|

آینده سیاسی ولیعهد جوان سعودی همچنان در ابهام

رؤیا‌های بربادرفته بن‌سلمان‌

رهبر دوفاكتوي عربستان شايد از زمان انتصابش به سمت وليعهدي سعودي تا اين اندازه در سايه نبوده اما بدون شك دستوري كه او در خفا به زيردستانش داد تا «جمال خاشقجي» منتقد و روزنامه‌نگار سعودي را در كنسولگري رياض در استانبول بكشند و سپس سربه‌نيست كنند، باعث شد تا تمام معادلات در خاورميانه و به دنبال آن مناسبات بين‌المللي تغيير كند. كشته‌شدن خاشقجي در استانبول مهم‌ترين اتفاقي بود كه در سال گذشته روي داد و هر چه بیشتر از زمان اين قتل می‌گذرد، ناظران بیشتری به این نتیجه می‌رسند که «محمد بن‌سلمان» رفتنی نیست؛ به‌ویژه آنکه با دستور پدرش در 27 دسامبر سال گذشته ميلادي موقعیتش برای اینکه روزی بر تخت پادشاهی عربستان بنشیند، مستحکم‌تر نیز شده است. وقتی انتقادها از محمد بن‌سلمان بالا گرفت، سناریوهای مختلفی برای آینده ولیعهد جوان مطرح شد؛ اینکه از مقام ولایت‌عهدی کنار گذاشته یا قدرتش محدود شود، اما آب از آب تکان نخورد و در نهایت سناریوی چهارمی به وقوع پيوست؛ تغییرات با رنگ و لعاب قابل ارائه در سطح جهانی، اما در مسیر قدرت.
آنچه اين تغییرات جدید را بااهميت کرد، ارتباط قتل جمال خاشقجي با محمد بن‌سلمان بود. شاهزاده محمد متهم است که در قتل این روزنامه‌نگار منتقد دست داشته؛ اتهامی که بزرگ‌ترین بحران سیاسی عربستان را از حملات ۱۱ سپتامبر تا امروز رقم زد. براساس جمع‌بندی سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) محمد بن‌سلمان از قتل روزنامه‌نگار واشنگتن‌پست اطلاع داشته؛ موضوعی که در نهایت به فشار مضاعفی بر عربستان منجر شد.

اصلاحات نمايشي
در ژوئن سال 2015 ميلادي زماني ‌كه محمد بن‌سلمان 33ساله با حكم پدر 81ساله‌اش وارد چرخه دولت شد، بسياري بر اين باور بودند كه او بنيان‌گذار عربستان جديد خواهد بود چراكه جوان‌ترين وزير دفاع جهان از روزي كه قدرت را در دست گرفت، فرمان به اصلاحات بي‌شماري از جمله اجازه رانندگي به زنان سعودي داد. او در اولين سفرش به ايالات متحده در «سياتل» ميزبان «جف بيزوس» مؤسس سایت «آمازون» و ثروتمندترین مرد در تاریخ مدرن بود. رسانه‌های سعودی عکسی از آن دو منتشر کردند که در آن بیزوس، پیراهنی با یقه باز پوشیده بود و شاهزاده نیز عبایش را کنار گذاشته و کت و شلوار با کراواتی قرمز پوشیده بود. هردو آنها حین گفت‌وگو درباره کار، لبخند می‌زدند. بيزوس از جمله آمریکایی‌های موفق و قدرتمندی بود که با شاهزاده در سفر سه‌هفته‌ای‌اش به آمریکا دیدار کرد. در طول این سفر، شاهزاده دیدارهایی خودمانی با «اپرا وینفری»، مجري معروف، «بیل گیتس»، بنیان‌گذار مایکروسافت، «جورج بوش» و «بیل کلینتون» رؤساي ‌جمهوري سابق و چهره‌های مطرح دیگر آمريكايي داشت. با انتشار اخبار چنين ديدارهايي و به تصوير كشيده‌شدن چهره‌ متفاوتي از يكي از دولتمردان عرب اين اميد در بين جوانان سعودي به وجود آمد كه به‌زودي طعم شيرين اصلاحات را خواهند چشيد؛ اما چند ماه بعد با آغاز جنگ يمن، بحران قطر، دستگيري فعالان مدني در عربستان و بازداشت يك‌شبه بسياري از شاهزادگان سعودي و از همه مهم‌تر قتل روزنامه‌نگار منتقد، تمامي اين اميدها نقش بر آب شد.

قهرمان ملي و مصلح اقتصادي
محمد بن‌سلمان كه در همان ابتدا سعي كرد با دستور حمله به يمن چهره نظامي خود را حفظ كند، پس از مدتي دريافت تنها با اجرای اصلاحات اقتصادی و اجتماعي مي‌تواند چهره قهرمان و مصلح اقتصادی را از خود به نمایش بگذارد. بر اساس طرح موسوم به «چشم‌انداز 2030»،‌ محمد بن‌سلمان در پی این است که از اتکای عربستان به تولید و صادرات نفت بکاهد؛ به گونه‌ای که به اتکای اقتصاد عربستان به نفت به‌عنوان تنها منبع درآمد پايان دهد و صندوق حاكميتي با پس‌انداز دوميليارددلاري تأسيس و با سود حاصل از آن هزينه‌هاي كشورش را در سال 2030 تأمين و عربستان را به كشوري مدرن و قدرت مالي بزرگ تبديل كند. همچنین براساس اين طرح عربستان50 درصد نيازهاي نظامي‌اش را توسط كارخانه‌هاي داخلي تأمين و رياض شركت‌هاي غربي صادركننده سلاح را وادار خواهد كرد تا اين كارخانه‌ها را در داخل عربستان احداث كنند. اين طرح 15ساله به‌سرعت از سوی کابینه این کشور تصویب شد اما واکنش‌های مختلفی را در بين كارشناسان در پی داشت. بسياري از آنان بر اين باورند كه ديدگاه محمد بن‌سلمان كه از آن به عنوان نقشه راه آينده نام می‌برد، روي كاغذ يا صفحه تلويزيون جذاب به نظر مي‌رسد و وقتي به مرحله اجرا گذاشته شود، چه‌بسا نتايج كاملا معكوس همانند عمليات نظامي در يمن يا جنگ نيابتي عليه ايران در سوريه را به همراه داشته باشد.

دستوري براي نابودي يك كشور
در سال 2015 ميلادي عربستان به دستور شاهزاده سعودي وارد جنگ داخلي با همسايه‌اش يمن شد؛ جايي كه نيروهاي حوثي به‌سرعت در حال پيشروي بودند. با حمايت لجستيكي ايالات متحده، ائتلاف نظامي به رهبري عربستان و امارات بيش از دو هزار بار به مناطق تحت كنترل حوثي‌ها حمله كردند و توانستند بسياري از مناطق تحت تصرف آنان را پس بگيرند. اين در حالي بود كه سازمان‌هاي حقوق‌بشري بارها اين ائتلاف را متهم كردند كه افراد غيرنظامي، بيمارستان‌ها و ديگر زيرساخت‌هاي يمن هدف حملات جنگنده‌هاي ائتلاف قرار گرفته‌اند. در كنار اين حملات، امارات‌ متحده به همراه عربستان بندر استراتژيك «الحديده» را محاصره كردند؛ بندري كه به ادعاي آنان ورودي اصلي انتقال سلاح به حوثي‌ها است. اما با محاصره اين بندر، انتقال كمك‌هاي بشردوستانه به مناطق جنگ‌زده اين كشور نيز متوقف شد و به گفته سازمان ملل متحد، وضعیت یمني‌ها در شرايط بحرانی قرار گرفت و قحطي به پشت دروازه‌ها رسيد. بنا بر اعلام سازمان ملل متحد حدود 10 هزار نفر در جنگ داخلی یمن کشته شده‌‌اند و هزاران نفر دیگر به‌خاطر ابتلا به بیماری‌های واگیردار و سوء ‌تغذیه جانشان را از دست داده‌اند. اما سه سال بعد وليعهد سعودي در گفت‌وگو با هفته‌نامه «تايم» از دخالت در بحران داخلي يمن دفاع كرد و گفت: «در هر عمليات نظامي اشتباه صورت مي‌گيرد و البته هر اشتباهي از سوي عربستان يا نيروهاي ائتلاف عمدي نيست. ما احتياجي به حزب‌الله جديد در شبه‌جزيره عرب نداريم؛ اين مسئله نه‌تنها خط قرمز ما، بلكه خطري براي تمام جهان است».

اصرار براي استعفا در خاك رياض
آغاز جنگ يمن تنها موضوعي نبود كه محمد بن‌سلمان را براي مدت‌ها در سرخط اخبار قرار داد. سفر ساده و معمولي «سعد الحريري» در نوامبر 2017 تا چند هفته پس از آن، نقل تمامي محافل خبري بود چراكه حريري تنها يك روز بعد با حضور در برنامه تلويزيوني از سمتش در لبنان استعفا داد. در آن زمان اين‌گونه به نظر مي‌رسيد كه حريري از سوي ملك سلمان و وليعهد به رياض احضار و سپس مجبور به استعفا شده است. اين اقدام موجب خشم در لبنان شد و در محافل بين‌المللي گروگان‌گيري سياسي نام گرفت. حريري در سخنراني تلويزيوني خود، ايران و حزب‌الله را عامل بي‌ثباتي بيروت دانست در عين حال دو هفته در پايتخت عربستان باقي ماند. او درنهايت با ميانجي‌گري «امانوئل مكرون» رئيس‌جمهوري فرانسه از استعفاي خود عقب‌نشيني كرد. هرچند بن‌سلمان تمامي اتهامات مبني بر استعفاي اجباري و اسارت حريري در رياض را منكر شد اما نمي‌توان نقش كليدي او را در اين سناريوي عجيب و غريب ناديده گرفت.

پشت پرده بحران خليج‌ فارس
در ماه ژوئن سال 2017 ميلادي چهار كشور عربي به ناگاه روابط ديپلماتيك خود را با قطر قطع و تحريم‌هاي سياسي و اقتصادي را عليه همسايه خود وضع كردند. عربستان با فرمان شاهزاده جوان مرز زميني خود با قطر را بست و روابط همسايه‌اش را تنها به زمين و دريا محدود كرد. بدون شك اين سياست جديد توسط بن‌سلمان جوان و «محمد بن زاید آل‌نهيان» پادشاه امارات متحده عربي رهبري مي‌شد و آن‌طور كه در انتها مشخص شد، هيچ نتيجه‌اي جز ايجاد دودستگي در ميان كشورهاي عضو شوراي همكاري خليج‌ فارس نداشت.
برخى از تحليلگران مسائل خاورميانه بر اين باورند كه اين حركت در واقع تلاش مخفيانه امارات متحده عربي بوده تا بتواند بزرگ‌ترين پايگاه نظامي آمريكا در خاورميانه را به جاي دوحه در خاك خود داشته باشد. در حقيقت آل‌نهيان درصدد اعاده حاكميت بر جزاير سه‌گانه ايراني ابوموسى، تنب بزرگ و تنب كوچك است. برخى ديگر نيز جاه‌طلبى‌هاى محمد بن‌سلمان براى رسيدن به تاج‌وتخت را عامل اصلى رويكرد تهاجمى رياض نسبت به متحد پيشين خود مي‌دانند. شاهزاده جوان سعودي در ابتدا بر اين باور بود كه شايد از طريق برخوردي غافلگيركننده و شوك ناگهانى بتواند قطر را به زانو درآورده و سپس وادار به پذيرش اصلي‌ترين خواسته خود يعني قطع رابطه با ايران كند. اما درنهايت با افزايش فشارها از سوي «ركس تيلرسون» وزير خارجه وقت ايالات متحده، بن‌سلمان مجبور به عقب‌نشيني از شروط 13گانه‌اش شد؛ چراكه شاهزاده جوان سعودي به‌شدت نگران بود تشديد اختلافات به رابطه بلندمدت رياض و واشنگتن آسيب جدي وارد كند.
در واقع نه رياض و نه واشنگتن هيچ‌كدام خواهان آن نيستند تا روابط دوجانبه با چالش غيرمنتظره‌اي روبه‌رو شود؛ چراكه اتحاد آمریکا و عربستان‌ سعودی نقطه اتکای شرایط استراتژیک خاورمیانه است. هر دو کشور ایران را مورد حمله قرار داده‌اند و هر دو تلاش می‌کنند تا امنیت و ثبات در بازارهای جهانی نفت برقرار باشد. شايد به همين دليل است كه ترامپ پس از افزايش فشارهاي داخلي و بين‌المللي در حمايت از رابطه با عربستان گفت كه قراردادهای فروش تسلیحات برای او مهم‌تر از آن هستند که بخواهد بر سر مسئله خاشقجی آنها را به مخاطره بیندازد. ترامپ به‌خوبي مي‌داند كه هرچند ايالات متحده دست برتر را دارد اما رياض نيز می‌تواند با استفاده از ابزارهای دیگری اقدامات تنبيهي احتمالي آمریکا را تلافی کند که یکی از آنها جبران‌نكردن كمبود توليدات نفتي ناشي از تحريم تهران است. همچنين سعودی‌ها می‌توانند برای تأمین تسلیحات موردنیاز خود با کشوری دیگر وارد رابطه شوند. عربستان در حال رايزني با تولیدکنندگان دیگر تسلیحات در جهان مانند چین و روسیه است و سعی دارد صنعت تسلیحاتی خود را تقویت کند و حتی درصدد همکاری با اسرائیل برآمده و روابطش با متحدان منطقه‌ای مانند امارات متحده عربی را نیز تقویت کرده است.

شاهزاده محمد؛ همچنان بخت نخست
هرچند سال گذشته براي بن‌سلمان بي‌تجربه سال پرچالشي بود و او نتوانست رؤياهاي خود را عملي كند، اما بدون شك كشته‌شدن جمال خاشقجي، كابوس تمام‌نشدني او خواهد بود. اگر درنهايت ثابت شود رياض در قتل خاشقجی دخالت مستقیم داشته، تمامي رؤیاهای ولیعهد سعودی بر باد مي‌رود. بنابراين رياض در دوران پساخاشقجی در سیاست‌ خارجی تهاجمی خود اصلاحات جدي را اجرائي خواهد كرد اما محمد بن‌سلمان همچنان بخت اصلی پادشاهی بعد از پدرش است؛ به‌ویژه اینکه او اكنون حمايت هر دو قدرت جهاني، روسيه و آمريكا را پشت سر خود دارد؛ پس با قطعيت مي‌توان گفت كه قدرت بن‌سلمان، پس از مرگ خاشقجي نه‌تنها از بين نرفته بلكه او به مدد حاميان منطقه‌اي و مهم‌تر از آنان پشتيباني پدرش، همچنان رهبر دوفاكتوي عربستان است.

رهبر دوفاكتوي عربستان شايد از زمان انتصابش به سمت وليعهدي سعودي تا اين اندازه در سايه نبوده اما بدون شك دستوري كه او در خفا به زيردستانش داد تا «جمال خاشقجي» منتقد و روزنامه‌نگار سعودي را در كنسولگري رياض در استانبول بكشند و سپس سربه‌نيست كنند، باعث شد تا تمام معادلات در خاورميانه و به دنبال آن مناسبات بين‌المللي تغيير كند. كشته‌شدن خاشقجي در استانبول مهم‌ترين اتفاقي بود كه در سال گذشته روي داد و هر چه بیشتر از زمان اين قتل می‌گذرد، ناظران بیشتری به این نتیجه می‌رسند که «محمد بن‌سلمان» رفتنی نیست؛ به‌ویژه آنکه با دستور پدرش در 27 دسامبر سال گذشته ميلادي موقعیتش برای اینکه روزی بر تخت پادشاهی عربستان بنشیند، مستحکم‌تر نیز شده است. وقتی انتقادها از محمد بن‌سلمان بالا گرفت، سناریوهای مختلفی برای آینده ولیعهد جوان مطرح شد؛ اینکه از مقام ولایت‌عهدی کنار گذاشته یا قدرتش محدود شود، اما آب از آب تکان نخورد و در نهایت سناریوی چهارمی به وقوع پيوست؛ تغییرات با رنگ و لعاب قابل ارائه در سطح جهانی، اما در مسیر قدرت.
آنچه اين تغییرات جدید را بااهميت کرد، ارتباط قتل جمال خاشقجي با محمد بن‌سلمان بود. شاهزاده محمد متهم است که در قتل این روزنامه‌نگار منتقد دست داشته؛ اتهامی که بزرگ‌ترین بحران سیاسی عربستان را از حملات ۱۱ سپتامبر تا امروز رقم زد. براساس جمع‌بندی سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) محمد بن‌سلمان از قتل روزنامه‌نگار واشنگتن‌پست اطلاع داشته؛ موضوعی که در نهایت به فشار مضاعفی بر عربستان منجر شد.

اصلاحات نمايشي
در ژوئن سال 2015 ميلادي زماني ‌كه محمد بن‌سلمان 33ساله با حكم پدر 81ساله‌اش وارد چرخه دولت شد، بسياري بر اين باور بودند كه او بنيان‌گذار عربستان جديد خواهد بود چراكه جوان‌ترين وزير دفاع جهان از روزي كه قدرت را در دست گرفت، فرمان به اصلاحات بي‌شماري از جمله اجازه رانندگي به زنان سعودي داد. او در اولين سفرش به ايالات متحده در «سياتل» ميزبان «جف بيزوس» مؤسس سایت «آمازون» و ثروتمندترین مرد در تاریخ مدرن بود. رسانه‌های سعودی عکسی از آن دو منتشر کردند که در آن بیزوس، پیراهنی با یقه باز پوشیده بود و شاهزاده نیز عبایش را کنار گذاشته و کت و شلوار با کراواتی قرمز پوشیده بود. هردو آنها حین گفت‌وگو درباره کار، لبخند می‌زدند. بيزوس از جمله آمریکایی‌های موفق و قدرتمندی بود که با شاهزاده در سفر سه‌هفته‌ای‌اش به آمریکا دیدار کرد. در طول این سفر، شاهزاده دیدارهایی خودمانی با «اپرا وینفری»، مجري معروف، «بیل گیتس»، بنیان‌گذار مایکروسافت، «جورج بوش» و «بیل کلینتون» رؤساي ‌جمهوري سابق و چهره‌های مطرح دیگر آمريكايي داشت. با انتشار اخبار چنين ديدارهايي و به تصوير كشيده‌شدن چهره‌ متفاوتي از يكي از دولتمردان عرب اين اميد در بين جوانان سعودي به وجود آمد كه به‌زودي طعم شيرين اصلاحات را خواهند چشيد؛ اما چند ماه بعد با آغاز جنگ يمن، بحران قطر، دستگيري فعالان مدني در عربستان و بازداشت يك‌شبه بسياري از شاهزادگان سعودي و از همه مهم‌تر قتل روزنامه‌نگار منتقد، تمامي اين اميدها نقش بر آب شد.

قهرمان ملي و مصلح اقتصادي
محمد بن‌سلمان كه در همان ابتدا سعي كرد با دستور حمله به يمن چهره نظامي خود را حفظ كند، پس از مدتي دريافت تنها با اجرای اصلاحات اقتصادی و اجتماعي مي‌تواند چهره قهرمان و مصلح اقتصادی را از خود به نمایش بگذارد. بر اساس طرح موسوم به «چشم‌انداز 2030»،‌ محمد بن‌سلمان در پی این است که از اتکای عربستان به تولید و صادرات نفت بکاهد؛ به گونه‌ای که به اتکای اقتصاد عربستان به نفت به‌عنوان تنها منبع درآمد پايان دهد و صندوق حاكميتي با پس‌انداز دوميليارددلاري تأسيس و با سود حاصل از آن هزينه‌هاي كشورش را در سال 2030 تأمين و عربستان را به كشوري مدرن و قدرت مالي بزرگ تبديل كند. همچنین براساس اين طرح عربستان50 درصد نيازهاي نظامي‌اش را توسط كارخانه‌هاي داخلي تأمين و رياض شركت‌هاي غربي صادركننده سلاح را وادار خواهد كرد تا اين كارخانه‌ها را در داخل عربستان احداث كنند. اين طرح 15ساله به‌سرعت از سوی کابینه این کشور تصویب شد اما واکنش‌های مختلفی را در بين كارشناسان در پی داشت. بسياري از آنان بر اين باورند كه ديدگاه محمد بن‌سلمان كه از آن به عنوان نقشه راه آينده نام می‌برد، روي كاغذ يا صفحه تلويزيون جذاب به نظر مي‌رسد و وقتي به مرحله اجرا گذاشته شود، چه‌بسا نتايج كاملا معكوس همانند عمليات نظامي در يمن يا جنگ نيابتي عليه ايران در سوريه را به همراه داشته باشد.

دستوري براي نابودي يك كشور
در سال 2015 ميلادي عربستان به دستور شاهزاده سعودي وارد جنگ داخلي با همسايه‌اش يمن شد؛ جايي كه نيروهاي حوثي به‌سرعت در حال پيشروي بودند. با حمايت لجستيكي ايالات متحده، ائتلاف نظامي به رهبري عربستان و امارات بيش از دو هزار بار به مناطق تحت كنترل حوثي‌ها حمله كردند و توانستند بسياري از مناطق تحت تصرف آنان را پس بگيرند. اين در حالي بود كه سازمان‌هاي حقوق‌بشري بارها اين ائتلاف را متهم كردند كه افراد غيرنظامي، بيمارستان‌ها و ديگر زيرساخت‌هاي يمن هدف حملات جنگنده‌هاي ائتلاف قرار گرفته‌اند. در كنار اين حملات، امارات‌ متحده به همراه عربستان بندر استراتژيك «الحديده» را محاصره كردند؛ بندري كه به ادعاي آنان ورودي اصلي انتقال سلاح به حوثي‌ها است. اما با محاصره اين بندر، انتقال كمك‌هاي بشردوستانه به مناطق جنگ‌زده اين كشور نيز متوقف شد و به گفته سازمان ملل متحد، وضعیت یمني‌ها در شرايط بحرانی قرار گرفت و قحطي به پشت دروازه‌ها رسيد. بنا بر اعلام سازمان ملل متحد حدود 10 هزار نفر در جنگ داخلی یمن کشته شده‌‌اند و هزاران نفر دیگر به‌خاطر ابتلا به بیماری‌های واگیردار و سوء ‌تغذیه جانشان را از دست داده‌اند. اما سه سال بعد وليعهد سعودي در گفت‌وگو با هفته‌نامه «تايم» از دخالت در بحران داخلي يمن دفاع كرد و گفت: «در هر عمليات نظامي اشتباه صورت مي‌گيرد و البته هر اشتباهي از سوي عربستان يا نيروهاي ائتلاف عمدي نيست. ما احتياجي به حزب‌الله جديد در شبه‌جزيره عرب نداريم؛ اين مسئله نه‌تنها خط قرمز ما، بلكه خطري براي تمام جهان است».

اصرار براي استعفا در خاك رياض
آغاز جنگ يمن تنها موضوعي نبود كه محمد بن‌سلمان را براي مدت‌ها در سرخط اخبار قرار داد. سفر ساده و معمولي «سعد الحريري» در نوامبر 2017 تا چند هفته پس از آن، نقل تمامي محافل خبري بود چراكه حريري تنها يك روز بعد با حضور در برنامه تلويزيوني از سمتش در لبنان استعفا داد. در آن زمان اين‌گونه به نظر مي‌رسيد كه حريري از سوي ملك سلمان و وليعهد به رياض احضار و سپس مجبور به استعفا شده است. اين اقدام موجب خشم در لبنان شد و در محافل بين‌المللي گروگان‌گيري سياسي نام گرفت. حريري در سخنراني تلويزيوني خود، ايران و حزب‌الله را عامل بي‌ثباتي بيروت دانست در عين حال دو هفته در پايتخت عربستان باقي ماند. او درنهايت با ميانجي‌گري «امانوئل مكرون» رئيس‌جمهوري فرانسه از استعفاي خود عقب‌نشيني كرد. هرچند بن‌سلمان تمامي اتهامات مبني بر استعفاي اجباري و اسارت حريري در رياض را منكر شد اما نمي‌توان نقش كليدي او را در اين سناريوي عجيب و غريب ناديده گرفت.

پشت پرده بحران خليج‌ فارس
در ماه ژوئن سال 2017 ميلادي چهار كشور عربي به ناگاه روابط ديپلماتيك خود را با قطر قطع و تحريم‌هاي سياسي و اقتصادي را عليه همسايه خود وضع كردند. عربستان با فرمان شاهزاده جوان مرز زميني خود با قطر را بست و روابط همسايه‌اش را تنها به زمين و دريا محدود كرد. بدون شك اين سياست جديد توسط بن‌سلمان جوان و «محمد بن زاید آل‌نهيان» پادشاه امارات متحده عربي رهبري مي‌شد و آن‌طور كه در انتها مشخص شد، هيچ نتيجه‌اي جز ايجاد دودستگي در ميان كشورهاي عضو شوراي همكاري خليج‌ فارس نداشت.
برخى از تحليلگران مسائل خاورميانه بر اين باورند كه اين حركت در واقع تلاش مخفيانه امارات متحده عربي بوده تا بتواند بزرگ‌ترين پايگاه نظامي آمريكا در خاورميانه را به جاي دوحه در خاك خود داشته باشد. در حقيقت آل‌نهيان درصدد اعاده حاكميت بر جزاير سه‌گانه ايراني ابوموسى، تنب بزرگ و تنب كوچك است. برخى ديگر نيز جاه‌طلبى‌هاى محمد بن‌سلمان براى رسيدن به تاج‌وتخت را عامل اصلى رويكرد تهاجمى رياض نسبت به متحد پيشين خود مي‌دانند. شاهزاده جوان سعودي در ابتدا بر اين باور بود كه شايد از طريق برخوردي غافلگيركننده و شوك ناگهانى بتواند قطر را به زانو درآورده و سپس وادار به پذيرش اصلي‌ترين خواسته خود يعني قطع رابطه با ايران كند. اما درنهايت با افزايش فشارها از سوي «ركس تيلرسون» وزير خارجه وقت ايالات متحده، بن‌سلمان مجبور به عقب‌نشيني از شروط 13گانه‌اش شد؛ چراكه شاهزاده جوان سعودي به‌شدت نگران بود تشديد اختلافات به رابطه بلندمدت رياض و واشنگتن آسيب جدي وارد كند.
در واقع نه رياض و نه واشنگتن هيچ‌كدام خواهان آن نيستند تا روابط دوجانبه با چالش غيرمنتظره‌اي روبه‌رو شود؛ چراكه اتحاد آمریکا و عربستان‌ سعودی نقطه اتکای شرایط استراتژیک خاورمیانه است. هر دو کشور ایران را مورد حمله قرار داده‌اند و هر دو تلاش می‌کنند تا امنیت و ثبات در بازارهای جهانی نفت برقرار باشد. شايد به همين دليل است كه ترامپ پس از افزايش فشارهاي داخلي و بين‌المللي در حمايت از رابطه با عربستان گفت كه قراردادهای فروش تسلیحات برای او مهم‌تر از آن هستند که بخواهد بر سر مسئله خاشقجی آنها را به مخاطره بیندازد. ترامپ به‌خوبي مي‌داند كه هرچند ايالات متحده دست برتر را دارد اما رياض نيز می‌تواند با استفاده از ابزارهای دیگری اقدامات تنبيهي احتمالي آمریکا را تلافی کند که یکی از آنها جبران‌نكردن كمبود توليدات نفتي ناشي از تحريم تهران است. همچنين سعودی‌ها می‌توانند برای تأمین تسلیحات موردنیاز خود با کشوری دیگر وارد رابطه شوند. عربستان در حال رايزني با تولیدکنندگان دیگر تسلیحات در جهان مانند چین و روسیه است و سعی دارد صنعت تسلیحاتی خود را تقویت کند و حتی درصدد همکاری با اسرائیل برآمده و روابطش با متحدان منطقه‌ای مانند امارات متحده عربی را نیز تقویت کرده است.

شاهزاده محمد؛ همچنان بخت نخست
هرچند سال گذشته براي بن‌سلمان بي‌تجربه سال پرچالشي بود و او نتوانست رؤياهاي خود را عملي كند، اما بدون شك كشته‌شدن جمال خاشقجي، كابوس تمام‌نشدني او خواهد بود. اگر درنهايت ثابت شود رياض در قتل خاشقجی دخالت مستقیم داشته، تمامي رؤیاهای ولیعهد سعودی بر باد مي‌رود. بنابراين رياض در دوران پساخاشقجی در سیاست‌ خارجی تهاجمی خود اصلاحات جدي را اجرائي خواهد كرد اما محمد بن‌سلمان همچنان بخت اصلی پادشاهی بعد از پدرش است؛ به‌ویژه اینکه او اكنون حمايت هر دو قدرت جهاني، روسيه و آمريكا را پشت سر خود دارد؛ پس با قطعيت مي‌توان گفت كه قدرت بن‌سلمان، پس از مرگ خاشقجي نه‌تنها از بين نرفته بلكه او به مدد حاميان منطقه‌اي و مهم‌تر از آنان پشتيباني پدرش، همچنان رهبر دوفاكتوي عربستان است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.