بايدها و نبايدهاي يك استعفا
علي ماجدي.سفير پيشين ايران در آلمان
دوشنبهشب مصادف با ششم اسفند، خبر يك استعفا كموبيش شوكی سياسي براي كشور بود كه در كوتاهمدت ابعاد گسترده ملي و بينالمللي يافت و در فاصله كمتر از 48 ساعت ختم به خير شد؛ اما سؤال اين است كه چرا و چگونه استعفاي وزير خارجه با اين سرعت ابعاد گسترده ملي و بينالمللي پيدا كرد و درسهايي كه از اين استعفا بايد آموخت چه میتواند باشد؟ موضوع را ميتوان از دو منظر كنكاش کرد.
الف: جايگاه وزارت خارجه و موقعيت ويژه وزير امور خارجه ايران در ابعاد ملي و بينالمللي؛
ب: ساختار حاكميت و دولت در نظام جمهوري اسلامي ايران و از نگاه سياسي بينالمللي با توجه به قواعد جهاني.
الف: در ديپلماسي رايج دنيا، موضعگيري كتبي و حتي شفاهي بالاترين مقام يا مقامهاي اجرائي كشورها، اعم از رهبري، رياستجمهوري و نخستوزيری، بسته به نوع نظام حاكم بر آن كشور، در سياست خارجي جايگاه ويژهاي دارد و قابل استناد از سوي كشورهاي ديگر است و موضعگيريهاي وزير خارجه نیز كموبيش با همان وزن داراي اعتبار بوده و از سوي ديگر كشورها قابل استناد است. ديدارهاي بالاترين مقام كشور، چه در داخل و چه در خارج، تقريبا همواره با حضور وزير خارجه آن كشور انجام شده و وزير بلافاصله در كنار سران كشورها قرار ميگيرد. بنابراین در سطح جهاني جاي ترديد وجود ندارد كه وزارت خارجه بهعنوان متولی و مسئول سياست خارجي، حرف اول و آخر را بعد از رئيس كشور میزند و وزير آن از چنين جايگاهي برخوردار است.
صيانت و حفظ جايگاه وزارت خارجه در حاكميت و دولت هر كشور و نگهداري و اعتبار از آن وزارتخانه را وزير بر عهده دارد. بنابراین اگر ظريف در استعفاي خود بهصراحت از اعتبار و حيثيت وزارت خارجه دفاع ميكند كه در نوع خود حداقل بعد از انقلاب بيمانند است، جاي تقدير و ستايش بهويژه از سوي همه كاركنان وزارت خارجه دارد. وزارت خارجه در تاريخ معاصر كشورمان، چه قبل و چه بعد از انقلاب، جايگاه ويژهاي در سطح ملي و جهاني داشته است؛ بهويژه آنكه در سطح جهان، كشور ما در زمره كشورهاي سياستمحور قرار دارد؛ برخلاف كشورهايي مانند آلمان و ژاپن كه اقتصادمحور هستند. این مشخص ميکند چرا و چگونه نقش وزير خارجه و استعفاي او موضوع روز ملي در سطح جهاني و ملي ميشود؛ مضاف بر آنكه جاي كتمان ندارد جايگاه اين وزارت در دولتهاي يازدهم و دوازدهم با توجه به مذاكرات برجام و دستاوردهاي آن، بيش از گذشته برجسته شده است؛ بهخصوص آنكه در راستاي منافع ملي، نتايج ارزندهاي نیز دربر داشته است. موفقيت اين دوران كمتر از شش سال، ناشي از عملكرد موفق اين وزارتخانه بوده و سهم عمده آن نیز مربوط به شخص دكتر ظريف بهعنوان شخصيتي ملي، وطنپرست و متبحر در صحنه
جهاني است. او همچنین در سطح بينالمللي بهعنوان وزيري دانا و توانمند شناخته شده است؛ بهطوریکه بغض و كينه رژيم اسرائيل گوياي اين حقيقت است. نگارنده بهعنوان كسي كه بيش از چهار سال در يكي از كشورهاي مهم جهان نماينده نظام بودم، شهادت میدهم بسياري از سفرا در كشور آلمان با تحسين و تمجيد از ايشان ياد كرده و غبطه ميخوردند چرا در كشورشان چنين وزير خارجهاي با اين موقعيت ندارند و بهصراحت اعلام ميكردند دولت و ملت ايران بايد قدردان چنین وزيري باشند كه اعتبار و حيثيت را براي ایران در چنين شرايط دشواري رقم زده است.
طبيعي است که چنين شخصيتي، چه در بُعد ملي و چه در بعد بینالمللی، موافقان و مخالفاني داشته باشد و جاي بسي خوشوقتي است كه اكثريت درخور توجهي از ملت ايران، از ظريف حمايت و پشتيباني ميكنند؛ البته حق هم همين است. همین شرایط موجب شد استعفاي او بهسرعت و با گستردگي در سطح ملي و بينالمللي انعكاس بیابد.
ايران و نظام جمهوري اسلامي، به چنين وزيران و مديران برجستهاي بهويژه در سطح ملي و بينالملل نيازمند است؛ اما متأسفانه تعداد آنان محدود است و چهبسا برخی از آنها رانده شده يا ناشناخته به زندگي خود ادامه ميدهند. در جریان استعفا، جاي تقدير دارد که حاكميت و دولت با سرعت و انسجام لازم، تصميم درست را اتخاذ كرده و استعفاي ايشان را نپذيرفتند.
ب: ساختار حاكميت و دولت نظام جمهوري اسلامي ايران در نگاه سياسي بينالمللي و قواعد جهاني، ساختاری تقريبا و شايد هم تحقيقا منحصربهفرد است؛ نظامي كه ملت ايران بعد از انقلاب اسلامي با رأي خود انتخاب كرده، به آن پايبند بوده و از آن دفاع كرده است. بنابراین هیچ دولتی در دنیا حق ندارد از ملت ایران سؤال کند چرا چنین انتخابی کرده یا حاكميت كشور را زير سؤال ببرد. انتخاب نظام هر كشوري صرفا حق صددرصدي مردم آن است؛ اما نكته اساسي كه جاي بحث و بررسي دارد، با عنايت به حضور آن كشور در صحنه جهاني، پذيرش برخي از نرمهاي جهاني است كه جهانشمولاند؛ بهويژه آنكه هر كشوري که در عضویت نظامهاي بينالمللي مانند سازمان ملل و سازمانهاي وابسته به آن يا هر نهاد بينالمللی ديگر درآمده؛ یا خود به عضویت آنها رسیده يا براي پذيرش خود از سوی كشورهاي ديگر جهان ضرورت دارد كه پذيرای آنها شود. دراينباره، اگرچه جمهوري اسلامي ايران در اكثر قريببهاتفاق موارد آنان را پذيرفته، بااینحال، در برخي از آنها تحفظ و برخي ملاحظات خود را دارد كه جاي بحث آن در اين نوشتار نميگنجد. يكي از موضوعات روز كشور در سطح ملي و جهاني، يعني پذيرش قوانين و مقررات
FATF -كه از نظر نگارنده نپذيرفتن آن خسران و زيان بسیاری را براي كشور به بار ميآورد- ازقضا موضوعي است كه وزير خارجه بهخوبي و بارها از لوايح مربوط به آن حمايت كرده است و برخی نیز بارها او را به ناحق مورد عتاب و سرزنش قرار دادهاند.
موضوع مهمی كه محل بحث اين نوشتار است، این است که با عنايت به نقش كشورمان در منطقه و جهان و قواعد ديپلماسي و اعتبار و ارزشي كه ظريف براي كشورمان به ارمغان آورده، نهتنها نبايد نقش وزارت خارجه و بهويژه وزير آن را حتي در يك موضوع ناديده گرفت، بلكه بايد با قوت هرچه بیشتر آن را تقويت و از قواعد جهانشمول جهان پيروي كرد. اگر نظام هم در برخي از موارد قائل به استثناست -كه از نظر نويسنده نبايد چنين استثناهایی وجود داشته باشد- بايد دولت و حاكميت بپذيرد از اعتبار و حيثيت ظريف كه از جايگاه ويژهاي در سطح ملي و بينالمللي برخوردار است، نبايد لحظهاي غفلت كرد و بر اعتبار و ارزش جهاني او افزود؛ چراكه حمايت و پشتيباني از او در شرايط فعلي جهاني، همان دفاع از منافع ملي به شمار ميرود.
دوشنبهشب مصادف با ششم اسفند، خبر يك استعفا كموبيش شوكی سياسي براي كشور بود كه در كوتاهمدت ابعاد گسترده ملي و بينالمللي يافت و در فاصله كمتر از 48 ساعت ختم به خير شد؛ اما سؤال اين است كه چرا و چگونه استعفاي وزير خارجه با اين سرعت ابعاد گسترده ملي و بينالمللي پيدا كرد و درسهايي كه از اين استعفا بايد آموخت چه میتواند باشد؟ موضوع را ميتوان از دو منظر كنكاش کرد.
الف: جايگاه وزارت خارجه و موقعيت ويژه وزير امور خارجه ايران در ابعاد ملي و بينالمللي؛
ب: ساختار حاكميت و دولت در نظام جمهوري اسلامي ايران و از نگاه سياسي بينالمللي با توجه به قواعد جهاني.
الف: در ديپلماسي رايج دنيا، موضعگيري كتبي و حتي شفاهي بالاترين مقام يا مقامهاي اجرائي كشورها، اعم از رهبري، رياستجمهوري و نخستوزيری، بسته به نوع نظام حاكم بر آن كشور، در سياست خارجي جايگاه ويژهاي دارد و قابل استناد از سوي كشورهاي ديگر است و موضعگيريهاي وزير خارجه نیز كموبيش با همان وزن داراي اعتبار بوده و از سوي ديگر كشورها قابل استناد است. ديدارهاي بالاترين مقام كشور، چه در داخل و چه در خارج، تقريبا همواره با حضور وزير خارجه آن كشور انجام شده و وزير بلافاصله در كنار سران كشورها قرار ميگيرد. بنابراین در سطح جهاني جاي ترديد وجود ندارد كه وزارت خارجه بهعنوان متولی و مسئول سياست خارجي، حرف اول و آخر را بعد از رئيس كشور میزند و وزير آن از چنين جايگاهي برخوردار است.
صيانت و حفظ جايگاه وزارت خارجه در حاكميت و دولت هر كشور و نگهداري و اعتبار از آن وزارتخانه را وزير بر عهده دارد. بنابراین اگر ظريف در استعفاي خود بهصراحت از اعتبار و حيثيت وزارت خارجه دفاع ميكند كه در نوع خود حداقل بعد از انقلاب بيمانند است، جاي تقدير و ستايش بهويژه از سوي همه كاركنان وزارت خارجه دارد. وزارت خارجه در تاريخ معاصر كشورمان، چه قبل و چه بعد از انقلاب، جايگاه ويژهاي در سطح ملي و جهاني داشته است؛ بهويژه آنكه در سطح جهان، كشور ما در زمره كشورهاي سياستمحور قرار دارد؛ برخلاف كشورهايي مانند آلمان و ژاپن كه اقتصادمحور هستند. این مشخص ميکند چرا و چگونه نقش وزير خارجه و استعفاي او موضوع روز ملي در سطح جهاني و ملي ميشود؛ مضاف بر آنكه جاي كتمان ندارد جايگاه اين وزارت در دولتهاي يازدهم و دوازدهم با توجه به مذاكرات برجام و دستاوردهاي آن، بيش از گذشته برجسته شده است؛ بهخصوص آنكه در راستاي منافع ملي، نتايج ارزندهاي نیز دربر داشته است. موفقيت اين دوران كمتر از شش سال، ناشي از عملكرد موفق اين وزارتخانه بوده و سهم عمده آن نیز مربوط به شخص دكتر ظريف بهعنوان شخصيتي ملي، وطنپرست و متبحر در صحنه
جهاني است. او همچنین در سطح بينالمللي بهعنوان وزيري دانا و توانمند شناخته شده است؛ بهطوریکه بغض و كينه رژيم اسرائيل گوياي اين حقيقت است. نگارنده بهعنوان كسي كه بيش از چهار سال در يكي از كشورهاي مهم جهان نماينده نظام بودم، شهادت میدهم بسياري از سفرا در كشور آلمان با تحسين و تمجيد از ايشان ياد كرده و غبطه ميخوردند چرا در كشورشان چنين وزير خارجهاي با اين موقعيت ندارند و بهصراحت اعلام ميكردند دولت و ملت ايران بايد قدردان چنین وزيري باشند كه اعتبار و حيثيت را براي ایران در چنين شرايط دشواري رقم زده است.
طبيعي است که چنين شخصيتي، چه در بُعد ملي و چه در بعد بینالمللی، موافقان و مخالفاني داشته باشد و جاي بسي خوشوقتي است كه اكثريت درخور توجهي از ملت ايران، از ظريف حمايت و پشتيباني ميكنند؛ البته حق هم همين است. همین شرایط موجب شد استعفاي او بهسرعت و با گستردگي در سطح ملي و بينالمللي انعكاس بیابد.
ايران و نظام جمهوري اسلامي، به چنين وزيران و مديران برجستهاي بهويژه در سطح ملي و بينالملل نيازمند است؛ اما متأسفانه تعداد آنان محدود است و چهبسا برخی از آنها رانده شده يا ناشناخته به زندگي خود ادامه ميدهند. در جریان استعفا، جاي تقدير دارد که حاكميت و دولت با سرعت و انسجام لازم، تصميم درست را اتخاذ كرده و استعفاي ايشان را نپذيرفتند.
ب: ساختار حاكميت و دولت نظام جمهوري اسلامي ايران در نگاه سياسي بينالمللي و قواعد جهاني، ساختاری تقريبا و شايد هم تحقيقا منحصربهفرد است؛ نظامي كه ملت ايران بعد از انقلاب اسلامي با رأي خود انتخاب كرده، به آن پايبند بوده و از آن دفاع كرده است. بنابراین هیچ دولتی در دنیا حق ندارد از ملت ایران سؤال کند چرا چنین انتخابی کرده یا حاكميت كشور را زير سؤال ببرد. انتخاب نظام هر كشوري صرفا حق صددرصدي مردم آن است؛ اما نكته اساسي كه جاي بحث و بررسي دارد، با عنايت به حضور آن كشور در صحنه جهاني، پذيرش برخي از نرمهاي جهاني است كه جهانشمولاند؛ بهويژه آنكه هر كشوري که در عضویت نظامهاي بينالمللي مانند سازمان ملل و سازمانهاي وابسته به آن يا هر نهاد بينالمللی ديگر درآمده؛ یا خود به عضویت آنها رسیده يا براي پذيرش خود از سوی كشورهاي ديگر جهان ضرورت دارد كه پذيرای آنها شود. دراينباره، اگرچه جمهوري اسلامي ايران در اكثر قريببهاتفاق موارد آنان را پذيرفته، بااینحال، در برخي از آنها تحفظ و برخي ملاحظات خود را دارد كه جاي بحث آن در اين نوشتار نميگنجد. يكي از موضوعات روز كشور در سطح ملي و جهاني، يعني پذيرش قوانين و مقررات
FATF -كه از نظر نگارنده نپذيرفتن آن خسران و زيان بسیاری را براي كشور به بار ميآورد- ازقضا موضوعي است كه وزير خارجه بهخوبي و بارها از لوايح مربوط به آن حمايت كرده است و برخی نیز بارها او را به ناحق مورد عتاب و سرزنش قرار دادهاند.
موضوع مهمی كه محل بحث اين نوشتار است، این است که با عنايت به نقش كشورمان در منطقه و جهان و قواعد ديپلماسي و اعتبار و ارزشي كه ظريف براي كشورمان به ارمغان آورده، نهتنها نبايد نقش وزارت خارجه و بهويژه وزير آن را حتي در يك موضوع ناديده گرفت، بلكه بايد با قوت هرچه بیشتر آن را تقويت و از قواعد جهانشمول جهان پيروي كرد. اگر نظام هم در برخي از موارد قائل به استثناست -كه از نظر نويسنده نبايد چنين استثناهایی وجود داشته باشد- بايد دولت و حاكميت بپذيرد از اعتبار و حيثيت ظريف كه از جايگاه ويژهاي در سطح ملي و بينالمللي برخوردار است، نبايد لحظهاي غفلت كرد و بر اعتبار و ارزش جهاني او افزود؛ چراكه حمايت و پشتيباني از او در شرايط فعلي جهاني، همان دفاع از منافع ملي به شمار ميرود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.