|

98؛ خاكستري اما با راهکار

غلامرضا نظربلند.اقتصاددان

اين يادداشت بر آن است تا در طليعه سال آتي، ضمن ارائه شرح‌حال مختصري از وضعيت کشور در سال جاري از سه منظر «محيط ملي»، «محيط منطقه‌اي» و «محيط بين‌المللي»، چشم‌انداز رويدادهاي سال 98 را ببيند و متناسب و متناظر با آن، پيشنهادهایي را به‌منظور مديريت مهم‌ترين چالشي که معيشت مردم را نشانه گرفته است، ارائه کند. در سال جاري، محيط داخلي (ملي) با تحولات و رويدادهاي متعدد و گوناگوني روبه‌رو بوده است که از مهم‌ترين آنها عبارت‌اند از: پيامدهاي منفي خروج آمريکا از برجام: مانند بازگشت تحريم‌ها، کاهش شديد ارزش برابري پول ملي در برابر ارزهاي خارجي، اوج‌گيري فرار سرمايه و سخت‌شدن معيشت مردم؛ بازگشت تورم دورقمي؛ رشد روزافزون نقدينگي بدون ما‌بازاي رشد اقتصادي؛ گسترش اقتصاد رانتي و فساد سازمان‌يافته اداري و مالي توأم با عوارض اجتماعي، از دستگاه ديواني گرفته تا بخش‎هاي عمومي و خصوصي؛ تشديد اختلاف‌های جناحي در حوزه سياست‎گذاري داخلي و تهديد وفاق ملي؛ افزايش اختلاف‎نظر بين مراجع قانون‌گذاري و بسامد ارجاعات به مجمع تشخيص مصلحت؛ ناآرامي‎هاي کارگري و تعطيلي واحدهاي توليدي و خدماتي و بي‌کاري شاغلان؛ اعتراض‌های صنفي و رفاهي؛ تجمعات مال‎باختگان، چالش‎هاي زيست‎محيطي، از خشک‌سالي و ريزگردها گرفته تا تنش‎هاي آبي و اعتراض بر سر حقابه‎ها؛ آسيب‎هاي اجتماعي؛ نهايي‌نشدن تکليف لوايح چهارگانه و خارج‌نشدن ايران از ليست سياه گروه ويژه اقدام مالي (FATF). در محيط منطقه‎اي هم بايد به محورهايي مانند تشديد اختلافات در روابط با رياض بر سر موضوعات گوناگون ازجمله يمن؛ تعميق روابط با عراق به‌ويژه بعد از استقرار دولت جديد در آن کشور؛ ادامه روابط سرد و بعضا عادي با ديگر همسايگان بلافصل و غيربلافصل خاکي و آبي؛ نفوذ مسکو در روابط با تهران و پيامدهاي دسترسي ايران به سواحل شرقي مديترانه اشاره کرد. در رابطه با محيط بين‌الملل هم مي‌توان به موضوعاتي مانند تشديد تنش در روابط با آمريکا؛ روابط توأم با بيم و اميد با اروپا و ادامه شرايط کم‌و‌بيش عادي در رابطه با ديگر کشورها و مناطق جهان اشاره کرد. شرح وضعيت کشور در سال جاري، چشم‎انداز سال آينده را به روي ما مي‎گشايد. چنانچه در سال 98 تحولات خاص و فوق‎العاده‎اي در سه محيط پيش‌گفته رخ ندهد، وضعيت ممکن نمي‎تواند تفاوت معناداري با وضعيت موجود داشته باشد. چشم‎انداز مزبور وقتي افقي روشن‎تر را نويد مي‎دهد يا به عکس تيره‎تر مي‎نمايد که متغيرهاي مشارکت‎کننده در آن سه محيط، کارت‎هايي را بازي کنند که شرايط ميداني را به نفع ايران يا به ضرر آن رقم بزنند. چنانچه در سال 98 در محيط داخلي شاهد رفع کامل تحريم‎ها و بازگشت صادرات نفت به زمان قبل از آن، برداشته‌شدن موانع تجاري، رونق توليد و کاهش نرخ بي‌کاري، بهبود فضاي کسب‎وکار، تک‌رقمي‌شدن نرخ تورم، سامان‌يافتن بازارهاي مالي به‎ويژه بازار ارز و پايان‌گرفتن شوک‎ها و تکانه‎هاي اقتصادي، اصلاح نظام بانکي و توقف رشد نقدينگي و حرکت نظام‌مند به سوي فسادزدايي و ايجاد شفافيت همه‌جانبه مالي و اداري و تعيين‌تکليف نهايي مؤسسات اعتباري و از اين قبيل باشيم، بايد انتظار سالي درخشان را داشته باشيم. اما وقوع اين همه رويداد مثبت در محيط ملي، کم‌وبيش موکول به تحقق شرايط لازم در دو محيط منطقه‎اي و بين‎المللي است که در بازه زماني يک‌ساله خيلي بعيد است محقق شود. پس انتظار چشم‎اندازي روشن حداقل از سالي که در طليعه آن قرار داريم، نمي‌تواند به‌جا باشد. از‌اين‌رو، شايد جز ديدن چشم‎انداز از زاويه‎اي که نشان از مواجهه با افقي خاکستري دارد، ما را چاره‎اي نباشد. چنين چشم‎اندازي برايند گمانه‎زني‎هايي است که شماري از آنها در زير فهرست شده‎اند:
- عدم تمديد کلي يا قسمتي از معافيت‎هاي نفتي از سوی آمريکا؛
- کاهش قيمت نفت و گاز در سال 2019 به دليل احتمال وقوع رکود در اقتصاد جهاني؛
- راه‎اندازي کانال ويژه مالي (spv) ناظر بر سامان‎دهي صادرات ايران به اروپا و تأمين مالي واردات ايران از طريق آن و انجام عمليات پاياپاي و تسويه؛
- ابرتورمي‌شدن اقتصاد ملي، به‎ويژه با توجه به کاهش منابع از طرفي و افزايش مصارف ازجمله به ‎دليل افزايش هزينه مبادله و به‎طور‌کلي گران‎ترشدن تجارت از طرف ديگر؛
- کاهش بيش از پيش ارزش پول ملي؛
- تکرار شوک‎هاي اقتصادي گذشته، نمايان‌شدن آثار مخرب خروج ده‎ها ميليارد دلاري سرمايه در سال گذشته و اعمال تحريم‎ها در سال جاري، به‌حرکت‌درآمدن انتظارات در اشکالي مانند خروج مجدد سرمايه، کاهش بيشتر سرمايه‎گذاري و از اين قبيل و در نتيجه، کاهش توليد ملي؛
- تشديد جناحي‌شدن فضاي داخلي با توجه به رقابت‎هاي انتخاباتي در طليعه انتخابات اسفند 98؛
- عملياتي‌شدن احتمالي طرح آمريکايي «هم‌جوارسازي تروريست‎هاي تکفيري با مرزهاي شرقي کشور» با کوچاندن آنها از عمق استراتژيکي ايران به اطراف مرزهاي آن؛
- ادامه حملات نظامي اسرائيل به سوريه به قصد از‌بين‌بردن جاي پاي ايران در خاک آن کشور و قطع دسترسي ايران به شرق مديترانه و نفي حضور آن در اين عمق استراتژيکي؛
- تنزل موقعيت ژئوپليتيکي و ژئواستراتژيکي ايران به دليل جابه‌جايي زمين بازي قدرت‎ها و ايجاد تغيير در مسيرهاي مواصلاتي استراتژيکي آنها؛
- چالش امنيتي در حوزه پيراموني و... .
از ميان سه سناريوي پيش‌گفته، وقوع سناريوي اخير محتمل‌تر به نظر مي‎رسد؛ بنابراين هر نسخه‎اي که براي کشورداري در سال آينده مي‎خواهد پيچيده شود، ناگزير است آن را ملاک قرار دهد. اين ناگزيري وقتي پر‎رنگ‎تر مي‎شود که پاي چشم‎اندازي کم‌وبيش مه‎آلود در ميان باشد. شرط عقل است که در اين‌گونه مواقع، احتياط بيشتري به خرج دهيم. همان‎گونه که «مديريت پروژه» به مديران حکم مي‎کند که به وضعيتي بينديشند که آنها را چاره‎اي جز عبور از مسير بحراني (critical path) نباشد، چنين حکمي به طريق اولي براي مديريت کشور حتي در شرايطي که ظاهرا همه چيز عادي است، ساري و جاري است. علم مديريت همچنين ما را به داشتن برنامه اقتضايي (contingency plan) فرامي‎خواند؛ اين همان برنامه اقدامي است که روي وقوع هر رويداد غيرمترقبه‎اي که بتواند نتايج فاجعه‎آميزي به ‎بار آورد، حتی با احتمال اندک، حساب باز مي‎کند و در عالم سياست از آن با نام راه‌حل کشويي ياد مي‎شود. از‌اين‌رو، هر نسخه‎اي که مي‎خواهد براي اداره کشور در شرايط حاضر پيچيده شود، بايد اين گزاره را که چاره‎اي جز عبور از مسير بحراني نيست، مفروض بدارد. اقلام چنين نسخه‎اي مي‎توانند از اين قبيل باشد:
- بپذيريم که چشم‎انداز خاکستري است و کشور را بايد تحت چنين شرايطي اداره کرد. با دردست‌داشتن راه‎حل‎هاي کشويي، براي عبور از مسير بحراني آماده باشيم؛
- مطمئن شويم مشکلات را به‌درستي شناخته‎ايم. اين اطمينان زمانی کسب مي‎شود که بدانيم مشکلات امروز به سه دليل اصلي است: تحريم، سوء‌مديريت و فساد و جنگ قدرت براي کسب سهم بيشتري از کيک قدرت؛
- در برجام بمانيم و اگر خروج ديگر کشورهاي باقي‌مانده در آن را شاهد بوديم، خود آخرين آنها باشيم. افزون بر اين، در اتخاذ هر تصميم برجامي که ممکن است چالشي باشد، دقت بيشتري معمول داريم؛
- فشار تحريم‎ها ما را به تکرار اشتباه تاريخي ژاپني‎ها در حمله به پرل ‌‌هاربر که در پي عاصي‌شدن آنها از تحريم‎هاي آمريکا صورت گرفت، وادار نکند؛
- به کانال ويژه مالي (spv) مدنظر اروپايي‎ها روي خوش نشان دهيم و براي راه‎اندازي کامل آن، دست از مطالبه‎گري برنداريم؛
- به چابک‎سازي و تقويت کيفي دستگاه ديپلماسي کشور همت گماريم و به موازات آن، کارگزاري سياست خارجي به‎ويژه در رابطه با همسايگان را به آن برگردانيم؛
- با جهان بيرون و به‌ويژه محيط پيراموني، بهتر و بيشتر تعامل کنيم و به حساسيت‎هاي موردي و موضوعي کشورها و سازمان‎هاي بين‎المللي وقع بيشتري بنهيم؛
- عزم جزم کنيم و با پرکردن خلأهاي قانوني و بهره‌گرفتن از نرم‎افزارهاي حقوقي و آخرين دستاوردهاي علمي و فناوري از قبيل پديده «دولت الکترونيکي يکپارچه»، عليه فساد سازمان‌يافته قيام کنيم و کشور را از شر اين غده سرطاني نجات دهيم؛
- بر طبل وفاق ملي بکوبيم و با فاصله‌گرفتن از سوگيري‎هاي جناحي، هرگونه کنشگري تفرقه‎افکنانه خانمان‎سوز را از سپهر سياست داخلي دور کنيم؛
- اقتصاد را در همه جهات و ابعاد تاب‎آور و با تکيه بر تمام ظرفيت‎ها و توانمندي‎هاي داخلي و استفاده از سرمايه‎هاي اجتماعي در داخل و خارج و پرهيز از انحصارطلبي فرصت‎سوزانه، بر حفظ معيشت مردم کوشا باشيم.
کلام آخر، ايران بيدي نيست که با باد ضرباتي که دارد به آن وارد مي‎شود، بلرزد و فروريزد. ضربات تحريم‎ها سخت و سنگين است، اما راه‎هاي پس‌زدن آن هم موجود است. راهکارهايي که در اين يادداشت به آنها اشاره کرديم، مي‎توانند کشور را از شرايط حاد کنوني عبور دهند و منزلت والاي ايرانيان را در خانواده جهاني تثبيت کنند.

اين يادداشت بر آن است تا در طليعه سال آتي، ضمن ارائه شرح‌حال مختصري از وضعيت کشور در سال جاري از سه منظر «محيط ملي»، «محيط منطقه‌اي» و «محيط بين‌المللي»، چشم‌انداز رويدادهاي سال 98 را ببيند و متناسب و متناظر با آن، پيشنهادهایي را به‌منظور مديريت مهم‌ترين چالشي که معيشت مردم را نشانه گرفته است، ارائه کند. در سال جاري، محيط داخلي (ملي) با تحولات و رويدادهاي متعدد و گوناگوني روبه‌رو بوده است که از مهم‌ترين آنها عبارت‌اند از: پيامدهاي منفي خروج آمريکا از برجام: مانند بازگشت تحريم‌ها، کاهش شديد ارزش برابري پول ملي در برابر ارزهاي خارجي، اوج‌گيري فرار سرمايه و سخت‌شدن معيشت مردم؛ بازگشت تورم دورقمي؛ رشد روزافزون نقدينگي بدون ما‌بازاي رشد اقتصادي؛ گسترش اقتصاد رانتي و فساد سازمان‌يافته اداري و مالي توأم با عوارض اجتماعي، از دستگاه ديواني گرفته تا بخش‎هاي عمومي و خصوصي؛ تشديد اختلاف‌های جناحي در حوزه سياست‎گذاري داخلي و تهديد وفاق ملي؛ افزايش اختلاف‎نظر بين مراجع قانون‌گذاري و بسامد ارجاعات به مجمع تشخيص مصلحت؛ ناآرامي‎هاي کارگري و تعطيلي واحدهاي توليدي و خدماتي و بي‌کاري شاغلان؛ اعتراض‌های صنفي و رفاهي؛ تجمعات مال‎باختگان، چالش‎هاي زيست‎محيطي، از خشک‌سالي و ريزگردها گرفته تا تنش‎هاي آبي و اعتراض بر سر حقابه‎ها؛ آسيب‎هاي اجتماعي؛ نهايي‌نشدن تکليف لوايح چهارگانه و خارج‌نشدن ايران از ليست سياه گروه ويژه اقدام مالي (FATF). در محيط منطقه‎اي هم بايد به محورهايي مانند تشديد اختلافات در روابط با رياض بر سر موضوعات گوناگون ازجمله يمن؛ تعميق روابط با عراق به‌ويژه بعد از استقرار دولت جديد در آن کشور؛ ادامه روابط سرد و بعضا عادي با ديگر همسايگان بلافصل و غيربلافصل خاکي و آبي؛ نفوذ مسکو در روابط با تهران و پيامدهاي دسترسي ايران به سواحل شرقي مديترانه اشاره کرد. در رابطه با محيط بين‌الملل هم مي‌توان به موضوعاتي مانند تشديد تنش در روابط با آمريکا؛ روابط توأم با بيم و اميد با اروپا و ادامه شرايط کم‌و‌بيش عادي در رابطه با ديگر کشورها و مناطق جهان اشاره کرد. شرح وضعيت کشور در سال جاري، چشم‎انداز سال آينده را به روي ما مي‎گشايد. چنانچه در سال 98 تحولات خاص و فوق‎العاده‎اي در سه محيط پيش‌گفته رخ ندهد، وضعيت ممکن نمي‎تواند تفاوت معناداري با وضعيت موجود داشته باشد. چشم‎انداز مزبور وقتي افقي روشن‎تر را نويد مي‎دهد يا به عکس تيره‎تر مي‎نمايد که متغيرهاي مشارکت‎کننده در آن سه محيط، کارت‎هايي را بازي کنند که شرايط ميداني را به نفع ايران يا به ضرر آن رقم بزنند. چنانچه در سال 98 در محيط داخلي شاهد رفع کامل تحريم‎ها و بازگشت صادرات نفت به زمان قبل از آن، برداشته‌شدن موانع تجاري، رونق توليد و کاهش نرخ بي‌کاري، بهبود فضاي کسب‎وکار، تک‌رقمي‌شدن نرخ تورم، سامان‌يافتن بازارهاي مالي به‎ويژه بازار ارز و پايان‌گرفتن شوک‎ها و تکانه‎هاي اقتصادي، اصلاح نظام بانکي و توقف رشد نقدينگي و حرکت نظام‌مند به سوي فسادزدايي و ايجاد شفافيت همه‌جانبه مالي و اداري و تعيين‌تکليف نهايي مؤسسات اعتباري و از اين قبيل باشيم، بايد انتظار سالي درخشان را داشته باشيم. اما وقوع اين همه رويداد مثبت در محيط ملي، کم‌وبيش موکول به تحقق شرايط لازم در دو محيط منطقه‎اي و بين‎المللي است که در بازه زماني يک‌ساله خيلي بعيد است محقق شود. پس انتظار چشم‎اندازي روشن حداقل از سالي که در طليعه آن قرار داريم، نمي‌تواند به‌جا باشد. از‌اين‌رو، شايد جز ديدن چشم‎انداز از زاويه‎اي که نشان از مواجهه با افقي خاکستري دارد، ما را چاره‎اي نباشد. چنين چشم‎اندازي برايند گمانه‎زني‎هايي است که شماري از آنها در زير فهرست شده‎اند:
- عدم تمديد کلي يا قسمتي از معافيت‎هاي نفتي از سوی آمريکا؛
- کاهش قيمت نفت و گاز در سال 2019 به دليل احتمال وقوع رکود در اقتصاد جهاني؛
- راه‎اندازي کانال ويژه مالي (spv) ناظر بر سامان‎دهي صادرات ايران به اروپا و تأمين مالي واردات ايران از طريق آن و انجام عمليات پاياپاي و تسويه؛
- ابرتورمي‌شدن اقتصاد ملي، به‎ويژه با توجه به کاهش منابع از طرفي و افزايش مصارف ازجمله به ‎دليل افزايش هزينه مبادله و به‎طور‌کلي گران‎ترشدن تجارت از طرف ديگر؛
- کاهش بيش از پيش ارزش پول ملي؛
- تکرار شوک‎هاي اقتصادي گذشته، نمايان‌شدن آثار مخرب خروج ده‎ها ميليارد دلاري سرمايه در سال گذشته و اعمال تحريم‎ها در سال جاري، به‌حرکت‌درآمدن انتظارات در اشکالي مانند خروج مجدد سرمايه، کاهش بيشتر سرمايه‎گذاري و از اين قبيل و در نتيجه، کاهش توليد ملي؛
- تشديد جناحي‌شدن فضاي داخلي با توجه به رقابت‎هاي انتخاباتي در طليعه انتخابات اسفند 98؛
- عملياتي‌شدن احتمالي طرح آمريکايي «هم‌جوارسازي تروريست‎هاي تکفيري با مرزهاي شرقي کشور» با کوچاندن آنها از عمق استراتژيکي ايران به اطراف مرزهاي آن؛
- ادامه حملات نظامي اسرائيل به سوريه به قصد از‌بين‌بردن جاي پاي ايران در خاک آن کشور و قطع دسترسي ايران به شرق مديترانه و نفي حضور آن در اين عمق استراتژيکي؛
- تنزل موقعيت ژئوپليتيکي و ژئواستراتژيکي ايران به دليل جابه‌جايي زمين بازي قدرت‎ها و ايجاد تغيير در مسيرهاي مواصلاتي استراتژيکي آنها؛
- چالش امنيتي در حوزه پيراموني و... .
از ميان سه سناريوي پيش‌گفته، وقوع سناريوي اخير محتمل‌تر به نظر مي‎رسد؛ بنابراين هر نسخه‎اي که براي کشورداري در سال آينده مي‎خواهد پيچيده شود، ناگزير است آن را ملاک قرار دهد. اين ناگزيري وقتي پر‎رنگ‎تر مي‎شود که پاي چشم‎اندازي کم‌وبيش مه‎آلود در ميان باشد. شرط عقل است که در اين‌گونه مواقع، احتياط بيشتري به خرج دهيم. همان‎گونه که «مديريت پروژه» به مديران حکم مي‎کند که به وضعيتي بينديشند که آنها را چاره‎اي جز عبور از مسير بحراني (critical path) نباشد، چنين حکمي به طريق اولي براي مديريت کشور حتي در شرايطي که ظاهرا همه چيز عادي است، ساري و جاري است. علم مديريت همچنين ما را به داشتن برنامه اقتضايي (contingency plan) فرامي‎خواند؛ اين همان برنامه اقدامي است که روي وقوع هر رويداد غيرمترقبه‎اي که بتواند نتايج فاجعه‎آميزي به ‎بار آورد، حتی با احتمال اندک، حساب باز مي‎کند و در عالم سياست از آن با نام راه‌حل کشويي ياد مي‎شود. از‌اين‌رو، هر نسخه‎اي که مي‎خواهد براي اداره کشور در شرايط حاضر پيچيده شود، بايد اين گزاره را که چاره‎اي جز عبور از مسير بحراني نيست، مفروض بدارد. اقلام چنين نسخه‎اي مي‎توانند از اين قبيل باشد:
- بپذيريم که چشم‎انداز خاکستري است و کشور را بايد تحت چنين شرايطي اداره کرد. با دردست‌داشتن راه‎حل‎هاي کشويي، براي عبور از مسير بحراني آماده باشيم؛
- مطمئن شويم مشکلات را به‌درستي شناخته‎ايم. اين اطمينان زمانی کسب مي‎شود که بدانيم مشکلات امروز به سه دليل اصلي است: تحريم، سوء‌مديريت و فساد و جنگ قدرت براي کسب سهم بيشتري از کيک قدرت؛
- در برجام بمانيم و اگر خروج ديگر کشورهاي باقي‌مانده در آن را شاهد بوديم، خود آخرين آنها باشيم. افزون بر اين، در اتخاذ هر تصميم برجامي که ممکن است چالشي باشد، دقت بيشتري معمول داريم؛
- فشار تحريم‎ها ما را به تکرار اشتباه تاريخي ژاپني‎ها در حمله به پرل ‌‌هاربر که در پي عاصي‌شدن آنها از تحريم‎هاي آمريکا صورت گرفت، وادار نکند؛
- به کانال ويژه مالي (spv) مدنظر اروپايي‎ها روي خوش نشان دهيم و براي راه‎اندازي کامل آن، دست از مطالبه‎گري برنداريم؛
- به چابک‎سازي و تقويت کيفي دستگاه ديپلماسي کشور همت گماريم و به موازات آن، کارگزاري سياست خارجي به‎ويژه در رابطه با همسايگان را به آن برگردانيم؛
- با جهان بيرون و به‌ويژه محيط پيراموني، بهتر و بيشتر تعامل کنيم و به حساسيت‎هاي موردي و موضوعي کشورها و سازمان‎هاي بين‎المللي وقع بيشتري بنهيم؛
- عزم جزم کنيم و با پرکردن خلأهاي قانوني و بهره‌گرفتن از نرم‎افزارهاي حقوقي و آخرين دستاوردهاي علمي و فناوري از قبيل پديده «دولت الکترونيکي يکپارچه»، عليه فساد سازمان‌يافته قيام کنيم و کشور را از شر اين غده سرطاني نجات دهيم؛
- بر طبل وفاق ملي بکوبيم و با فاصله‌گرفتن از سوگيري‎هاي جناحي، هرگونه کنشگري تفرقه‎افکنانه خانمان‎سوز را از سپهر سياست داخلي دور کنيم؛
- اقتصاد را در همه جهات و ابعاد تاب‎آور و با تکيه بر تمام ظرفيت‎ها و توانمندي‎هاي داخلي و استفاده از سرمايه‎هاي اجتماعي در داخل و خارج و پرهيز از انحصارطلبي فرصت‎سوزانه، بر حفظ معيشت مردم کوشا باشيم.
کلام آخر، ايران بيدي نيست که با باد ضرباتي که دارد به آن وارد مي‎شود، بلرزد و فروريزد. ضربات تحريم‎ها سخت و سنگين است، اما راه‎هاي پس‌زدن آن هم موجود است. راهکارهايي که در اين يادداشت به آنها اشاره کرديم، مي‎توانند کشور را از شرايط حاد کنوني عبور دهند و منزلت والاي ايرانيان را در خانواده جهاني تثبيت کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.