سالهاي سخت اصلاحطلبان
صادق زيباکلام.استاد دانشگاه تهران
شايد سخني به اغراق نرفته باشد اگر گفته شود انتخابات مجلس سال 98، اصلاحطلبان را با يکي از دشوارترين انتخابها در حيات 20ساله اين جريان مواجه خواهد کرد. آثار و ريشههاي اين چالش بهتدريج پس از انتخابات 29 ارديبهشت 96 در سطح جامعه ظاهر شد. داستان غمانگيز اين بحران، بازميگردد به ائتلاف اصلاحطلبان با جريان نزديک به دکتر روحاني. اصلاحطلبان با تمام توان به نفع روحاني وارد آن انتخابات شدند. اگرچه بعدها برخي نزديکان آقاي روحاني بعضا بهتصريح و بعضا بهتلويح ابراز کردند پيروزي ايشان ارتباط چنداني با اصلاحطلبان پيدا نميکند؛ اما واقعيت آن است که اگر حمايت همهجانبه اصلاحطلبان از روحاني نمیبود، احتمالا آراي 24ميليوني انتخابات 96 نیز در کار نبود. نبايد فراموش کرد بسياري از کساني که در روز جمعه 29 ارديبهشت 96 پاي صندوقهاي رأي رفته و به آقاي روحاني رأي دادند، جزء رأيدهندگان «خاکستري» بودند. به عبارت ديگر، آنان خيلي مصمم و مطمئن نبودند که اساسا خواست يا تمايلي به شرکت در آن انتخابات دارند يا خير. بسياري از آنها اين باور را که انتخابات ميتواند موجبات تغييراتي معنادار در شرايط کنوني ايران شود، مدتهاست از دست
دادهاند؛ بنابراين ارادهاي براي شرکت در انتخابات نداشتند؛ اما اصرار و تکرار فعالان سياسي و چهرههاي ملي اصلاحطلب مبني بر لزوم شرکت در انتخابات و اينکه بهجز صندوق رأي وزارت کشور، گزينه ديگري براي تغيير روندهاي اجرائي در کشور وجود ندارد، بر ترديدهاي بسياري از آنان غلبه کرد و کسر درخور توجهي از «خاکستري»ها در ساعات پاياني روز رأيگيري پاي صندوقهاي رأي رفتند و باعث آن ازدحام و صفهاي طولاني شدند؛ اتفاقي که حتي موجب شد برخي حوزههاي اخذ رأي با کمبود تعرفه روبهرو شوند. کم نبودند رأيدهندگاني که ساعتها براي رأيدادن در صف ايستادند و به روحاني و ليستهاي اميد شوراهاي شهر رأي دادند.
بااینحال، هنوز زمان چنداني از تشکيل دولت دوم آقاي روحاني نگذشته بود که بسياري از رأيدهندگان، اعم از آنان که از ابتدا مصمم به شرکت در انتخابات بودند يا آنها که با ترديد پاي صندوقهاي رأي رفته بودند، در رسانههاي اجتماعي و حتي در محافل دانشجويي و... اعلام کردند از رأيدادن به ايشان و اساسا شرکت در انتخابات پشيماناند. در قريب به دو سالي که از آن انتخابات ميگذرد، کم نبودهاند رأيدهندگاني که بهصراحت اظهار ميکنند ما نميخواستيم در انتخابات شرکت کنيم؛ اما اصرار اصلاحطلبان و «تکرار» سبب شد در نهايت تصميم بگيريم در انتخابات شرکت کنيم. بعد هم گلايه از اصلاحطلبان که اين بار آخري بود که ما به حرف شما گوش کرديم! البته برخي «پشيمانها»، اصلاحطلبان را در اين مسير مقصر ميدانند و معتقدند آنان ميدانستند روحاني اينگونه عمل خواهد کرد؛ اما برخي ديگر ميگويند اين جريان سياسي نیز به نوعي غافلگير شده است.
به باور نگارنده، درک و هوش آقاي روحاني خيلي بيشتر از آن است که متوجه اين مسائل نشده باشد؛ اما اين آخرين دوره مسئوليت روحاني در مقام رئيسجمهور است و مشخص نيست در آينده چه اتفاقاتي براي او رخ بدهد. اگرچه مانند هر کنشگر سياسي ديگري، ترجيح ميدهد محبوبيت داشته باشد؛ اما ميداند براي رسيدن به جايگاههاي سياسي که در نظر دارد، نياز به پشتيباني مراکز ديگر قدرت هم دارد. برعکس او، اصلاحطلبان تنها سرمايه اجتماعي که دارند حمايت مردمي است و مسئله اصلاحطلبان نيز دقيقا از همين نقطه آغاز ميشود. شرايط سالهاي بعد از دوم خرداد 76، نشان داده است همه داروندار اصلاحطلبان صندوق رأي وزارت کشور است. درستتر گفته باشيم، بعد از حضرت حق، يگانه پشتيبان و حامي اصلاحطلبان، حمايت مردم از آنهاست. همه اعتبار و سرمايه اجتماعي اصلاحطلبان، پشتيباني و اعتماد مردم به آنهاست و اين گزاره بارها در سال 97 شنيده شد که عملکرد روحاني در دولت دومش ميتواند آسيبی جدي و اساسي به اعتبار اصلاحطلبان وارد کند. در واقع اگر از عملکرد روحاني و کليتر گفته باشيم اوضاعي که کشور بالاخص از نظر اقتصادي بعد از تشکيل دولت دوم ايشان پيدا کرد، بهعنوان
فرودآمدن زلزلهای هشتريشتري بر پيکر ساختمان محقر اصلاحطلبان ياد کنيم، واقعا سخني به گزاف نرفته است. چه کسي باور ميکرد روزي در خيابانهاي شهرهاي کشور شماري از جوانان معترض -هرچقدر هم کمتعداد- عليه اصلاحطلبان هم شعار دهند؟ آنهم بعد از موفقيت اصلاحطلبان تنها دو سال قبل از اعتراضهای دي 96 و در جريان انتخابات مجلس دهم در اسفند 94؟ چه کسي باور ميکرد جايگاه جريانی اجتماعي که سمبل آن با گفتن دو بار «تکرار ميکنيم»، باعث شد حتي يک اصولگرا هم نتواند در تهران به مجلس دهم راه پيدا کرده يا در انتخابات خبرگان در تهران موفق شود، شرايط ديگري را تجربه کند که بهنوعي بهچالشکشيدن کارآمدي اين جريان سياسي در اداره کشور است. آنچه بر ابعاد اين وضعيت دامن زد، چگونگي رويارويي آنان با اين بحران و به تعبيري «چه بايد کرد؟» آنان با نقششان در انتخاب روحاني بود. واقعيت آن است که اصلاحطلبان در مواجهه با «انتخاب روحاني»، نتوانستند مشيای واقعبينانه، روشن و منسجم اتخاذ کنند. برخي ترجيح دادهاند در قبال نقششان در انتخاب روحاني سکوت کنند. بعضی بهطور تلويحی و حتي تصريحی، آن را امری ناچار دانستهاند و تأکيد کردهاند چک
سفيدامضا به کسي نداده و پرسشگري براي تحقق شعارهاي رئيسجمهور را وظيفه خود ميدانند. دستهاي از اصلاحطلبان نيز گفتهاند به همکاري با دولت روحاني ادامه ميدهند و برخي از ادامه همکاري انصراف دادهاند. در واقع رويکردهاي متناقض و درهموبرهم و گاهي مقابل نیز نشان ميدهد تصميم واحدي در اين جبهه به چشم نميخورد. درحاليکه بهجاي اين آشفتهبازار که در سال 97 بيشتر به چشم آمد، شايستهتر بود اصلاحطلبان خيلي ساده، درعينحال صريح، قاطع و روشن، به مردم اعلام ميکردند هيچ آلترناتيو ديگري بهجز انتخابات نميشناسند و با توجه به شرايط دشوار بررسي صلاحيتها در شوراي نگهبان، نميتوانند با گزينه اصلي خودشان در ميدان رقابتها حاضر شوند. ميتوانند در سال 98 بهصراحت به مردم بگويند گزينههاي ديگري را که از سوی جريانات سياسي در داخل يا خارج کشور ارائه ميشود، با دليل و منطق براي مردم رد ميکنند که درآمدن از چاله و افتادن به چاه است. به منتقدان خود و آنان که معتقدند شرکت در انتخابات هيچ ثمري ندارد، توضيح ميدادند با رأيندادن و شرکتنکردن در انتخابات، هيچ چيز را نميتوان تغيير داد. به مردم ميگفتند «ممکن است با رأيدادن هم
چيزي تغيير نکند؛ اما آنچه يقين است، آن است که با رأيندادن قطعا هيچ چيز تغيير نخواهد کرد»؛ بنابراين بايد در انتخابات شرکت ميکرديم. صدالبته که برخي از جريانهای سياسي از شرکت مردم در انتخابات بهرهبرداري سياسي کرده و آن را به غلط تأييدي براي برنامهها و برخي روندها در اداره کشور ارزيابي ميکنند. درحاليکه اينگونه نيست و شرکت در انتخابات لزوما به معناي رضايت از همه آنچه در حال رخدادن است، نيست؛ بلکه رفتاري کنشمند است براي استفاده از ظرفيتهاي موجود. ميتوانند به مردم اطلاع دهند که اگر به روحاني رأي داديم، به واسطه آن بود که اگر غير از اين ميشد و بالفرض ما در انتخابات شرکت نميکرديم، رقیب ایشان پيروز انتخابات ميشد و با قرارگرفتن قوه مجريه در دست اصولگرايان، کشور يک بار ديگر بازميگشت به وضعيت 84-92. اگر آن وضعيت مناسب ميبود و کشور در آن هشت سال گامهاي بلندي به سوي پيشرفت و ترقي در عرصه داخلي و بينالمللي برمیداشت، پس ميبايست کمک ميکرديم اصولگرايان مجددا قوه مجريه را در دست ميگرفتند؛ درحاليکه ميدانيم چه مصائب و صدماتي بر کشور در آن هشت سال وارد شد. با روحاني ممکن است خيلي هم به جلو نرفته
باشيم؛ اما دستکم به عقب هم نرفتهايم. درصورتیکه اگر اصولگرايان بهویژه لايههاي تندرو آن، در جريان انتخابات 96 مجدد قوه مجريه را در دست ميگرفتند، حداقل براي چهار سال کشور بازميگشت به سياستهاي 84- 92. به عبارت ديگر، اصلاحطلبان بهجاي سکوت و انفعال، باید قرص و محکم از تصميم خود دفاع کرده و با صداي بلند به مردم ميگفتند که «اگر چرخ به عقب بازگردد و 29 ارديبهشت 96 يک بار ديگر تکرار شود، ما با وجود علم و اطلاع از عملکرد روحاني، همچنان به او رأي ميداديم؛ چون گزينه ديگري نداشتيم. با روحاني همانطور که گفتيم، اگر چندان به جلو نرفتيم (که ازقضا در پارهاي جهات اتفاقا به جلو هم رفتيم)، دستکم به دوران 84-92 بازنگشتهايم. استدلال ديگر اصلاحطلبان در دفاع از درستبودن استراتژي شرکت در انتخابات (حتي انتخابات 29 ارديبهشت و رأي به روحاني)، نشاندادن بينتيجهبودن، اگر نگفته باشيم بهعقبرفتن توسعه سياسي، در نتيجه بايکوت انتخابات است؛ اينکه در انتخابات مجالس هفتم، هشتم و نهم شرکت نکردند و چه حاصلي در پي داشت؟ کدام پيشرفت سياسي را کسب کردند؟ به نظر ميرسد براي انتخابات مجلس يازدهم در سال 98، اين مسائل بايد روشن شده
و اين جريان به استراتژي واحدی دست يابد؛ وگرنه شرايط اصلاحطلبان از امروز هم دشوارتر خواهد شد.
شايد سخني به اغراق نرفته باشد اگر گفته شود انتخابات مجلس سال 98، اصلاحطلبان را با يکي از دشوارترين انتخابها در حيات 20ساله اين جريان مواجه خواهد کرد. آثار و ريشههاي اين چالش بهتدريج پس از انتخابات 29 ارديبهشت 96 در سطح جامعه ظاهر شد. داستان غمانگيز اين بحران، بازميگردد به ائتلاف اصلاحطلبان با جريان نزديک به دکتر روحاني. اصلاحطلبان با تمام توان به نفع روحاني وارد آن انتخابات شدند. اگرچه بعدها برخي نزديکان آقاي روحاني بعضا بهتصريح و بعضا بهتلويح ابراز کردند پيروزي ايشان ارتباط چنداني با اصلاحطلبان پيدا نميکند؛ اما واقعيت آن است که اگر حمايت همهجانبه اصلاحطلبان از روحاني نمیبود، احتمالا آراي 24ميليوني انتخابات 96 نیز در کار نبود. نبايد فراموش کرد بسياري از کساني که در روز جمعه 29 ارديبهشت 96 پاي صندوقهاي رأي رفته و به آقاي روحاني رأي دادند، جزء رأيدهندگان «خاکستري» بودند. به عبارت ديگر، آنان خيلي مصمم و مطمئن نبودند که اساسا خواست يا تمايلي به شرکت در آن انتخابات دارند يا خير. بسياري از آنها اين باور را که انتخابات ميتواند موجبات تغييراتي معنادار در شرايط کنوني ايران شود، مدتهاست از دست
دادهاند؛ بنابراين ارادهاي براي شرکت در انتخابات نداشتند؛ اما اصرار و تکرار فعالان سياسي و چهرههاي ملي اصلاحطلب مبني بر لزوم شرکت در انتخابات و اينکه بهجز صندوق رأي وزارت کشور، گزينه ديگري براي تغيير روندهاي اجرائي در کشور وجود ندارد، بر ترديدهاي بسياري از آنان غلبه کرد و کسر درخور توجهي از «خاکستري»ها در ساعات پاياني روز رأيگيري پاي صندوقهاي رأي رفتند و باعث آن ازدحام و صفهاي طولاني شدند؛ اتفاقي که حتي موجب شد برخي حوزههاي اخذ رأي با کمبود تعرفه روبهرو شوند. کم نبودند رأيدهندگاني که ساعتها براي رأيدادن در صف ايستادند و به روحاني و ليستهاي اميد شوراهاي شهر رأي دادند.
بااینحال، هنوز زمان چنداني از تشکيل دولت دوم آقاي روحاني نگذشته بود که بسياري از رأيدهندگان، اعم از آنان که از ابتدا مصمم به شرکت در انتخابات بودند يا آنها که با ترديد پاي صندوقهاي رأي رفته بودند، در رسانههاي اجتماعي و حتي در محافل دانشجويي و... اعلام کردند از رأيدادن به ايشان و اساسا شرکت در انتخابات پشيماناند. در قريب به دو سالي که از آن انتخابات ميگذرد، کم نبودهاند رأيدهندگاني که بهصراحت اظهار ميکنند ما نميخواستيم در انتخابات شرکت کنيم؛ اما اصرار اصلاحطلبان و «تکرار» سبب شد در نهايت تصميم بگيريم در انتخابات شرکت کنيم. بعد هم گلايه از اصلاحطلبان که اين بار آخري بود که ما به حرف شما گوش کرديم! البته برخي «پشيمانها»، اصلاحطلبان را در اين مسير مقصر ميدانند و معتقدند آنان ميدانستند روحاني اينگونه عمل خواهد کرد؛ اما برخي ديگر ميگويند اين جريان سياسي نیز به نوعي غافلگير شده است.
به باور نگارنده، درک و هوش آقاي روحاني خيلي بيشتر از آن است که متوجه اين مسائل نشده باشد؛ اما اين آخرين دوره مسئوليت روحاني در مقام رئيسجمهور است و مشخص نيست در آينده چه اتفاقاتي براي او رخ بدهد. اگرچه مانند هر کنشگر سياسي ديگري، ترجيح ميدهد محبوبيت داشته باشد؛ اما ميداند براي رسيدن به جايگاههاي سياسي که در نظر دارد، نياز به پشتيباني مراکز ديگر قدرت هم دارد. برعکس او، اصلاحطلبان تنها سرمايه اجتماعي که دارند حمايت مردمي است و مسئله اصلاحطلبان نيز دقيقا از همين نقطه آغاز ميشود. شرايط سالهاي بعد از دوم خرداد 76، نشان داده است همه داروندار اصلاحطلبان صندوق رأي وزارت کشور است. درستتر گفته باشيم، بعد از حضرت حق، يگانه پشتيبان و حامي اصلاحطلبان، حمايت مردم از آنهاست. همه اعتبار و سرمايه اجتماعي اصلاحطلبان، پشتيباني و اعتماد مردم به آنهاست و اين گزاره بارها در سال 97 شنيده شد که عملکرد روحاني در دولت دومش ميتواند آسيبی جدي و اساسي به اعتبار اصلاحطلبان وارد کند. در واقع اگر از عملکرد روحاني و کليتر گفته باشيم اوضاعي که کشور بالاخص از نظر اقتصادي بعد از تشکيل دولت دوم ايشان پيدا کرد، بهعنوان
فرودآمدن زلزلهای هشتريشتري بر پيکر ساختمان محقر اصلاحطلبان ياد کنيم، واقعا سخني به گزاف نرفته است. چه کسي باور ميکرد روزي در خيابانهاي شهرهاي کشور شماري از جوانان معترض -هرچقدر هم کمتعداد- عليه اصلاحطلبان هم شعار دهند؟ آنهم بعد از موفقيت اصلاحطلبان تنها دو سال قبل از اعتراضهای دي 96 و در جريان انتخابات مجلس دهم در اسفند 94؟ چه کسي باور ميکرد جايگاه جريانی اجتماعي که سمبل آن با گفتن دو بار «تکرار ميکنيم»، باعث شد حتي يک اصولگرا هم نتواند در تهران به مجلس دهم راه پيدا کرده يا در انتخابات خبرگان در تهران موفق شود، شرايط ديگري را تجربه کند که بهنوعي بهچالشکشيدن کارآمدي اين جريان سياسي در اداره کشور است. آنچه بر ابعاد اين وضعيت دامن زد، چگونگي رويارويي آنان با اين بحران و به تعبيري «چه بايد کرد؟» آنان با نقششان در انتخاب روحاني بود. واقعيت آن است که اصلاحطلبان در مواجهه با «انتخاب روحاني»، نتوانستند مشيای واقعبينانه، روشن و منسجم اتخاذ کنند. برخي ترجيح دادهاند در قبال نقششان در انتخاب روحاني سکوت کنند. بعضی بهطور تلويحی و حتي تصريحی، آن را امری ناچار دانستهاند و تأکيد کردهاند چک
سفيدامضا به کسي نداده و پرسشگري براي تحقق شعارهاي رئيسجمهور را وظيفه خود ميدانند. دستهاي از اصلاحطلبان نيز گفتهاند به همکاري با دولت روحاني ادامه ميدهند و برخي از ادامه همکاري انصراف دادهاند. در واقع رويکردهاي متناقض و درهموبرهم و گاهي مقابل نیز نشان ميدهد تصميم واحدي در اين جبهه به چشم نميخورد. درحاليکه بهجاي اين آشفتهبازار که در سال 97 بيشتر به چشم آمد، شايستهتر بود اصلاحطلبان خيلي ساده، درعينحال صريح، قاطع و روشن، به مردم اعلام ميکردند هيچ آلترناتيو ديگري بهجز انتخابات نميشناسند و با توجه به شرايط دشوار بررسي صلاحيتها در شوراي نگهبان، نميتوانند با گزينه اصلي خودشان در ميدان رقابتها حاضر شوند. ميتوانند در سال 98 بهصراحت به مردم بگويند گزينههاي ديگري را که از سوی جريانات سياسي در داخل يا خارج کشور ارائه ميشود، با دليل و منطق براي مردم رد ميکنند که درآمدن از چاله و افتادن به چاه است. به منتقدان خود و آنان که معتقدند شرکت در انتخابات هيچ ثمري ندارد، توضيح ميدادند با رأيندادن و شرکتنکردن در انتخابات، هيچ چيز را نميتوان تغيير داد. به مردم ميگفتند «ممکن است با رأيدادن هم
چيزي تغيير نکند؛ اما آنچه يقين است، آن است که با رأيندادن قطعا هيچ چيز تغيير نخواهد کرد»؛ بنابراين بايد در انتخابات شرکت ميکرديم. صدالبته که برخي از جريانهای سياسي از شرکت مردم در انتخابات بهرهبرداري سياسي کرده و آن را به غلط تأييدي براي برنامهها و برخي روندها در اداره کشور ارزيابي ميکنند. درحاليکه اينگونه نيست و شرکت در انتخابات لزوما به معناي رضايت از همه آنچه در حال رخدادن است، نيست؛ بلکه رفتاري کنشمند است براي استفاده از ظرفيتهاي موجود. ميتوانند به مردم اطلاع دهند که اگر به روحاني رأي داديم، به واسطه آن بود که اگر غير از اين ميشد و بالفرض ما در انتخابات شرکت نميکرديم، رقیب ایشان پيروز انتخابات ميشد و با قرارگرفتن قوه مجريه در دست اصولگرايان، کشور يک بار ديگر بازميگشت به وضعيت 84-92. اگر آن وضعيت مناسب ميبود و کشور در آن هشت سال گامهاي بلندي به سوي پيشرفت و ترقي در عرصه داخلي و بينالمللي برمیداشت، پس ميبايست کمک ميکرديم اصولگرايان مجددا قوه مجريه را در دست ميگرفتند؛ درحاليکه ميدانيم چه مصائب و صدماتي بر کشور در آن هشت سال وارد شد. با روحاني ممکن است خيلي هم به جلو نرفته
باشيم؛ اما دستکم به عقب هم نرفتهايم. درصورتیکه اگر اصولگرايان بهویژه لايههاي تندرو آن، در جريان انتخابات 96 مجدد قوه مجريه را در دست ميگرفتند، حداقل براي چهار سال کشور بازميگشت به سياستهاي 84- 92. به عبارت ديگر، اصلاحطلبان بهجاي سکوت و انفعال، باید قرص و محکم از تصميم خود دفاع کرده و با صداي بلند به مردم ميگفتند که «اگر چرخ به عقب بازگردد و 29 ارديبهشت 96 يک بار ديگر تکرار شود، ما با وجود علم و اطلاع از عملکرد روحاني، همچنان به او رأي ميداديم؛ چون گزينه ديگري نداشتيم. با روحاني همانطور که گفتيم، اگر چندان به جلو نرفتيم (که ازقضا در پارهاي جهات اتفاقا به جلو هم رفتيم)، دستکم به دوران 84-92 بازنگشتهايم. استدلال ديگر اصلاحطلبان در دفاع از درستبودن استراتژي شرکت در انتخابات (حتي انتخابات 29 ارديبهشت و رأي به روحاني)، نشاندادن بينتيجهبودن، اگر نگفته باشيم بهعقبرفتن توسعه سياسي، در نتيجه بايکوت انتخابات است؛ اينکه در انتخابات مجالس هفتم، هشتم و نهم شرکت نکردند و چه حاصلي در پي داشت؟ کدام پيشرفت سياسي را کسب کردند؟ به نظر ميرسد براي انتخابات مجلس يازدهم در سال 98، اين مسائل بايد روشن شده
و اين جريان به استراتژي واحدی دست يابد؛ وگرنه شرايط اصلاحطلبان از امروز هم دشوارتر خواهد شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.