقدام مي‌کند. در نتيجه اين تحول، اکنون با بروز بحران‌هاي توزيع ثروت، مشروعيت، هويت و... نوعي سردرگمي و سرخوردگي در ميان توده‌ها و عموم مردم به وجود آمده که نتيجه احتمالي آن گرايش بيشتر دولت‌ها به بازبيني در توزيع ثروت و کسب مشروعيت دروني است. به عبارت ديگر، سال گذشته آزمون سختي براي دولت‌ها در جهان، به‌ويژه دولت‌هاي غربي، براي توجه بيشتر به خواسته‌هاي توده‌ها بود.
بعضي از تحليل‌هاي غربي به‌ويژه اروپايي، ظهور دونالد ترامپ در آمريکا را مبناي شکل‌گيري اين شکاف در جبهه غربي در نظر مي‌گيرند. از نظر آنها شخصيت خودمحورانه، انحصارگر، منفعت‌طلب و... ترامپ که به ارزش همکاري و شراکت در يک دنياي چندقطبي بهايي نمي‌دهد، منجر به شکاف بين اروپا و آمريکا شده و همين تحول نوعي سردرگمي در معادلات منطقه‌اي و جهاني به وجود آورده است. بوروکراسي عميق غربي معتقد است که دنيا همچنان به يک غرب قدرتمند نياز دارد تا معادله قدرت جهاني حفظ شود. از اين ديدگاه، جداشدن آمريکا از اروپا و نگاه صرف به درون خود يا به‌اصطلاح ترامپ بازگرداندن عظمت آمريکايي، فلسفه صلح جهاني را که بر‌ مبناي چندجانبه‌گرايي با محوريت غرب بنا شده، به چالش کشيده و نوعي سردرگمي در سطح روابط بين‌المللي ايجاد کرده است. از اين ديدگاه، اگر آمريکا از لحاظ سيستميک قدرت هژمون نباشد، به همان اندازه بازيگر ضعيف سيستميک مي‌شود. اين تحول به قدرت‌هاي جهاني ديگر مانند روسيه و چين و قدرت‌هاي نوظهور منطقه‌اي مثل ايران و ترکيه فضا مي‌دهد تا خلأهاي سياسي-امنيتي ناشي از بروز بحران‌هاي منطقه‌اي را به ضرر جبهه غربي پر کنند و هم‌زمان يک بلوک چندجانبه و رقيب اقتصادي در قالب اتصال منطقه‌اي با اثربخشي ژئوپليتيک خود ايجاد کنند.
اما آيا تحول در گرايش آمريکا در صحنه جهاني مربوط به شخصيت ترامپ به‌عنوان يک پديده پوپوليست است يا در نتيجه تغيير در روندها و گرايش‌هاي دروني آمريکا؟ آمارها نشان مي‌دهند که اقتصاد آمريکا در مقايسه با ساير قدرت‌هاي جهاني مثل چين و اروپا در رکود قرار گرفته و همين امر جايگاه ابرقدرتي آمريکا در جهان را در سال‌هاي آينده به چالش مي‌کشد. هم‌زمان محدوديت‌هاي استراتژيک آمريکا در اثربخشي لازم بر جنگ‌ها و بحران‌هاي منطقه‌اي از جمله افغانستان و عراق و به‌طور غيرمستقيم بحران‌هاي سوريه و يمن، نوعي سرخوردگي و نااميدي را در مردم آمريکا از ايفاي نقش پليس جهان ايجاد کرده که در نتيجه آن هزينه‌هاي زيادي بر مردم اين کشور بدون دستيابي به نتيجه مطلوب تحميل شده است. واقعيت اين است که ترامپ بر مبناي همين تغيير گرايش در روندها در سياست داخلي و نگاه افکار عمومي، در انتخابات رياست‌جمهوري پيروز شد. طبيعي است که اکنون ترامپ سياست جهاني را از زاويه گرايش‌هاي سياست داخلي و تقاضاهاي مردمي دنبال مي‌کند که به او رأي داده‌‌اند و منتظر لمس‌کردن اقدامات عملي ترامپ براي انتخاب مجدد او هستند. از اين لحاظ، ترامپ، برخلاف بعضي از ديدگاه‌ها، خيلي هم پيش‌بيني‌ناپذير نبوده، چون تنها شعارهاي انتخاباتي خود را اجرا مي‌کند. البته اينکه چقدر به آن عظمت آمريکايي مورد ادعاي خود برسد، بحث ديگري است.
اکنون هدف اصلي و فوري ترامپ کاهش هزينه‌هاي جهاني آمريکاست که در سال‌هاي گذشته به شکل حضور نظامي و مستقيم آمريکا در جنگ‌ها، به‌ويژه در افغانستان و عراق و حفظ پايگاه‌هاي متعدد نظامي در جهان ضربات جبران‌ناپذيري به اقتصاد آمريکا زده است. او اکنون يک حرف ساده دارد و آن اينکه آمريکا ديگر اين هزينه‌ها را نمي‌پردازد و آنهايي که خواهان چتر حمايتي امنيتي و سياسي آمريکا هستند، بايد خود اين هزينه‌ها را بپردازند. بر اين مبنا، او به حضور آمريکا در ناتو اعتقادي ندارد، از کشورهاي پولدار عربي مثل سعودي و امارات باج مي‌گيرد، هزينه‌هاي پايگاه‌هاي آمريکايي را از کشورهاي ميزبان مثل ژاپن و کره‌جنوبي دريافت مي‌کند يا در صورت لزوم آنها را تعديل يا تعطيل مي‌کند و از قراردادهاي چندجانبه مثل ترانس‌پاسيفيک، نفتا، معاهده آب‌وهوايي پاريس، برجام و اخيرا آي‌ان‌اف (پيمان منع موشک‌هاي هسته‌اي ميان‌برد) خارج مي‌شود که هزينه‌هاي زيادي به آمريکا تحميل مي‌کند. ترامپ حتي عضويت آمريکا در سازماني فرهنگي-اجتماعي مثل يونسکو را عبث مي‌داند. به عبارت ديگر، اعتقادي به حضور ارزش‌هاي آمريکايي در عرصه جهاني هم ندارد. بر همين مبنا، او از توافق هسته‌اي ايران با قدرت‌هاي جهاني (برجام) خارج مي‌شود، چون آن را مستلزم تحميل هزينه‌هاي سياسي-امنيتي زيادي بر آمريکا به‌ويژه از زاويه حفظ امنيت اسرائيل مي‌داند که در هر حالتي تنها نقطه اجماع سياسي ميان نخبگان در واشنگتن و در بوروکراسي عميق آمريکا در تمامي اعصار است.
سياست‌هاي ترامپ فراتر از ايجاد شکاف در روابط فراآتلانتيک (روابط آمريکا-اروپا)، شکاف‌هاي دروني در اتحاديه اروپا را افزايش داده است. اين اتحاديه که همچنان در دوران شوک خروج بريتانيا (برگزيت) از اين اتحاديه به‌سر مي‌برد، با سياست‌هاي ترامپ که بيشتر بر وسوسه تجارت پرسود انفرادي با آمريکا و تقويت روابط دوجانبه متمركز است، هر روز بيشتر دچار شکاف مي‌شود. اکنون اروپا با مسائلي نظير سيل مهاجرت‌ها و پناهندگان به اين قاره از شرق (شامات) و غرب (شمال آفريقا) مديترانه و منطقه ساحل در آفريقا و مشکلات مربوط به ميزان هزينه‌کردن کشورهاي عضو و قوانين يکسان مهاجرتي براي اين جمعيت (مثلا اختلاف بين هلند و مجارستان)، تقويت گرايش‌های راست افراطي و شکاف بين رهبران پوپوليستي مثل ايتاليا و اسپانيا، تغيير رهبري در آلمان، جنبش جليقه‌زردها در فرانسه و... روبه‌رو است. شکاف و بي‌اعتمادي اقتصادي بين شمال و جنوب (آلمان و فرانسه با اسپانيا و يونان) و شکاف سياسي بين غرب و شرق اروپا در نزديکي با آمريکا (کشورهاي حوزه بالتيک و لهستان و... با کشورهاي قدرتمند غرب اروپا) هم در حال افزايش است. بر اين مبنا، طراحي اوليه کنفرانس ضدايراني ترامپ در ورشو که البته با فشارهاي بين‌المللي در قالب کلي‌تر «صلح و ثبات در خاورميانه» برگزار شد، با مخالفت جدي اتحاديه اروپايي با مرکزيت بروکسل روبه‌رو بود اما اولويت سياست خارجي لهستان اکنون به‌حداقل‌رساندن حضور نظامي آمريکا در اين کشور است و دشمني خاصي هم با ايران ندارد. اما براي دستيابي به هدف دوجانبه خود با آمريکا مجبور است با سياست‌هاي ترامپ در موضوع برجام هماهنگ باشد. منظور اينکه فراتر از برجام بعضي از کشورهاي اروپايي بر اساس اولويت سياست خارجي خود عمل مي‌کنند.
واقعيت اين است که يک اروپاي غيرمتحد، با اولويت‌هاي سياست خارجي انفرادي و بعضا داراي شکاف‌هاي سياسي، ظرفيت ايستادگي در برابر ترامپ را ندارد و به‌تدريج نقش آن در عرصه معادلات جهاني کم‌رنگ‌تر مي‌شود. يک مثال بارز، تلاش اروپا براي حفظ برجام است که معتقد است ازبين‌رفتن آن منشأ يک منازعه ديگر در خاورميانه مي‌شود و امنيت اروپايي را به‌طور مستقيم به خطر مي‌اندازد. کشوري مثل فرانسه به رهبري امانوئل مکرون با فرصت‌طلبي از خروج بريتانيا و انديشه رهبري اروپايي سعي کرده با واسطه‌گري و ورود به موضوعات موشکي و نقش منطقه‌اي ايران، مانع از خروج ترامپ از برجام شود. اما ترامپ بار ديگر نشان داد که ارزشي براي فلسفه صلح جهاني غربي قائل نيست که بنيان اصلي آن اتحاد تجاري است که در بستر زمان تغيير شکل مي‌دهد. هم‌زمان تلاش 9ماهه اروپا براي ايجاد يک سازوکار مالي ويژه انتقال ارزي به نام «اس‌پي‌‌وي» براي دورزدن تحريم‌هاي آمريکا، تبديل به يک سازوکار کوچک‌تر و محدودتر به نام «اينستکس» (ابزار پشتيباني از تبادل مالي) شده که در مرحله اول کالاهاي اساسي مثل دارو و غذا را پوشش مي‌دهد و پيش‌شرط‌هايي مانند تصويب «اف‌اي‌تي‌اف» (گروه ويژه اقدام مالي مربوط به مبارزه با پول‌شويي) را هم براي ايران در جهت عملياتي‌شدن آن تعيين مي‌کند. هرچند اين گام اروپا در هر صورت گامي مثبت است، اما کارآمدي واقعي اين سازوکار جديد اروپايي در کمک به اقتصاد ايران را که بيشتر وابسته به بازگشت و انتقال مالي درآمدهاي نفتي و همچنين از تحريم‌هاي ثانويه آمريکا آسيب‌پذير است، بايد در بستر زمان ارزيابي کرد. بي‌ترديد اين حرکت مستقل اروپا هم که بيشتر تلاشي سياسي براي حفظ برجام در شرايط فعلي است، بر شکاف سياسي موجود ميان اروپا و ترامپ مي‌افزايد. عدم توان اروپا در مقابله با سياست‌هاي ترامپ نه الزاما به دليل ترس از تهديدهاي اقتصادي ترامپ يا مستقل‌نبودن آن، بلکه به دليل سايز بزرگ و ظرفيت‌هاي گسترده اقتصاد آمريکا و وابستگي نظام مالي و سرمايه‌گذاري آنهاست که شرکت‌هاي اروپايي را در شرايط قطع ارتباط با آمريکا متضرر مي‌کند.
ترامپ هم‌زمان يک جنگ اقتصادي با چين را شروع کرده است که اين خود بر ابعاد شکاف در جبهه غربي مي‌افزايد. ترديدي نيست که اروپا هم مانند آمريکا خواهان مهار چين است که معتقد است در نتيجه جهاني‌شدن و اتصال ديجيتالي مي‌تواند رشد اقتصادي خود را افزايش دهد و به يک قدرت اقتصادي جهاني تبديل شود. اما اروپا شکل فعلي جنگ مستقيم تجاري آمريکا با چين را به نفع رشد اقتصاد جهاني و فلسفه چندجانبه‌گرايي نمي‌بيند و حتي معتقد است جايگاه سياسي چين را در عرصه جهاني تقويت مي‌کند. ابتکار «يک کمربند، يک جاده» چين يا همان جاده ابريشم جديد بيشتر متمرکز بر اتصال منطقه‌اي با کشورهاي اروپاي شرقي و آفريقا به عنوان تمرکز جديد جغرافيايي چين براي دستيابي به منابع است که اين خود قدرت‌هاي سنتي اروپاي غربي را نگران مي‌کند.
روش ناموفق مذاکراتي ترامپ با رهبر کره‌شمالي، کيم جونگ اون، روي تسليحات هسته‌اي و موشکي اين کشور، چين را به يک بازيگر پشت پرده تبديل کرده که مورد مخالفت اروپاست. سياست‌هاي ترامپ در انتقال سفارت آمريکا به بيت‌المقدس که در واقع چند گام به عقب براي دستيابي به صلح فلسطين-اسرائيل است و همچنين «معامله قرن» ترامپ مورد تأييد اروپا نيست. مهم‌تر از همه سياست‌هاي ترامپ، موجب افزايش و کارآمدي نقش روسيه در ميدان‌هاي منطقه‌اي و جهاني شده که اين خود براي اروپا بسيار نگران‌کننده است. اعلام خروج نيروهاي آمريکايي از سوريه و افغانستان از سوي ترامپ، معادله قدرت منطقه‌اي را به نفع روسيه و ايران به هم زده و منجر به نزديکي ترکيه به اين دو کشور در تسريع رسيدن به راه‌حل سياسي بحران سوريه در قالب «روند آستانه» و نشست سران سه کشور شده است. در واقع، رويکرد ضعيف ترامپ در مواجهه با روسيه اين کشور را از بازيگري سخت‌افزاري و نظامي در معادلات منطقه‌اي و بين‌المللي به بازيگري نرم و صلح‌ساز در اين عرصه‌ها تبديل کرده است. همين امر اروپايي‌ها را که چندين سال در قالب مذاکرات صلح ژنو خواهان به‌سرانجام‌رساندن بحران سوريه به نفع منافع خود، ايفاي نقش و سهم نسبي مخالفان حکومت سوريه و بازگشت مهاجران و پناهندگان سوري به کشورشان بودند، نگران کرده است. هم‌زمان حمايت مداوم و همه‌جانبه ترامپ از سياست‌هاي تجاوزکارانه محمد بن‌سلمان، وليعهد سعودي در بمباران مردم يمن، به‌ويژه دادن دستور قتل جمال خاشقجي، روزنامه‌نگار منتقد سياست‌هاي رياض در يمن، بر شکاف بين اروپا و آمريکا افزوده است.
سياست‌هاي ترامپ تنها ريتم تاريخي شکاف در جبهه غربي بين آمريکا و اروپا را تسريع کرده است. به‌نظرم چنين شکافي در سال آينده هم با توجه به پويايي‌هاي تحولات در عرصه معادلات منطقه‌اي و جهاني حتي با شدت بيشتري تداوم خواهد داشت. اما تجربه‌هاي حاصل از اين شکاف ايجادشده، به‌ويژه در نوع برخورد اروپا و آمريکا با ايران در موضوع برجام و ديدگاه‌هاي متفاوت آنها درباره جهاني‌شدن و ارزش شراکت در دنياي چندقطبي، مي‌تواند فرصتي براي بازبيني نظري و عملي راهبردهاي سياست اقتصادي و امنيتي کشورمان باشد تا بر مبناي اثربخشي ژئوپليتيک و تکيه بر روابط دوجانبه و چندجانبه منطقه‌اي براي ايجاد اقتصادي استراتژيک متکي بر توليد ملي و افزايش قدرت بازدارندگي و نظامي خود گام بردارد. تاريخ جهان بسيار بزرگ‌تر از تاريخ جبهه غربي است. جنگ جهاني دوم هم الزاما نقطه عطف تاريخ جهاني نيست. نهادها، ساختارها و مدل‌هاي سياسي-ايدئولوژيک غربي هم تنها ملاک رشد و توسعه يا تعادل در سياست جهاني نيستند. تاريخ رشد و امنيت پايدار در جهان آينده متمرکز بر پويايي‌هاي منطقه‌گرايي و اثربخشي ژئوپليتيک کشورها در حوزه‌هاي مهم اتصال جغرافيايي و چسبيدگي فرهنگي-اجتماعي خود خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.