|

رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار:

نمي‌خواهيم فضاي کشور را امنيتي کنيم

علي رمضانيان

تخلفات در بازار سرمايه به‌عنوان يک بازار مهم تأمين مالي آن‌هم در شرايطي که کشور در مضيقه‌هاي مختلف مالي قرار دارد، از اهميت کمي برخوردار نيست. به همين سبب است که دادستان کل کشور نيز در جلسه‌اي با مسئولان سازمان بورس به اين نکته اشاره مي‌کند. درعين‌حال رئيس سازمان بورس می‌گوید براي کم‌شدن تخلفات نمي‌خواهيم فضاي کشور را امنيتي کنيم. تخلفات را در بازار رصد کرده و برخورد مي‌کنيم. اما اين تخلفات را تا پيش از اينکه قاضي رأي صادر نکند، نمي‌توانيم در رسانه‌ها بازگو کنيم. اطلاعات شخصي افراد نيز محرمانه است و نمي‌توان آن را بيان کرد.
شاپور محمدي با تأكيد بر اينکه افشاي نام افراد متخلف فعلا فقط با حکم دادگاه امکان‌پذير است، متذکر مي‌شود: چند هزار مدير در بازار سرمايه فعاليت مي‌کنند. اين افراد بايد امنيت داشته باشند. اگر هر فردي را جريمه مي‌کنيم، نامش را در رسانه منتشر کنيم، چه اتفاقي مي‌افتد؟ کدام مدير مي‌ماند؟ نمي‌خواهيم فضاي کشور را امنيتي کنيم. مردم بايد جرئت کنند به بازار سرمايه بيايند. ضمن آنکه ممکن است عموم به مفهوم تخلف توجه نکنند. تخلف در ارسال صورت مالي به معني ناسالم‌بودن افراد نيست. در گفت‌وگوي مفصلي که با رئيس سازمان بورس داشتيم مباحث به صندوق‌هاي سرمايه‌گذاري، سرمايه‌گذاري خارجي و فرهنگ‌سازي هم کشيده شد و شاپور محمدي باحوصله به پرسش‌ها پاسخ داد.

بورس به‌عنوان پيشاني اقتصاد مي‌تواند نقش مهمي در تأمين سرمايه بنگاه‌ها ايفا کند و بر اساس همين اهميت نيز دادستان کشور در جلسه مشترکي با شما زواياي مختلف اين بازار را موردبحث قرار داد. در اين جلسه نقدهايي نيز مطرح شد. در جهت اصلاح نقدهاي مطروحه چه گام‌هايي برداشته شد؟
قبل از هرچيز بايد تشکر کنم از دادستان محترم تهران که در جلسه با ايشان فرصت توضيح برخي از مسائل فراهم شد و همچنين به‌خاطر تعامل خوبي که بازار سرمايه با نظام قضائي کشور دارد، لازم است تشکر کنم. بحث سقف قيمت‌ها در بورس کالا مطرح شد که با مکاتباتي که پيش‌از‌آن جلسه با دولت محترم داشتيم، سقف قيمت براي پتروشيمي‌ها و فولادي‌ها برداشته شده بود.
يکي از ايرادات مهم اين بود که سازمان بورس در مسائل نظارتي ضعيف عمل کرده است. آيا مصداقي داشتند براي اين ايرادي که وارد شد؟
درباره جذب نقدينگي صحبت شد. توضيح داديم که حجم معاملات ما نشان مي‌دهد که بخشي از نقدينگي را بازار سرمايه جذب کرده است. چون حجم معاملات بورس تهران و فرابورس در مجموع در دو سال گذشته حدود 500 ميليارد تومان بوده است؛ در‌حالي‌که جمع معاملات در سال 97 در برخي از روزها به هزارو 800 ميليارد تومان رسيده است. يعني سه‌برابر شده است؛ پس اين نشان مي‌دهد که بخشي از نقدينگي جذب شده است.
ما از اينکه پرسش شود بايد استقبال کنيم. ما بايد عملکرد خود را ماه‌به‌ماه ارزيابي کنيم. براساس‌اين جلسه با دادستان محترم تهران را جلسه مفيدي مي‌دانيم؛ چراکه دغدغه سرمايه‌گذاران طرح شد و به اين نگراني‌ها پاسخ داديم. برخي از موارد هم مربوط به بازار سرمايه نبود و منشأ آن جاي ديگري بود. در واقع سياست‌هاي اقتصادي در خارج از بازار سرمايه تعيين مي‌شود. اگر لازم است جايي از آن سياست‌ها اصلاح شود؛ بايد اصلاح صورت گيرد.
اينکه من به پرسش‌هاي دادستان اشاره کردم، منظور آن بخش از موضوعات بود که به بالابردن حبابي قيمت‌ها اشاره داشت. به‌طور نمونه همين امروز قند شيرين خراسان يا کارتن درگير اين موضوع هستند.
در 600 شرکتي که در بورس است و در 10 ميليون و 500 هزار سهامداري که در بازار سرمايه معاملات انجام مي‌دهند، ممکن است در تعداد انگشت‌شماري از شرکت‌ها نيز اين مشکلات به وجود آيد. وقتي ما مي‌خواهيم قضاوت کنيم، بايد تمامي اقدامات و عملکردها در نظر گرفته شود. ماجراي انرون هم در بورس آمريکا اتفاق افتاد. سابقه بازار آمريکا بيشتر است يا ايران؟ آيا انرون را هر روز در رسانه‌ها مي‌گويند؟ يا مورد نيسان که در بورس ژاپن همين يک ماه پيش اتفاق افتاد؛ آيا هر روز گفته مي‌شود؟ سعي نکنيم از 600 مورد يک مورد را ملاک قرار دهيم. اين شرکت‌ها 50 سال فعاليت داشتند و سالي چهار صورت مالي ارائه کرده‌اند. امروز که يکي از صورت‌هاي مالي آنها دچار ايراد است، طبيعتا نمي‌توان آن را به همه بازار نسبت داد.
بله اما درباره اين دو شرکتي که مثال زدم، وقتي تخلف صورت گرفت و قيمت چندين برابر شد، شما جلوي آن را گرفتيد؟
اگر ما مدرک و مستندي نداشته باشيم که نمي‌توانيم با کسي برخورد کنيم. برخي از فرايندها بايد مستندات داشته باشد و فرد فعل تخلف را مرتکب شود تا بتوان او را متخلف خواند. سهم، روزي پنج درصد نوسان مي‌کند. سه روز اگر اين نوسان را داشته باشد 15 درصد مي‌شود. البته در موارد متعددي پرونده تخلفاتي تشکيل شده است و موضوع در حال پيگيري است.
شما نماد را بستيد ولي اين سيگنال خطا نيست؟
به دليل افزايش قيمت ارز، سهام بسياري از شرکت‌ها رشد داشت. آيا بايد تمامي آن شرکت‌ها را به دادگاه فرستاد؟
آن زمان منطق داشت. مثلا شِبندر منطقي بالا رفت و بعد هم پولبک کرد.
راجع به نماد خاصی که شما فرموديد، صحبت نمي‌کنم، اما به‌طورکلي عرض مي‌کنم بدون محاسبات دقيق و در نظرگرفتن مستندات خيلي راحت نمي‌توان گفت که منطق داشت. ما به مستندات تکيه مي‌کنيم. ما تخلفات را در بازار رصد کرده و برخورد مي‌کنيم. اما اين تخلفات را تا پيش از اينکه قاضي رأي صادر نکند، نمي‌توانيم در رسانه‌ها بازگو کنيم. اطلاعات شخصي افراد نيز محرمانه است و نمي‌توان آن را بيان کرد.
تصور مي‌کنيد اگر نام افراد منتشر شود، به بازار آسيب مي‌رساند؟
يکي مي‌گويد عضو هيئت‌مديره شرکتي بودم و الان شغل غيرمالي دارم. در فلان شرکت سرمايه‌گذاري منصوب شدم و من را جريمه کرديد. امروز هم از بازار سرمايه رفته‌ام. اسم من را به چه عنواني منتشر مي‌کنيد؟ مگر حق داريد منتشر کنيد؟ من چند روز صورت مالي را دير ارسال کردم؛ چرا در روزنامه به‌عنوان متخلف از من نام برده‌ايد؟ افشاي نام افراد متخلف فعلا فقط با حکم دادگاه امکان‌پذير است. چندهزار مدير در بازار سرمايه فعاليت مي‌کنند. اين افراد بايد امنيت داشته باشند. اگر هر فردي را جريمه مي‌کنيم، نامش را در رسانه منتشر کنيم، چه اتفاقي مي‌افتد؟ کدام مدير مي‌ماند؟ نمي‌خواهيم فضاي کشور را امنيتي کنيم. مردم بايد جرئت کنند به بازار سرمايه بيايند. ضمن آنکه ممکن است عموم به مفهوم تخلف توجه نکنند. تخلف در ارسال صورت مالي به معني ناسالم‌بودن افراد نيست.
همين‌طور به صفررساندن جرم و تخلف بسيار مشکل است. در هيچ کشوري نمي‌توان چنين ادعايي داشت. اينکه بايد نظارت‌ها را بيشتر کرد؛ بله ما هم موافقيم. اما مي‌گوييم اينکه 40 مورد تخلف در هر ماه در سال 1395 به چهار مورد در ماه در سال 1397 رسيده، نشان مي‌دهد وضعيت رو به بهبود است.
سازمان روي هزارو 600 نهاد مالي نظارت مي‌کند که 600 شرکت بورسي هستند. اطلاعات 650 نهاد مالي و 350 شرکت زيرمجموعه نهاد عمومي غيردولتي را که بورسي نيستند، در کدال منتشر مي‌کنيم. در بين اين ميزان نهاد يک يا دو تخلف ممکن است اتفاق افتاده باشد؛ البته بايد تلاش کرد يک يا دو مورد هم نباشد. من شرکت انرون و نيسان را در بازار آمريکا و ژاپن مثال زدم که هر دو بازار سرمايه‌شان بسيار بزرگ‌تر از بازار سرمايه ايران است و سابقه فعاليت دو تا چهار برابر نسبت به ايران دارند.
مثالي عرض مي‌کنم. در مورد سايپا به‌خاطر داريد گزارشي ارائه شد که ايراد داشت ولي سازمان بورس با يک حرکت شايسته جلوي اشتباه را گرفت. اگر برخورد نمي‌کرديد، چه اتفاقي مي‌افتاد؟ پس هرلحظه احتمال خطا وجود دارد. اين نظارت بورس است که اجازه نمي‌دهد اين خطا واقع شود. پرسش صريح اين است که سازمان کجاي اين سيستم ايستاده است؟ آيا زماني که خطا اتفاق افتاد، وارد عمل مي‌شويد يا رصد مي‌کنيد و از دريافت سيگنال‌ها مقابل اتفاق افتادن خطا مي‌ايستيد؟
ما رصد مي‌کنيم. جلوي بسياري از خطاها را نيز مي‌گيريم. بسياري از برخوردها را هم رسانه‌اي نمي‌کنيم. مثلا پرونده شخصي که براي خواهرزاده خود در کارگزاري سهم خريده، در دادگاه است اما اين جزئيات را براي رسانه‌ها بازگو نمي‌کنيم؛ چراکه امنيت بازار ايجاب مي‌کند که در فضاي توأم با آرامش رواني با خطاها مقابله کنيم. در موضوعاتي که بيم تجري مي‌رود يا بيم آن برود که کلاه عده زيادي را بردارد؛ حتما نام فرد را با اجازه دادگاه منتشر مي‌کنيم.
نکته ديگر اين است که سازمان با برخي از جرائم پيش از وقوع مقابله مي‌کند. اما در مورد برخي مثل دستکاري قيمت، فرايند بايد واقع شود تا بتوان آن را تعقيب قضائي کرد. اگر دستکاري اتفاق نيفتاده باشد، اصلا جرمي واقع نشده که با آن برخورد شود. البته پيشگيري با دادن تذکر به افراد در دستور کار سازمان است و در مواردي که مي‌توان جلوي وقوع جرم را گرفت همکاران اقدام مي‌کنند.
شما همواره از تشويق مردم براي ورود به بازار سرمايه از طريق صندوق‌هاي سرمايه‌گذاري صحبت مي‌کنيد اما صندوق‌ها عملا به ابزاري براي جمع‌آوري پول و تمرکز در فعاليت‌هاي پولي و بانکي تبديل شده‌اند. برای نمونه فعالان بازار مي‌گويند يکي از صندوق‌ها سکه و طلاي بازار را جمع کرد و بر بازار تأثير منفي گذاشت.
صندوق‌ها قبلا رويه‌اي داشتند که تضمين سود بود. استحضار داريد که سازمان بورس بخش‌نامه‌اي صادر کرد و بانک مرکزي در تناظر آن بخش‌نامه‌اي به بانک‌ها داد که صندوق نمي‌تواند تضمين کند و در شعب بانک‌ها صدور انجام نشود و فقط روي سکو (پلتفرم) بايد صدور صورت گيرد. وقتي روي پلتفرم يا سکوي اينترنتي صدور انجام مي‌دهند، کنترل‌پذیرتر خواهد بود. پس يکي اينکه ما کنترل‌ها را بايد در پلتفرم‌ها انجام دهيم و صندوق‌ها را از نظام بانکي به‌تدریج جدا کنيم. دوم در مورد صندوق‌هايي که روي دارايي خاصي فعاليت مي‌کنند، بايد ببينيم از نصاب تضمين‌شده گذشته است يا خير. ممکن است از نصاب آن رد نشده باشد. ممکن است بگوييم پنج تا 15 درصد سهام بايد بخريد، از هر سهمي بيش از يک مقداري نخريد. حالا جايي يک سهم آن‌قدر رقيق است که با خريد يک مبلغ کوچک هم آن سهم ممکن است قيمتش بالا برود. هرچند اگر متوجه شديم با آن مقابله مي‌کنيم اما به لحاظ نصاب صندوق ايرادي نداشته است و در حدنصاب عمل کرده است. در مورد بازار طلا، صندوق‌ها کم وارد شدند و پس‌ازآنکه بانک مرکزي هم به ما مخاطرات بازار را گفت، مجوزها را محدود کرديم؛ پس اتفاقا جلوگيري شد. حتي وقتي ديديم قراردادهاي آتي سکه ممکن است علامت‌دهي داشته باشد، (هرچند برعکس بود؛ چون بازار نقدي صبح شروع مي‌شد و آتي بعدازظهر بود) آتي را به‌شدت محدود کرديم. ما اصرار داريم نصاب‌ها را رعايت کنند و حتما در شعب بانک فعاليت نکنند و صندوق‌ها روي سکوي خاصي فعاليت داشته باشند.
برنامه بازار آتي سکه براي آينده چيست؟
اگر بازار نقد سکه ساماندهي شود و يک قيمت مرجع مناسب تعيين شود، قابل راه‌اندازي مجدد است. بازار آتي همين امروز هم مي‌تواند فعال باشد. اما روي اينکه بازار آتي بتواند يک قيمت مرجع مشخص داشته باشد، مقداري تأمل داريم. بازار آتي زعفران امروز خوب کار مي‌کند.
با سرمايه‌گذاران خارجي که گفت‌وگو مي‌کرديم، بحث ارز مطرح است. موضوع Custodian و حساب‌هاي معتمد بانک‌هاي بين‌المللي است. به خاطر دارم چهار سال پيش سازمان مدام صحبت از Custodian مي‌کرد ولي هيچ اتفاقي نيفتاد و حتي در سمات يک حساب ارزي هم نداريم. بعد از برجام مدام تأكيد مي‌شد که سرمايه‌گذار خارجي مي‌آوريم اما نه Custodian، نه بورس ارز و نه حساب در سمات اتفاق نيفتاد. آيا اين ضعف نيست؟
اين توضيح را عرض کنم. سازمان تفاهم‌نامه‌اي با بانک ملت امضا کرد و رسانه‌اي هم شد. هدف اين بود بحث متولي دارايي (Custodian) از طريق بانک‌ها جلو برده شود و مقداري هم جلو رفت. ولي مسئله اصلي نقل‌و‌انتقال ارز است. متولي دارايي مسئله نقل‌و‌انتقال ارز را حل نمي‌کند. متولي دارايي اعمال حقوق مالکانه مي‌کند و بايد جاي سرمايه‌گذار خارجي به مجمع برود، سود نقدي را بگيرد و به حسابش واريز کند و خریدوفروش سهامدار خارجي را انجام دهد. اينها هيچ محدوديتي نداشت. آنچه مشکل‌ساز شد، موضوع نقل‌وانتقال ارز بود. همين الان اگر فردي بگويد متولي‌گري خود را مي‌خواهم به بانک ملت بدهم؛ ما مسئله‌اي نداريم. تفاهم‌نامه وجود دارد ولي مانع ما نقل‌و‌انتقال ارز است. با همه اين محدوديت‌ها ما دوهزار ميليارد تومان سرمايه‌گذاري خارجي داشتيم. امروز هم بخش عمده‌اي وجود دارد.
شايد من پرسش را به گونه‌اي ديگر بايد طرح مي‌کردم. شما که براي فروش نفت محدوديتي در بورس انرژي نگذاشته‌ايد. اگر امروز يک خريدار خارجي بخواهد معامله انجام دهد، ارز خود را کجا بايد واريز کند؟ در سمات حسابي نداريد که اين واريز انجام شود؟
نقل‌و‌انتقال ارز کلا در بازار پول انجام مي‌شود. بازار سرمايه حتي سمات هم که مي‌فرماييد، از طريق بانک عامل عمل مي‌کند. ما يک کد معاملاتي مي‌دهيم، يک حساب دارايي افراد داريم، دارايي آنها سهام و اوراق بهادار است. شخصي هم اگر حساب دارد، در بانک است. بنابراين مشکل نقل‌و‌انتقال ارز در بازار پول بايد حل شود. بازار سرمايه کاري نمي‌تواند انجام دهد. اصلا در اين زمینه حوزه بازار سرمايه و پول جداست.
با توجه به شرايط اخير بورس ارز بايد منتفي شود؟
آقاي دکتر همتي و همکارانشان به‌صورت جدي در حال پيگيري بازار متشکل ارز هستند که بازار نقد ارز را شکل خواهد داد. سازمان بورس آمادگي راه‌اندازي بازار آتي را دارد اما همان قيمت ارز مرجع که در مورد سکه عرض کردم، در اينجا هم موضوعيت دارد. چون ابتدا بايد يک قيمت ارز نقدي کشف شود و بر اساس آن قيمت آتي خريد‌و‌فروش مشخص شود. از سه سال پيش شوراي عالي بورس مجوز راه‌اندازي قرارداد آتي ارز را صادر کرده است اما خود بازار نقد بايد در بازار پول ايجاد شود.
بازار متشکل بايد در فرابورس باشد؟ چون فرابورس 20 درصد هم سهام دارد.
قرار شد فرابورس کمک مشاوره‌اي داشته باشد. سامانه معاملات در اختيارشان گذاشته شده و کمک شود اين بازار شکل بگيرد ولي اين بازار در بازار پول ايجاد مي‌شود. سهامداربودن فرابورس به اين مفهوم نيست که اين بازار قرار است در فرابورس ايجاد شود. سهامداربودن فرابورس به اين جهت است که سيستم معاملاتی در اختيار آنها بگذارد و کمک مشورتي داشته باشد.
در‌حالي‌که چهره کسب‌وکار و تکنولوژي در صنايع بورسي مانند خودروسازي و بانکداري يا حتي شرکت‌هاي خام‌فروشي معدني و فلزي دست‌کم نسبت به 20 سال گذشته تغيير چنداني نکرده و نسبت به بورس‌هاي پيشرفته دنيا فاصله زيادي دارد اما قيمت سهام آنها همواره در چرخه‌هاي مختلف متورم‌تر مي‌شود. اين در حالي است که بسياري از بورس‌ها در دنيا تغيير چهره داده‌اند. آيا وقت آن نرسيده که اندازه ارزش بازار سرمايه با صنايع جديد در حوزه‌ هاي‌تک و تلکام و فناوري‌هاي نو بزرگ‌تر شود؟
مي‌دانيم که در بورس ما پتروشيمي‌ها بيشترين سهم از ارزش بازار را دارند؛ در واقع صنعت شيميايي بزرگ‌ترين سهم را به خود اختصاص داده است. پس‌ازآن معدني‌ها قرار دارند و به ترتيب کاني‌هاي فلزي و سپس بانک‌ها در رتبه‌هاي بعدي جاي مي‌گيرند. صنايع با تکنولوژي بالاي ديجيتال لازم است در اقتصاد کشور جايگاه پيدا کرده و سپس در بورس تقويت شود. بايد ديد در اين صنايع دستاورد بومي چقدر است. اگر دستاورد بومي کم باشد و يک کپي‌کاري صرف انجام شده باشد، در بازار سرمايه مي‌تواند سرمايه‌گذار را با مخاطره مواجه کند؛ چراکه آن منشأ اصلي ممکن است تغيير جهت دهد و تغيير تکنولوژي داشته باشد ولي در اينجا نتوان نسخه جديد را استفاده کرد. بنابراين در اقتصاد ديجيتال و در حوزه تکنولوژي‌هاي بالا بايد از اقتصاد ديجيتال آن بخش که بومي هستند و نوآوري قائم به خود دارند، استفاده کنيم.
توجه داشته باشيد روند درست آن است که زماني خط توليد در بورس غالب باشد و زماني شرکت‌هاي خدماتي و زماني ديگر هم هاي‌تک‌ها و اقتصاد ديجيتال بايد وارد بورس شوند؛ اما متناسب با آن بايد حسابرسان و کارشناسان رسمي دادگستري هم در اين حوزه تخصص پيدا کنند. بازار سرمايه به‌تنهايي نمي‌تواند اين تغيير روند را ايجاد کند.
يعني بستر لازم فراهم نيست؟
بستر اندکي مهياست. برای مثال در ارزش‌گذاري شرکت‌هاي دات‌کام‌ تفاوت‌ وجود دارد با شرکت‌هايي که سرمايه‌محور هستند. شرکت‌هايي که دات‌کام هستند، طبيعتا سايت و نوآوري‌هاي اينترنتي و شبکه‌اي دارند.
فکر مي‌کنيد بتوانيم به اين مسير وارد شويم؟
بله من گمان مي‌کنم قابل برنامه‌ريزي است و مقداري هم کار جلو رفته است. اما بايد سازوکاري داشته باشيم که سرمايه‌گذاران با ريسک‌هاي اين صنايع آشنا شوند. اين صنايع فرصت‌هاي بزرگي ايجاد مي‌کنند اما ريسک هم دارند. اين را در نظر بگيريد که شرکت‌هاي تکنولوژيک در کشورهاي پيشرفته چند درصد ريسک دارند.
من بحث شما را مي‌پذيرم. در خصوص الگوريتم ما چهلمين کشوري هستيم که وارد اين بحث شديم و به زحمت شما امروز فرهنگ‌سازي صورت مي‌گيرد که شرکت‌ها اين رويه را بپذيرند. پس بازار سرمايه مي‌تواند در اين زمينه پيشگام شود و خود را جلو بيندازد. درخصوص کسب‌وکار هم بورس مي‌تواند اقدام کند؛ مگر آنکه اين تغيير روند را ضروري ندانيد.
قطعا ضروري است. زمينه کار هم در حال فراهم‌سازي است. در‌حال‌حاضر روي تدوين استانداردها، روي اصلاح ساختار هيئت پذيرش به لحاظ قوت و توان کارشناسي هيئت‌هاي پذيرش کارهايي در حال انجام است. اتفاقا دستورالعمل‌هاي پذيرش به همين خاطر در حال اصلاح است؛ چراکه وقتي يک شرکت هاي‌تک با تکنولوژي بالا را پذيرش مي‌کنيم، بايد بتوانيم ارزيابي مناسب هم داشته باشيم. در‌عين‌حال فرهنگ‌سازي مناسب را هم حتما لازم دارد. اگر استانداردهاي حسابرسي را داشتيم، اگر کارشناس رسمي دادگستري در اين حوزه توانست به خوبي ورود کند و اگر سازمان بورس نيز توانست مقررات لازم را وضع کند، فرهنگ‌سازي بازهم لازم است تا مشخص شود که ريسک‌هاي اين صنايع چيست و مشخص شود که ريسک‌هاي اين شرکت‌ها خاص و متفاوت از آنچه تا‌کنون بوده است. طبيعتا همه اينها دنبال مي‌شود و سازمان بورس هم به ضرورت اين مسئله معترف است اما بحث اين است که اگر همه اين بسترها نيز فراهم شد، بايد از اصيل‌بودن اين صنعت اطمينان حاصل شود؛ اينکه ما معدني در کشور داريم، يک منبع فيزيکي است و ساده‌تر قابل‌محاسبه و صحه‌گذاري به‌وسیله سرمايه‌گذار است اما اينکه يک تکنولوژي واقعا ايراني است يا کپي شده؟ مسئله‌اي است که اگر اصيل بودن آن مشخص نشود، ريسک‌هاي زيادي به دنبال خواهد داشت. نبايد غفلت کرد و گفت به دليل اين موانع نبايد ورود کنيم. خير اتفاقا لازم است ورود صورت بگيرد ولي احتياط‌هاي لازم نيز بايد صورت گيرد.
در اين حوزه‌ها فرابورس ورود کرده است. در فرابورس امروز ايده‌ها معامله مي‌شوند و بورس ايده داريم. طبيعتا به اين موضوع اعتقاد داريم. دانش‌بنيان‌ها امروز در فرابورس ورود مي‌کنند و مي‌دانيم که تابلوي تعاوني‌هاي عام داريم.
يکي از دغدغه‌هاي مسئولان سازمان بورس همواره ضريب نفوذ بورس در اقتصاد بوده است. از نظر شما فرهنگ‌سازي در بازار سرمايه چه تعريف و ساختاري بايد داشته باشد و اساسا سازمان بورس چه تلاش‌هايي در اين راستا و افزايش سواد مالي مردم انجام داده است؟
شايد در دنيا کمتر بازاري را بتوان يافت که نقش اطلاعات در آن به اندازه بازار سرمايه برجسته باشد. ممکن است در يک بخش از اقتصاد، نقش اطلاعات مهم ولي غيرحياتي باشد اما در بازار سرمايه اطلاعات نقشي کليدي دارد. طبيعتا رسانه‌ها و شبکه‌هاي اجتماعي در اين زمينه نقش بسيار حائز اهميتي دارند. کشف قيمت در بازار سرمايه فقط متکي بر اطلاعات شرکتي نيست؛ بلکه اطلاعاتي که رسانه‌ها منتشر مي‌کنند و بعضا در کنار آنها تحليل وجود دارد، بسيار اثرگذار خواهد بود.
فرهنگ‌سازي مقوله‌اي است که با آموزش کلاسيک در ماندگار بودن، در غيرمستقيم‌ بودن و در وسيع‌ بودن متفاوت است. در کلاس‌هاي دانشگاهي عموما آنچه تدريس مي‌شود، هم مستقيم است هم ممکن است خيلي زود فراموش شود و هم محدود است و به يک جمع 30 نفره داخل کلاس منحصر مي‌شود اما فرهنگ‌سازي وقتي از طريق يک رسانه جمعي انجام مي‌شود، در لحظه مخاطبان زيادي را پوشش مي‌دهد. ضمن آنکه غيرمستقيم است و همين ويژگي مي‌تواند اثرگذاري بيشتري داشته باشد و به دليل قرارگرفتن در ناخودآگاه افراد، ماندگاري بيشتري خواهد داشت.
در اين حوزه تلاش کرده‌ايم هم ارتباط خود را با رسانه‌ها حفظ کنيم و هم به‌جاي تبليغ خود، استقلال رسانه را محترم بشماريم و از رسانه‌ها درخواست کنيم که تمامي واقعيت‌هاي بازار سرمايه را منتشر کنند. به‌علاوه نمايشگاه بورس، بانک و بيمه را سالانه برگزار کرده‌ايم که مي‌تواند در ايجاد فرهنگ بورس در بين گروهي از افراد جامعه مؤثر باشد.
در کنار نمايشگاه گمان نمي‌کنيد لازم باشد دوره‌هاي آموزشي براي گروه‌هاي خاص برگزار شود؟
درخصوص مشترک‌شدن ادبيات بين بازار سرمايه و متخصصان فعال در رسانه‌ها، در نظر داريم دوره‌هايي را برگزار کنيم. با توجه به اينکه بسياري از افراد فعال در رسانه‌ها تحصيلات مرتبط با اقتصاد و حسابداري مالي دارند، شايد نيازي هم به آموزش وجود نداشته باشد اما گاهي براي اطلاع از آخرين اقدامات انجام‌شده از سوي بورس يا کسب اطلاع مسئولان بازار سرمايه از ملاحظات رسانه‌ها نياز به برگزاري دوره‌ها يا جلسات مشترک است. به همين دليل يکي از برنامه‌هاي ما آموزش بدون هزينه براي خبرنگاران است.
بحث ديگري که داريم، موضوع اعطاي مجوز به رسانه‌هايي است که تحليل‌هايي در حوزه بازار سرمايه ارائه مي‌کنند. اين البته موضوعي است که نياز به بررسي بيشتر دارد. در بعضي از کشورها رسانه‌هاي تحليلگر در حوزه بورس، داراي مجوز هستند.
در دو سال گذشته جشنواره بورس و رسانه نيز با اهداف مشترک و به‌منظور فرهنگ‌سازي اجرا شده است. همچنين ليگ ستارگان بورس به‌عنوان مسابقات دانشجويي دو بار برگزار شده است و ان‌شاء‌الله سال بعد نيز برگزار خواهد شد و امسال نخستين سال است که مسابقات الگوريتمي را براي تيم‌هاي دانشگاهي برگزار مي‌کنيم که بر اساس آن افرادي برگزيده خواهند شد که الگوريتم‌هاي معاملاتي بهتري جهت انجام اتوماتيک معاملات سهام بنويسند.
همچنين سازمان بورس به‌دنبال مسئوليت‌هاي اجتماعي خود از جمله توليد سريال و فيلم نيز يا توزيع لوازم‌التحریر در مناطق محروم با نمادهاي بورس است تا به‌نوعي بازار سرمايه در اذهان عمومي جايگاه خود را پيدا کند. در گذشته تأمين مالي هواپيما، لوکوموتيو و قطار از طريق بازار سرمايه انجام شده است. نکته‌اي که اخيرا سازمان بورس و اوراق بهادار به‌دنبال آن است، اين است که هرجا تأمين مالي از سوي سازمان بورس انجام مي‌شود، با عنوان و نشاني اعلام شود تا مردم از طريق ديداري نيز با بورس و بازار سرمايه بيشتر آشنا شوند.
همان‌طور که شما در گفته‌هاي خود اشاره کرديد که وجود اطلاعات در بازار سرمايه حياتي است، اين تأكيد درباره شفافيت در بازار سرمايه نيز وجود دارد. شما در دوران مسئوليت خود، چه اقداماتي براي افزايش شفافيت انجام داده‌ايد؟
در‌اين‌باره آمار خوبي تهيه شده که به‌صورت ماهانه نام شرکت‌هايي که اطلاعات خود را دير ارائه مي‌کنند، اعلام مي‌شود. اگر ما به سال 1395 برگرديم، به‌طور متوسط هرماه 40 شرکت اطلاعات خود را با تأخير اعلام مي‌کردند. با پيگيري‌هايي که انجام شد، مطابق قانون متخلفان مشخص شدند و امروز اين تعداد به سه يا چهار شرکت کاهش يافته است. اين آمار نشان مي‌دهد که از نظر ارسال اطلاعات، شفافيت بهبود قابل‌ملاحظه‌اي پيدا کرده است.
يک مسئله درباره شفافيت تعداد روزهاي تأخير اطلاعات است. متوسط تأخير در ارسال اطلاعات در سال 1395 حدود 35 تا 40 روز بود اما امروز مدت تأخير ارسال اطلاعات به سه روز رسيده است. اين نشان مي‌دهد که اطلاعات بهنگام‌تر شده و شفافيت افزايش بيشتري پيدا کرده است.
موضوع ديگر در اين حوزه، بحث افشاي اطلاعات است. در زمان جناب آقاي دکتر فطانت کار خوبي صورت گرفت. در واقع براي افشاي مستقيم، مقررات‌گذاري شد؛ يعني به‌جاي اينکه شرکت‌ها اطلاعات را به همکاران ما ارائه کنند؛ از طريق توکن مستقيما در کدال بارگذاري مي‌کنند. بنابراين دسترسي سرمايه‌گذاران و همکاران ما به اطلاعات يکسان‌سازي شد. نکته‌اي که بود، بحث افشاي اطلاعات توليد و فروش بود که جنبه اختياري داشت و شرکت‌ها اجباري به ارائه آن نداشتند که در اين 30 ماهي که همکاران ما زحمت کشيدند، به اين جمع‌بندي رسيديم که اين افشا بايد اجباري باشد. در‌حال‌حاضر شرکت‌هاي بورسي و فرابورسي، 12 بار در سال توليد و فروش ماهانه و چهار بار صورت‌هاي مالي افشا مي‌کنند که دو بار از آن حسابرسي‌شده هم هست. اگر اطلاعات بااهميتي هم وجود داشته باشد، آن‌ هم به اين تعداد اضافه مي‌شود.
اما اطلاعات نهاني منتشر نمي‌شود.
يک مسئله تعداد دفعات است. مسئله ديگر نيز کيفيت افشا است. اينکه صورت‌هاي مالي چقدر دقيق باشد، از اهميت زيادي برخوردار است. به‌عبارتي فقط صورت‌هاي مالي مهم نيست بلکه اطلاعات صنعت هم که در صورت‌هاي مالي وجود ندارد، اهميت دارد. از اين حيث هم اگر ملاحظه کنيد، مي‌بينيد با حسابرس‌هايي که صورت‌هاي مالي دقيقي ارائه نکرده‌ بودند، برخوردهايي شد و برخي از آنها از معتمد بورس بودن کنار گذاشته شدند. در اين زمینه در حال پيگيري انعقاد تفاهم‌نامه‌ای با جامعه حسابداران رسمی هستیم و با این اقدامات امیدواریم بتوانیم کیفیت را تا سطحی پذیرفتنی ارتقا دهیم.
البته درباره حاکمیت شرکتی برای افشا، سازمان بورس مقرراتی را ابلاغ کرد و از سال 1398 و پس از آنکه شرکت‌ها خود را با این مقررات تطبیق دادند، اجرا خواهد شد. اصول حاکمیت شرکتی برای افشا، شفافیت، کنترل‌های داخلی، سلامت و اطلاعات نهانی بسیار اهمیت دارد. براساس‌این اصول حاکمیت شرکتی برای شرکت‌های بورسی از سال 1398 الزامی شده است.
درباره اطلاعات نهانی در متن قانون قید شده که اعضای مدیران شرکت، وکلای شرکت، بازرسان، حسابرسان، حسابداران، مشاوران شرکت و سایر اشخاصی که در تبصره 1 بند 4 ماده 46 قانون بازار اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران قید شده، دارندگان اطلاعات نهانی محسوب می‌شوند. اگر جایی اثبات شود که کسی از اطلاعات نهانی استفاده کرده حتما سازمان بورس و اوراق بهادار اقدام به طرح شکایت در دادگاه می‌کند؛ چراکه استفاده از اطلاعات نهانی جرم محسوب می‌شود. سازمان بورس در مواردی که فعالان حقیقی یا حقوقی از اطلاعات نهانی استفاده کرده‌اند، یا دستکاری قیمت انجام داده‌اند، پرونده تخلفات را به دادگاه ارسال کرده است. در بین شرکت‌ها یا از فعالان حقیقی بازار کسانی بوده‌اند که دستکاری قیمت داشته‌اند یا اطلاعات نهانی را استفاده کرده‌اند که با آنها برخورد شده است. حتی با سیگنال‌فروشی‌ها برخورد شده است. در جریان هستید که حدود 20 سایت و کانال به دلیل سیگنال‌فروشی، جهت‌دهی بازار و اغوای قیمتی تعطیل شدند.
سازمان در حوزه نظارتی نیز سامانه‌ها را تقویت کرده ‌است. در‌حال‌حاضر می‌توان گفت سامانه نظارتی که بازار سرمایه جهت جلوگیری از دستکاری قیمت و اطلاعات نهانی در اختیار دارد، پیشرفته‌ترین سامانه است و در همه کشورهای پیشرفته دنیا همین سامانه استفاده می‌شود و البته سامانه‌های بومی را نیز در دست طراحی داریم. اگر با این روندی که بازار سرمایه در پیش گرفته جلو برویم، تخلفات به‌شدت کاهش خواهد یافت. در کنار اینها برنامه جامع پیشگیری نیز داریم. برخی از تخلفاتی که اتفاق می‌افتد، به دلیل ناآگاهی و ناآشنایی با قوانین و مقررات است.

تخلفات در بازار سرمايه به‌عنوان يک بازار مهم تأمين مالي آن‌هم در شرايطي که کشور در مضيقه‌هاي مختلف مالي قرار دارد، از اهميت کمي برخوردار نيست. به همين سبب است که دادستان کل کشور نيز در جلسه‌اي با مسئولان سازمان بورس به اين نکته اشاره مي‌کند. درعين‌حال رئيس سازمان بورس می‌گوید براي کم‌شدن تخلفات نمي‌خواهيم فضاي کشور را امنيتي کنيم. تخلفات را در بازار رصد کرده و برخورد مي‌کنيم. اما اين تخلفات را تا پيش از اينکه قاضي رأي صادر نکند، نمي‌توانيم در رسانه‌ها بازگو کنيم. اطلاعات شخصي افراد نيز محرمانه است و نمي‌توان آن را بيان کرد.
شاپور محمدي با تأكيد بر اينکه افشاي نام افراد متخلف فعلا فقط با حکم دادگاه امکان‌پذير است، متذکر مي‌شود: چند هزار مدير در بازار سرمايه فعاليت مي‌کنند. اين افراد بايد امنيت داشته باشند. اگر هر فردي را جريمه مي‌کنيم، نامش را در رسانه منتشر کنيم، چه اتفاقي مي‌افتد؟ کدام مدير مي‌ماند؟ نمي‌خواهيم فضاي کشور را امنيتي کنيم. مردم بايد جرئت کنند به بازار سرمايه بيايند. ضمن آنکه ممکن است عموم به مفهوم تخلف توجه نکنند. تخلف در ارسال صورت مالي به معني ناسالم‌بودن افراد نيست. در گفت‌وگوي مفصلي که با رئيس سازمان بورس داشتيم مباحث به صندوق‌هاي سرمايه‌گذاري، سرمايه‌گذاري خارجي و فرهنگ‌سازي هم کشيده شد و شاپور محمدي باحوصله به پرسش‌ها پاسخ داد.

بورس به‌عنوان پيشاني اقتصاد مي‌تواند نقش مهمي در تأمين سرمايه بنگاه‌ها ايفا کند و بر اساس همين اهميت نيز دادستان کشور در جلسه مشترکي با شما زواياي مختلف اين بازار را موردبحث قرار داد. در اين جلسه نقدهايي نيز مطرح شد. در جهت اصلاح نقدهاي مطروحه چه گام‌هايي برداشته شد؟
قبل از هرچيز بايد تشکر کنم از دادستان محترم تهران که در جلسه با ايشان فرصت توضيح برخي از مسائل فراهم شد و همچنين به‌خاطر تعامل خوبي که بازار سرمايه با نظام قضائي کشور دارد، لازم است تشکر کنم. بحث سقف قيمت‌ها در بورس کالا مطرح شد که با مکاتباتي که پيش‌از‌آن جلسه با دولت محترم داشتيم، سقف قيمت براي پتروشيمي‌ها و فولادي‌ها برداشته شده بود.
يکي از ايرادات مهم اين بود که سازمان بورس در مسائل نظارتي ضعيف عمل کرده است. آيا مصداقي داشتند براي اين ايرادي که وارد شد؟
درباره جذب نقدينگي صحبت شد. توضيح داديم که حجم معاملات ما نشان مي‌دهد که بخشي از نقدينگي را بازار سرمايه جذب کرده است. چون حجم معاملات بورس تهران و فرابورس در مجموع در دو سال گذشته حدود 500 ميليارد تومان بوده است؛ در‌حالي‌که جمع معاملات در سال 97 در برخي از روزها به هزارو 800 ميليارد تومان رسيده است. يعني سه‌برابر شده است؛ پس اين نشان مي‌دهد که بخشي از نقدينگي جذب شده است.
ما از اينکه پرسش شود بايد استقبال کنيم. ما بايد عملکرد خود را ماه‌به‌ماه ارزيابي کنيم. براساس‌اين جلسه با دادستان محترم تهران را جلسه مفيدي مي‌دانيم؛ چراکه دغدغه سرمايه‌گذاران طرح شد و به اين نگراني‌ها پاسخ داديم. برخي از موارد هم مربوط به بازار سرمايه نبود و منشأ آن جاي ديگري بود. در واقع سياست‌هاي اقتصادي در خارج از بازار سرمايه تعيين مي‌شود. اگر لازم است جايي از آن سياست‌ها اصلاح شود؛ بايد اصلاح صورت گيرد.
اينکه من به پرسش‌هاي دادستان اشاره کردم، منظور آن بخش از موضوعات بود که به بالابردن حبابي قيمت‌ها اشاره داشت. به‌طور نمونه همين امروز قند شيرين خراسان يا کارتن درگير اين موضوع هستند.
در 600 شرکتي که در بورس است و در 10 ميليون و 500 هزار سهامداري که در بازار سرمايه معاملات انجام مي‌دهند، ممکن است در تعداد انگشت‌شماري از شرکت‌ها نيز اين مشکلات به وجود آيد. وقتي ما مي‌خواهيم قضاوت کنيم، بايد تمامي اقدامات و عملکردها در نظر گرفته شود. ماجراي انرون هم در بورس آمريکا اتفاق افتاد. سابقه بازار آمريکا بيشتر است يا ايران؟ آيا انرون را هر روز در رسانه‌ها مي‌گويند؟ يا مورد نيسان که در بورس ژاپن همين يک ماه پيش اتفاق افتاد؛ آيا هر روز گفته مي‌شود؟ سعي نکنيم از 600 مورد يک مورد را ملاک قرار دهيم. اين شرکت‌ها 50 سال فعاليت داشتند و سالي چهار صورت مالي ارائه کرده‌اند. امروز که يکي از صورت‌هاي مالي آنها دچار ايراد است، طبيعتا نمي‌توان آن را به همه بازار نسبت داد.
بله اما درباره اين دو شرکتي که مثال زدم، وقتي تخلف صورت گرفت و قيمت چندين برابر شد، شما جلوي آن را گرفتيد؟
اگر ما مدرک و مستندي نداشته باشيم که نمي‌توانيم با کسي برخورد کنيم. برخي از فرايندها بايد مستندات داشته باشد و فرد فعل تخلف را مرتکب شود تا بتوان او را متخلف خواند. سهم، روزي پنج درصد نوسان مي‌کند. سه روز اگر اين نوسان را داشته باشد 15 درصد مي‌شود. البته در موارد متعددي پرونده تخلفاتي تشکيل شده است و موضوع در حال پيگيري است.
شما نماد را بستيد ولي اين سيگنال خطا نيست؟
به دليل افزايش قيمت ارز، سهام بسياري از شرکت‌ها رشد داشت. آيا بايد تمامي آن شرکت‌ها را به دادگاه فرستاد؟
آن زمان منطق داشت. مثلا شِبندر منطقي بالا رفت و بعد هم پولبک کرد.
راجع به نماد خاصی که شما فرموديد، صحبت نمي‌کنم، اما به‌طورکلي عرض مي‌کنم بدون محاسبات دقيق و در نظرگرفتن مستندات خيلي راحت نمي‌توان گفت که منطق داشت. ما به مستندات تکيه مي‌کنيم. ما تخلفات را در بازار رصد کرده و برخورد مي‌کنيم. اما اين تخلفات را تا پيش از اينکه قاضي رأي صادر نکند، نمي‌توانيم در رسانه‌ها بازگو کنيم. اطلاعات شخصي افراد نيز محرمانه است و نمي‌توان آن را بيان کرد.
تصور مي‌کنيد اگر نام افراد منتشر شود، به بازار آسيب مي‌رساند؟
يکي مي‌گويد عضو هيئت‌مديره شرکتي بودم و الان شغل غيرمالي دارم. در فلان شرکت سرمايه‌گذاري منصوب شدم و من را جريمه کرديد. امروز هم از بازار سرمايه رفته‌ام. اسم من را به چه عنواني منتشر مي‌کنيد؟ مگر حق داريد منتشر کنيد؟ من چند روز صورت مالي را دير ارسال کردم؛ چرا در روزنامه به‌عنوان متخلف از من نام برده‌ايد؟ افشاي نام افراد متخلف فعلا فقط با حکم دادگاه امکان‌پذير است. چندهزار مدير در بازار سرمايه فعاليت مي‌کنند. اين افراد بايد امنيت داشته باشند. اگر هر فردي را جريمه مي‌کنيم، نامش را در رسانه منتشر کنيم، چه اتفاقي مي‌افتد؟ کدام مدير مي‌ماند؟ نمي‌خواهيم فضاي کشور را امنيتي کنيم. مردم بايد جرئت کنند به بازار سرمايه بيايند. ضمن آنکه ممکن است عموم به مفهوم تخلف توجه نکنند. تخلف در ارسال صورت مالي به معني ناسالم‌بودن افراد نيست.
همين‌طور به صفررساندن جرم و تخلف بسيار مشکل است. در هيچ کشوري نمي‌توان چنين ادعايي داشت. اينکه بايد نظارت‌ها را بيشتر کرد؛ بله ما هم موافقيم. اما مي‌گوييم اينکه 40 مورد تخلف در هر ماه در سال 1395 به چهار مورد در ماه در سال 1397 رسيده، نشان مي‌دهد وضعيت رو به بهبود است.
سازمان روي هزارو 600 نهاد مالي نظارت مي‌کند که 600 شرکت بورسي هستند. اطلاعات 650 نهاد مالي و 350 شرکت زيرمجموعه نهاد عمومي غيردولتي را که بورسي نيستند، در کدال منتشر مي‌کنيم. در بين اين ميزان نهاد يک يا دو تخلف ممکن است اتفاق افتاده باشد؛ البته بايد تلاش کرد يک يا دو مورد هم نباشد. من شرکت انرون و نيسان را در بازار آمريکا و ژاپن مثال زدم که هر دو بازار سرمايه‌شان بسيار بزرگ‌تر از بازار سرمايه ايران است و سابقه فعاليت دو تا چهار برابر نسبت به ايران دارند.
مثالي عرض مي‌کنم. در مورد سايپا به‌خاطر داريد گزارشي ارائه شد که ايراد داشت ولي سازمان بورس با يک حرکت شايسته جلوي اشتباه را گرفت. اگر برخورد نمي‌کرديد، چه اتفاقي مي‌افتاد؟ پس هرلحظه احتمال خطا وجود دارد. اين نظارت بورس است که اجازه نمي‌دهد اين خطا واقع شود. پرسش صريح اين است که سازمان کجاي اين سيستم ايستاده است؟ آيا زماني که خطا اتفاق افتاد، وارد عمل مي‌شويد يا رصد مي‌کنيد و از دريافت سيگنال‌ها مقابل اتفاق افتادن خطا مي‌ايستيد؟
ما رصد مي‌کنيم. جلوي بسياري از خطاها را نيز مي‌گيريم. بسياري از برخوردها را هم رسانه‌اي نمي‌کنيم. مثلا پرونده شخصي که براي خواهرزاده خود در کارگزاري سهم خريده، در دادگاه است اما اين جزئيات را براي رسانه‌ها بازگو نمي‌کنيم؛ چراکه امنيت بازار ايجاب مي‌کند که در فضاي توأم با آرامش رواني با خطاها مقابله کنيم. در موضوعاتي که بيم تجري مي‌رود يا بيم آن برود که کلاه عده زيادي را بردارد؛ حتما نام فرد را با اجازه دادگاه منتشر مي‌کنيم.
نکته ديگر اين است که سازمان با برخي از جرائم پيش از وقوع مقابله مي‌کند. اما در مورد برخي مثل دستکاري قيمت، فرايند بايد واقع شود تا بتوان آن را تعقيب قضائي کرد. اگر دستکاري اتفاق نيفتاده باشد، اصلا جرمي واقع نشده که با آن برخورد شود. البته پيشگيري با دادن تذکر به افراد در دستور کار سازمان است و در مواردي که مي‌توان جلوي وقوع جرم را گرفت همکاران اقدام مي‌کنند.
شما همواره از تشويق مردم براي ورود به بازار سرمايه از طريق صندوق‌هاي سرمايه‌گذاري صحبت مي‌کنيد اما صندوق‌ها عملا به ابزاري براي جمع‌آوري پول و تمرکز در فعاليت‌هاي پولي و بانکي تبديل شده‌اند. برای نمونه فعالان بازار مي‌گويند يکي از صندوق‌ها سکه و طلاي بازار را جمع کرد و بر بازار تأثير منفي گذاشت.
صندوق‌ها قبلا رويه‌اي داشتند که تضمين سود بود. استحضار داريد که سازمان بورس بخش‌نامه‌اي صادر کرد و بانک مرکزي در تناظر آن بخش‌نامه‌اي به بانک‌ها داد که صندوق نمي‌تواند تضمين کند و در شعب بانک‌ها صدور انجام نشود و فقط روي سکو (پلتفرم) بايد صدور صورت گيرد. وقتي روي پلتفرم يا سکوي اينترنتي صدور انجام مي‌دهند، کنترل‌پذیرتر خواهد بود. پس يکي اينکه ما کنترل‌ها را بايد در پلتفرم‌ها انجام دهيم و صندوق‌ها را از نظام بانکي به‌تدریج جدا کنيم. دوم در مورد صندوق‌هايي که روي دارايي خاصي فعاليت مي‌کنند، بايد ببينيم از نصاب تضمين‌شده گذشته است يا خير. ممکن است از نصاب آن رد نشده باشد. ممکن است بگوييم پنج تا 15 درصد سهام بايد بخريد، از هر سهمي بيش از يک مقداري نخريد. حالا جايي يک سهم آن‌قدر رقيق است که با خريد يک مبلغ کوچک هم آن سهم ممکن است قيمتش بالا برود. هرچند اگر متوجه شديم با آن مقابله مي‌کنيم اما به لحاظ نصاب صندوق ايرادي نداشته است و در حدنصاب عمل کرده است. در مورد بازار طلا، صندوق‌ها کم وارد شدند و پس‌ازآنکه بانک مرکزي هم به ما مخاطرات بازار را گفت، مجوزها را محدود کرديم؛ پس اتفاقا جلوگيري شد. حتي وقتي ديديم قراردادهاي آتي سکه ممکن است علامت‌دهي داشته باشد، (هرچند برعکس بود؛ چون بازار نقدي صبح شروع مي‌شد و آتي بعدازظهر بود) آتي را به‌شدت محدود کرديم. ما اصرار داريم نصاب‌ها را رعايت کنند و حتما در شعب بانک فعاليت نکنند و صندوق‌ها روي سکوي خاصي فعاليت داشته باشند.
برنامه بازار آتي سکه براي آينده چيست؟
اگر بازار نقد سکه ساماندهي شود و يک قيمت مرجع مناسب تعيين شود، قابل راه‌اندازي مجدد است. بازار آتي همين امروز هم مي‌تواند فعال باشد. اما روي اينکه بازار آتي بتواند يک قيمت مرجع مشخص داشته باشد، مقداري تأمل داريم. بازار آتي زعفران امروز خوب کار مي‌کند.
با سرمايه‌گذاران خارجي که گفت‌وگو مي‌کرديم، بحث ارز مطرح است. موضوع Custodian و حساب‌هاي معتمد بانک‌هاي بين‌المللي است. به خاطر دارم چهار سال پيش سازمان مدام صحبت از Custodian مي‌کرد ولي هيچ اتفاقي نيفتاد و حتي در سمات يک حساب ارزي هم نداريم. بعد از برجام مدام تأكيد مي‌شد که سرمايه‌گذار خارجي مي‌آوريم اما نه Custodian، نه بورس ارز و نه حساب در سمات اتفاق نيفتاد. آيا اين ضعف نيست؟
اين توضيح را عرض کنم. سازمان تفاهم‌نامه‌اي با بانک ملت امضا کرد و رسانه‌اي هم شد. هدف اين بود بحث متولي دارايي (Custodian) از طريق بانک‌ها جلو برده شود و مقداري هم جلو رفت. ولي مسئله اصلي نقل‌و‌انتقال ارز است. متولي دارايي مسئله نقل‌و‌انتقال ارز را حل نمي‌کند. متولي دارايي اعمال حقوق مالکانه مي‌کند و بايد جاي سرمايه‌گذار خارجي به مجمع برود، سود نقدي را بگيرد و به حسابش واريز کند و خریدوفروش سهامدار خارجي را انجام دهد. اينها هيچ محدوديتي نداشت. آنچه مشکل‌ساز شد، موضوع نقل‌وانتقال ارز بود. همين الان اگر فردي بگويد متولي‌گري خود را مي‌خواهم به بانک ملت بدهم؛ ما مسئله‌اي نداريم. تفاهم‌نامه وجود دارد ولي مانع ما نقل‌و‌انتقال ارز است. با همه اين محدوديت‌ها ما دوهزار ميليارد تومان سرمايه‌گذاري خارجي داشتيم. امروز هم بخش عمده‌اي وجود دارد.
شايد من پرسش را به گونه‌اي ديگر بايد طرح مي‌کردم. شما که براي فروش نفت محدوديتي در بورس انرژي نگذاشته‌ايد. اگر امروز يک خريدار خارجي بخواهد معامله انجام دهد، ارز خود را کجا بايد واريز کند؟ در سمات حسابي نداريد که اين واريز انجام شود؟
نقل‌و‌انتقال ارز کلا در بازار پول انجام مي‌شود. بازار سرمايه حتي سمات هم که مي‌فرماييد، از طريق بانک عامل عمل مي‌کند. ما يک کد معاملاتي مي‌دهيم، يک حساب دارايي افراد داريم، دارايي آنها سهام و اوراق بهادار است. شخصي هم اگر حساب دارد، در بانک است. بنابراين مشکل نقل‌و‌انتقال ارز در بازار پول بايد حل شود. بازار سرمايه کاري نمي‌تواند انجام دهد. اصلا در اين زمینه حوزه بازار سرمايه و پول جداست.
با توجه به شرايط اخير بورس ارز بايد منتفي شود؟
آقاي دکتر همتي و همکارانشان به‌صورت جدي در حال پيگيري بازار متشکل ارز هستند که بازار نقد ارز را شکل خواهد داد. سازمان بورس آمادگي راه‌اندازي بازار آتي را دارد اما همان قيمت ارز مرجع که در مورد سکه عرض کردم، در اينجا هم موضوعيت دارد. چون ابتدا بايد يک قيمت ارز نقدي کشف شود و بر اساس آن قيمت آتي خريد‌و‌فروش مشخص شود. از سه سال پيش شوراي عالي بورس مجوز راه‌اندازي قرارداد آتي ارز را صادر کرده است اما خود بازار نقد بايد در بازار پول ايجاد شود.
بازار متشکل بايد در فرابورس باشد؟ چون فرابورس 20 درصد هم سهام دارد.
قرار شد فرابورس کمک مشاوره‌اي داشته باشد. سامانه معاملات در اختيارشان گذاشته شده و کمک شود اين بازار شکل بگيرد ولي اين بازار در بازار پول ايجاد مي‌شود. سهامداربودن فرابورس به اين مفهوم نيست که اين بازار قرار است در فرابورس ايجاد شود. سهامداربودن فرابورس به اين جهت است که سيستم معاملاتی در اختيار آنها بگذارد و کمک مشورتي داشته باشد.
در‌حالي‌که چهره کسب‌وکار و تکنولوژي در صنايع بورسي مانند خودروسازي و بانکداري يا حتي شرکت‌هاي خام‌فروشي معدني و فلزي دست‌کم نسبت به 20 سال گذشته تغيير چنداني نکرده و نسبت به بورس‌هاي پيشرفته دنيا فاصله زيادي دارد اما قيمت سهام آنها همواره در چرخه‌هاي مختلف متورم‌تر مي‌شود. اين در حالي است که بسياري از بورس‌ها در دنيا تغيير چهره داده‌اند. آيا وقت آن نرسيده که اندازه ارزش بازار سرمايه با صنايع جديد در حوزه‌ هاي‌تک و تلکام و فناوري‌هاي نو بزرگ‌تر شود؟
مي‌دانيم که در بورس ما پتروشيمي‌ها بيشترين سهم از ارزش بازار را دارند؛ در واقع صنعت شيميايي بزرگ‌ترين سهم را به خود اختصاص داده است. پس‌ازآن معدني‌ها قرار دارند و به ترتيب کاني‌هاي فلزي و سپس بانک‌ها در رتبه‌هاي بعدي جاي مي‌گيرند. صنايع با تکنولوژي بالاي ديجيتال لازم است در اقتصاد کشور جايگاه پيدا کرده و سپس در بورس تقويت شود. بايد ديد در اين صنايع دستاورد بومي چقدر است. اگر دستاورد بومي کم باشد و يک کپي‌کاري صرف انجام شده باشد، در بازار سرمايه مي‌تواند سرمايه‌گذار را با مخاطره مواجه کند؛ چراکه آن منشأ اصلي ممکن است تغيير جهت دهد و تغيير تکنولوژي داشته باشد ولي در اينجا نتوان نسخه جديد را استفاده کرد. بنابراين در اقتصاد ديجيتال و در حوزه تکنولوژي‌هاي بالا بايد از اقتصاد ديجيتال آن بخش که بومي هستند و نوآوري قائم به خود دارند، استفاده کنيم.
توجه داشته باشيد روند درست آن است که زماني خط توليد در بورس غالب باشد و زماني شرکت‌هاي خدماتي و زماني ديگر هم هاي‌تک‌ها و اقتصاد ديجيتال بايد وارد بورس شوند؛ اما متناسب با آن بايد حسابرسان و کارشناسان رسمي دادگستري هم در اين حوزه تخصص پيدا کنند. بازار سرمايه به‌تنهايي نمي‌تواند اين تغيير روند را ايجاد کند.
يعني بستر لازم فراهم نيست؟
بستر اندکي مهياست. برای مثال در ارزش‌گذاري شرکت‌هاي دات‌کام‌ تفاوت‌ وجود دارد با شرکت‌هايي که سرمايه‌محور هستند. شرکت‌هايي که دات‌کام هستند، طبيعتا سايت و نوآوري‌هاي اينترنتي و شبکه‌اي دارند.
فکر مي‌کنيد بتوانيم به اين مسير وارد شويم؟
بله من گمان مي‌کنم قابل برنامه‌ريزي است و مقداري هم کار جلو رفته است. اما بايد سازوکاري داشته باشيم که سرمايه‌گذاران با ريسک‌هاي اين صنايع آشنا شوند. اين صنايع فرصت‌هاي بزرگي ايجاد مي‌کنند اما ريسک هم دارند. اين را در نظر بگيريد که شرکت‌هاي تکنولوژيک در کشورهاي پيشرفته چند درصد ريسک دارند.
من بحث شما را مي‌پذيرم. در خصوص الگوريتم ما چهلمين کشوري هستيم که وارد اين بحث شديم و به زحمت شما امروز فرهنگ‌سازي صورت مي‌گيرد که شرکت‌ها اين رويه را بپذيرند. پس بازار سرمايه مي‌تواند در اين زمينه پيشگام شود و خود را جلو بيندازد. درخصوص کسب‌وکار هم بورس مي‌تواند اقدام کند؛ مگر آنکه اين تغيير روند را ضروري ندانيد.
قطعا ضروري است. زمينه کار هم در حال فراهم‌سازي است. در‌حال‌حاضر روي تدوين استانداردها، روي اصلاح ساختار هيئت پذيرش به لحاظ قوت و توان کارشناسي هيئت‌هاي پذيرش کارهايي در حال انجام است. اتفاقا دستورالعمل‌هاي پذيرش به همين خاطر در حال اصلاح است؛ چراکه وقتي يک شرکت هاي‌تک با تکنولوژي بالا را پذيرش مي‌کنيم، بايد بتوانيم ارزيابي مناسب هم داشته باشيم. در‌عين‌حال فرهنگ‌سازي مناسب را هم حتما لازم دارد. اگر استانداردهاي حسابرسي را داشتيم، اگر کارشناس رسمي دادگستري در اين حوزه توانست به خوبي ورود کند و اگر سازمان بورس نيز توانست مقررات لازم را وضع کند، فرهنگ‌سازي بازهم لازم است تا مشخص شود که ريسک‌هاي اين صنايع چيست و مشخص شود که ريسک‌هاي اين شرکت‌ها خاص و متفاوت از آنچه تا‌کنون بوده است. طبيعتا همه اينها دنبال مي‌شود و سازمان بورس هم به ضرورت اين مسئله معترف است اما بحث اين است که اگر همه اين بسترها نيز فراهم شد، بايد از اصيل‌بودن اين صنعت اطمينان حاصل شود؛ اينکه ما معدني در کشور داريم، يک منبع فيزيکي است و ساده‌تر قابل‌محاسبه و صحه‌گذاري به‌وسیله سرمايه‌گذار است اما اينکه يک تکنولوژي واقعا ايراني است يا کپي شده؟ مسئله‌اي است که اگر اصيل بودن آن مشخص نشود، ريسک‌هاي زيادي به دنبال خواهد داشت. نبايد غفلت کرد و گفت به دليل اين موانع نبايد ورود کنيم. خير اتفاقا لازم است ورود صورت بگيرد ولي احتياط‌هاي لازم نيز بايد صورت گيرد.
در اين حوزه‌ها فرابورس ورود کرده است. در فرابورس امروز ايده‌ها معامله مي‌شوند و بورس ايده داريم. طبيعتا به اين موضوع اعتقاد داريم. دانش‌بنيان‌ها امروز در فرابورس ورود مي‌کنند و مي‌دانيم که تابلوي تعاوني‌هاي عام داريم.
يکي از دغدغه‌هاي مسئولان سازمان بورس همواره ضريب نفوذ بورس در اقتصاد بوده است. از نظر شما فرهنگ‌سازي در بازار سرمايه چه تعريف و ساختاري بايد داشته باشد و اساسا سازمان بورس چه تلاش‌هايي در اين راستا و افزايش سواد مالي مردم انجام داده است؟
شايد در دنيا کمتر بازاري را بتوان يافت که نقش اطلاعات در آن به اندازه بازار سرمايه برجسته باشد. ممکن است در يک بخش از اقتصاد، نقش اطلاعات مهم ولي غيرحياتي باشد اما در بازار سرمايه اطلاعات نقشي کليدي دارد. طبيعتا رسانه‌ها و شبکه‌هاي اجتماعي در اين زمينه نقش بسيار حائز اهميتي دارند. کشف قيمت در بازار سرمايه فقط متکي بر اطلاعات شرکتي نيست؛ بلکه اطلاعاتي که رسانه‌ها منتشر مي‌کنند و بعضا در کنار آنها تحليل وجود دارد، بسيار اثرگذار خواهد بود.
فرهنگ‌سازي مقوله‌اي است که با آموزش کلاسيک در ماندگار بودن، در غيرمستقيم‌ بودن و در وسيع‌ بودن متفاوت است. در کلاس‌هاي دانشگاهي عموما آنچه تدريس مي‌شود، هم مستقيم است هم ممکن است خيلي زود فراموش شود و هم محدود است و به يک جمع 30 نفره داخل کلاس منحصر مي‌شود اما فرهنگ‌سازي وقتي از طريق يک رسانه جمعي انجام مي‌شود، در لحظه مخاطبان زيادي را پوشش مي‌دهد. ضمن آنکه غيرمستقيم است و همين ويژگي مي‌تواند اثرگذاري بيشتري داشته باشد و به دليل قرارگرفتن در ناخودآگاه افراد، ماندگاري بيشتري خواهد داشت.
در اين حوزه تلاش کرده‌ايم هم ارتباط خود را با رسانه‌ها حفظ کنيم و هم به‌جاي تبليغ خود، استقلال رسانه را محترم بشماريم و از رسانه‌ها درخواست کنيم که تمامي واقعيت‌هاي بازار سرمايه را منتشر کنند. به‌علاوه نمايشگاه بورس، بانک و بيمه را سالانه برگزار کرده‌ايم که مي‌تواند در ايجاد فرهنگ بورس در بين گروهي از افراد جامعه مؤثر باشد.
در کنار نمايشگاه گمان نمي‌کنيد لازم باشد دوره‌هاي آموزشي براي گروه‌هاي خاص برگزار شود؟
درخصوص مشترک‌شدن ادبيات بين بازار سرمايه و متخصصان فعال در رسانه‌ها، در نظر داريم دوره‌هايي را برگزار کنيم. با توجه به اينکه بسياري از افراد فعال در رسانه‌ها تحصيلات مرتبط با اقتصاد و حسابداري مالي دارند، شايد نيازي هم به آموزش وجود نداشته باشد اما گاهي براي اطلاع از آخرين اقدامات انجام‌شده از سوي بورس يا کسب اطلاع مسئولان بازار سرمايه از ملاحظات رسانه‌ها نياز به برگزاري دوره‌ها يا جلسات مشترک است. به همين دليل يکي از برنامه‌هاي ما آموزش بدون هزينه براي خبرنگاران است.
بحث ديگري که داريم، موضوع اعطاي مجوز به رسانه‌هايي است که تحليل‌هايي در حوزه بازار سرمايه ارائه مي‌کنند. اين البته موضوعي است که نياز به بررسي بيشتر دارد. در بعضي از کشورها رسانه‌هاي تحليلگر در حوزه بورس، داراي مجوز هستند.
در دو سال گذشته جشنواره بورس و رسانه نيز با اهداف مشترک و به‌منظور فرهنگ‌سازي اجرا شده است. همچنين ليگ ستارگان بورس به‌عنوان مسابقات دانشجويي دو بار برگزار شده است و ان‌شاء‌الله سال بعد نيز برگزار خواهد شد و امسال نخستين سال است که مسابقات الگوريتمي را براي تيم‌هاي دانشگاهي برگزار مي‌کنيم که بر اساس آن افرادي برگزيده خواهند شد که الگوريتم‌هاي معاملاتي بهتري جهت انجام اتوماتيک معاملات سهام بنويسند.
همچنين سازمان بورس به‌دنبال مسئوليت‌هاي اجتماعي خود از جمله توليد سريال و فيلم نيز يا توزيع لوازم‌التحریر در مناطق محروم با نمادهاي بورس است تا به‌نوعي بازار سرمايه در اذهان عمومي جايگاه خود را پيدا کند. در گذشته تأمين مالي هواپيما، لوکوموتيو و قطار از طريق بازار سرمايه انجام شده است. نکته‌اي که اخيرا سازمان بورس و اوراق بهادار به‌دنبال آن است، اين است که هرجا تأمين مالي از سوي سازمان بورس انجام مي‌شود، با عنوان و نشاني اعلام شود تا مردم از طريق ديداري نيز با بورس و بازار سرمايه بيشتر آشنا شوند.
همان‌طور که شما در گفته‌هاي خود اشاره کرديد که وجود اطلاعات در بازار سرمايه حياتي است، اين تأكيد درباره شفافيت در بازار سرمايه نيز وجود دارد. شما در دوران مسئوليت خود، چه اقداماتي براي افزايش شفافيت انجام داده‌ايد؟
در‌اين‌باره آمار خوبي تهيه شده که به‌صورت ماهانه نام شرکت‌هايي که اطلاعات خود را دير ارائه مي‌کنند، اعلام مي‌شود. اگر ما به سال 1395 برگرديم، به‌طور متوسط هرماه 40 شرکت اطلاعات خود را با تأخير اعلام مي‌کردند. با پيگيري‌هايي که انجام شد، مطابق قانون متخلفان مشخص شدند و امروز اين تعداد به سه يا چهار شرکت کاهش يافته است. اين آمار نشان مي‌دهد که از نظر ارسال اطلاعات، شفافيت بهبود قابل‌ملاحظه‌اي پيدا کرده است.
يک مسئله درباره شفافيت تعداد روزهاي تأخير اطلاعات است. متوسط تأخير در ارسال اطلاعات در سال 1395 حدود 35 تا 40 روز بود اما امروز مدت تأخير ارسال اطلاعات به سه روز رسيده است. اين نشان مي‌دهد که اطلاعات بهنگام‌تر شده و شفافيت افزايش بيشتري پيدا کرده است.
موضوع ديگر در اين حوزه، بحث افشاي اطلاعات است. در زمان جناب آقاي دکتر فطانت کار خوبي صورت گرفت. در واقع براي افشاي مستقيم، مقررات‌گذاري شد؛ يعني به‌جاي اينکه شرکت‌ها اطلاعات را به همکاران ما ارائه کنند؛ از طريق توکن مستقيما در کدال بارگذاري مي‌کنند. بنابراين دسترسي سرمايه‌گذاران و همکاران ما به اطلاعات يکسان‌سازي شد. نکته‌اي که بود، بحث افشاي اطلاعات توليد و فروش بود که جنبه اختياري داشت و شرکت‌ها اجباري به ارائه آن نداشتند که در اين 30 ماهي که همکاران ما زحمت کشيدند، به اين جمع‌بندي رسيديم که اين افشا بايد اجباري باشد. در‌حال‌حاضر شرکت‌هاي بورسي و فرابورسي، 12 بار در سال توليد و فروش ماهانه و چهار بار صورت‌هاي مالي افشا مي‌کنند که دو بار از آن حسابرسي‌شده هم هست. اگر اطلاعات بااهميتي هم وجود داشته باشد، آن‌ هم به اين تعداد اضافه مي‌شود.
اما اطلاعات نهاني منتشر نمي‌شود.
يک مسئله تعداد دفعات است. مسئله ديگر نيز کيفيت افشا است. اينکه صورت‌هاي مالي چقدر دقيق باشد، از اهميت زيادي برخوردار است. به‌عبارتي فقط صورت‌هاي مالي مهم نيست بلکه اطلاعات صنعت هم که در صورت‌هاي مالي وجود ندارد، اهميت دارد. از اين حيث هم اگر ملاحظه کنيد، مي‌بينيد با حسابرس‌هايي که صورت‌هاي مالي دقيقي ارائه نکرده‌ بودند، برخوردهايي شد و برخي از آنها از معتمد بورس بودن کنار گذاشته شدند. در اين زمینه در حال پيگيري انعقاد تفاهم‌نامه‌ای با جامعه حسابداران رسمی هستیم و با این اقدامات امیدواریم بتوانیم کیفیت را تا سطحی پذیرفتنی ارتقا دهیم.
البته درباره حاکمیت شرکتی برای افشا، سازمان بورس مقرراتی را ابلاغ کرد و از سال 1398 و پس از آنکه شرکت‌ها خود را با این مقررات تطبیق دادند، اجرا خواهد شد. اصول حاکمیت شرکتی برای افشا، شفافیت، کنترل‌های داخلی، سلامت و اطلاعات نهانی بسیار اهمیت دارد. براساس‌این اصول حاکمیت شرکتی برای شرکت‌های بورسی از سال 1398 الزامی شده است.
درباره اطلاعات نهانی در متن قانون قید شده که اعضای مدیران شرکت، وکلای شرکت، بازرسان، حسابرسان، حسابداران، مشاوران شرکت و سایر اشخاصی که در تبصره 1 بند 4 ماده 46 قانون بازار اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران قید شده، دارندگان اطلاعات نهانی محسوب می‌شوند. اگر جایی اثبات شود که کسی از اطلاعات نهانی استفاده کرده حتما سازمان بورس و اوراق بهادار اقدام به طرح شکایت در دادگاه می‌کند؛ چراکه استفاده از اطلاعات نهانی جرم محسوب می‌شود. سازمان بورس در مواردی که فعالان حقیقی یا حقوقی از اطلاعات نهانی استفاده کرده‌اند، یا دستکاری قیمت انجام داده‌اند، پرونده تخلفات را به دادگاه ارسال کرده است. در بین شرکت‌ها یا از فعالان حقیقی بازار کسانی بوده‌اند که دستکاری قیمت داشته‌اند یا اطلاعات نهانی را استفاده کرده‌اند که با آنها برخورد شده است. حتی با سیگنال‌فروشی‌ها برخورد شده است. در جریان هستید که حدود 20 سایت و کانال به دلیل سیگنال‌فروشی، جهت‌دهی بازار و اغوای قیمتی تعطیل شدند.
سازمان در حوزه نظارتی نیز سامانه‌ها را تقویت کرده ‌است. در‌حال‌حاضر می‌توان گفت سامانه نظارتی که بازار سرمایه جهت جلوگیری از دستکاری قیمت و اطلاعات نهانی در اختیار دارد، پیشرفته‌ترین سامانه است و در همه کشورهای پیشرفته دنیا همین سامانه استفاده می‌شود و البته سامانه‌های بومی را نیز در دست طراحی داریم. اگر با این روندی که بازار سرمایه در پیش گرفته جلو برویم، تخلفات به‌شدت کاهش خواهد یافت. در کنار اینها برنامه جامع پیشگیری نیز داریم. برخی از تخلفاتی که اتفاق می‌افتد، به دلیل ناآگاهی و ناآشنایی با قوانین و مقررات است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.