تحشیهای بر اثر برگزیده ی دوسالانه ی بین المللی عکس و ویدیوی معاصر به قلم عکاس؛
امکــانِ رویـتِ تاریــــخ
سعیده کشاورزی .عکاس
این عکس که سال گذشته جزو آثار منتخب دوسالانهی بین المللی عکس و ویدیوی معاصر شد را کمتر از دو سال پیش در خلال پرسهزنیهایم در بافت قدیم شیراز در خانهای با معماری قاجار گرفتم. آنجا که دهانهی مدور دوربین رو به دقیقهای از تاریخ و فرهنگ ایران گشوده شد تا مخاطب و البته عکاس را در آستانهی ورود به غرابتِ اتاقی یکسره آشنا نگه دارد. سرتاسر اتاق، چیدمانی از تمامی آن اِلِمانهاییست که گویی ما را به گذشتهای نزدیک اما از دست رفته برمیکشند. آیا میتوان گفت این دقیقهی منجمد شده از خلال لنز یک دوربین، اتاقیست در ناخودآگاه حافظهی تمامن ایرانیِ هر یک از ما؟ اتاقی به نمایندگی از همهی آن چیزها که در حافظهی ما به نام فرهنگ ایرانی-اسلامی تلنبار شده؟ و آیا میتوان بخشی از تاریخ و فرهنگ یک سرزمین را بی مراجعه به خود تاریخ، در فریمی از یک عکس و در اتمسفری به اندازهی یک اتاق احضار کرد؟ آنچه که ما در این عکس با آن مواجهیم اتمسفریست در هم تنیده از «عرفان و تصوف ایرانی» با تاریخ صدها سالهاش در کالبد پیرمردی با پوشش و کلاهی سفید و انبوه ریشهای آشفته، «اسلام» با تمامی نشانههای صریحاش از تمثالهای مقدس تا دعاها و آیات حکاکی شده در قابها، و «معماری ایرانی» با همهی تزئینات، شیشههای رنگی، ظریفکاریها و گچبریها و منبتکاریهایش. این اتاق حتا تصویری نمادین و ناسازهوار از تلاقیِ سنت و مدرنیته در فرهنگ ایرانی-اسلامی ما نیز بدست میدهد. اشیایی مدرن که ناگهان از میانهی فضا و اِلِمانهایی کاملن سنتی بیرون میزنند و ورود تاریخی ما را به عصر مدرن خوشآمد میگویند. سیمکشیها و کلیدهای برق، پنکهای برقیِ با آن ظاهر ناهمخوان، لامپهای کم مصرف که در شمایل «چلچراغ»های سنتی ایرانی با سه شاخهی همسطح از سقف به پایین لغزیدهاند و در استقراری نمادین بر سه حباب از لامپهای سنتی سوار شدهاند. این اتاق و متعلقات بینهایتش، گویی رؤیتِ صریحِ ناخودآگاه و یا حافظهایست که امکان تماشای بصریاش پیش از این ممکن نبوده است. اگرچه این عکس در میانهی دههی نود، در بافت قدیمی شیراز ثبت شده اما گویی ما شاهدانِ روایتی بصری از تاریخ و فرهنگی از دست رفته در زمانهای دیگریم و همچنان که در مواجهه با این عکس دریافتی مبهم از شعف، نوستالژیا، حسرت و از دست رفتگی، در حواس ما ظاهر میشود، جزئیات ثبت شده در عکس را نیز در ذهن واضح میکند. حسرتی که می تواند لزومن تایید کنندهی محتوای پنهان شده در عکس نباشد. شاید این حسرت، حسرت همهی آن «عمرِ بر ما گذشته» است که از شاکلهی این لحظهی بصری بیرون میزند، خودش را به صورت ما میکوبد و میگریزد. اما قدرت اثرگذاری این عکس در چیست؟ آنچه که مخاطب را در برابر این عکس نگه میدارد غنای «تاریخ و فرهنگ»یست که در اتاقی به نمایندگی از تاریخ و فرهنگ ایران و در هیئت پیرمردی درویش و «عارف مسلک» به نمایندگی از یکی از ریشهدارترین و تاریخمندترین سبکهای زیستی ایرانیان رو به مخاطبینی «نامعاصر شده» با خود ایستاده و پرسشگرانه به حافظهی رو به زوالشان خیره شده است.
این عکس که سال گذشته جزو آثار منتخب دوسالانهی بین المللی عکس و ویدیوی معاصر شد را کمتر از دو سال پیش در خلال پرسهزنیهایم در بافت قدیم شیراز در خانهای با معماری قاجار گرفتم. آنجا که دهانهی مدور دوربین رو به دقیقهای از تاریخ و فرهنگ ایران گشوده شد تا مخاطب و البته عکاس را در آستانهی ورود به غرابتِ اتاقی یکسره آشنا نگه دارد. سرتاسر اتاق، چیدمانی از تمامی آن اِلِمانهاییست که گویی ما را به گذشتهای نزدیک اما از دست رفته برمیکشند. آیا میتوان گفت این دقیقهی منجمد شده از خلال لنز یک دوربین، اتاقیست در ناخودآگاه حافظهی تمامن ایرانیِ هر یک از ما؟ اتاقی به نمایندگی از همهی آن چیزها که در حافظهی ما به نام فرهنگ ایرانی-اسلامی تلنبار شده؟ و آیا میتوان بخشی از تاریخ و فرهنگ یک سرزمین را بی مراجعه به خود تاریخ، در فریمی از یک عکس و در اتمسفری به اندازهی یک اتاق احضار کرد؟ آنچه که ما در این عکس با آن مواجهیم اتمسفریست در هم تنیده از «عرفان و تصوف ایرانی» با تاریخ صدها سالهاش در کالبد پیرمردی با پوشش و کلاهی سفید و انبوه ریشهای آشفته، «اسلام» با تمامی نشانههای صریحاش از تمثالهای مقدس تا دعاها و آیات حکاکی شده در قابها، و «معماری ایرانی» با همهی تزئینات، شیشههای رنگی، ظریفکاریها و گچبریها و منبتکاریهایش. این اتاق حتا تصویری نمادین و ناسازهوار از تلاقیِ سنت و مدرنیته در فرهنگ ایرانی-اسلامی ما نیز بدست میدهد. اشیایی مدرن که ناگهان از میانهی فضا و اِلِمانهایی کاملن سنتی بیرون میزنند و ورود تاریخی ما را به عصر مدرن خوشآمد میگویند. سیمکشیها و کلیدهای برق، پنکهای برقیِ با آن ظاهر ناهمخوان، لامپهای کم مصرف که در شمایل «چلچراغ»های سنتی ایرانی با سه شاخهی همسطح از سقف به پایین لغزیدهاند و در استقراری نمادین بر سه حباب از لامپهای سنتی سوار شدهاند. این اتاق و متعلقات بینهایتش، گویی رؤیتِ صریحِ ناخودآگاه و یا حافظهایست که امکان تماشای بصریاش پیش از این ممکن نبوده است. اگرچه این عکس در میانهی دههی نود، در بافت قدیمی شیراز ثبت شده اما گویی ما شاهدانِ روایتی بصری از تاریخ و فرهنگی از دست رفته در زمانهای دیگریم و همچنان که در مواجهه با این عکس دریافتی مبهم از شعف، نوستالژیا، حسرت و از دست رفتگی، در حواس ما ظاهر میشود، جزئیات ثبت شده در عکس را نیز در ذهن واضح میکند. حسرتی که می تواند لزومن تایید کنندهی محتوای پنهان شده در عکس نباشد. شاید این حسرت، حسرت همهی آن «عمرِ بر ما گذشته» است که از شاکلهی این لحظهی بصری بیرون میزند، خودش را به صورت ما میکوبد و میگریزد. اما قدرت اثرگذاری این عکس در چیست؟ آنچه که مخاطب را در برابر این عکس نگه میدارد غنای «تاریخ و فرهنگ»یست که در اتاقی به نمایندگی از تاریخ و فرهنگ ایران و در هیئت پیرمردی درویش و «عارف مسلک» به نمایندگی از یکی از ریشهدارترین و تاریخمندترین سبکهای زیستی ایرانیان رو به مخاطبینی «نامعاصر شده» با خود ایستاده و پرسشگرانه به حافظهی رو به زوالشان خیره شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.