|

شاید فرش ایرانی متعلق به این دنیا نباشد

نویسنده : توماس اردبرینکمی مترجم: شقایق شش‌بلوکی کریمی

گوسفندانی که در مراتع بلند اطراف کوه‌ها می‌چرند فقط سالی یک‌مرتبه پشمی ضخیم، بلند و ایدئال برای ریسمان‌های محکمِ مورد استفاده در فرش‌ها را تولید می‌کنند.
حمید ذولانواری، از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان فرش ایران است، او می‌گوید: «تولید فرش دست‌باف با کیفیت بالا با وجود مهاجرت و کوچ عشایران دیگر به شکل گذشته مقدور نیست.»
در عوض او یک کارخانه با شانزده دیگ بسیار بزرگ ساخته است که در روزهای آرام و آفتابی بهار مردان با یونیفرم‌های آبی در حال هم زدن دیگ‌ها با چوب‌های بلند و جوشاندن و رنگ کردنِ ریسمان‌ها هستند و آب‌های رنگی درون دیگ‌ها هنگامِ قُل زدن شبیه آتش‌فشان‌های فعال‌اند.
در کارخانۀ او اتاقی است انباشته از علف‌ها، گیاهان و مواد اولیۀ تولید رنگ مثل اکالیپتوس، پَر طاووس، قره‌قروت، زردچوبه، پوست بلوط و زاج سفید. به گفتۀ آقای ذولانواری فرش ایرانی صددرصد ارگانیک است و در طول تولید آن هیچ ماشین‌آلاتی درگیر نیست.
زنی جلوی دار قالی نشسته و قالی می‌بافد پروسهۀ بافت قالی ممکن است یک سال طول بکشد.‌ و امروز چنین صحنه‌ای را دیگر کمتر می‌بینیم.
حتی در حال حاضر کارخانه‌ها هم در خطر هستند‌‌. به دلیل شش سال تحریم کشور ایران توسط غربی‌ها بر تجارت فرش و همین‌طور رقابت بازارهای چین و هند در تولید فرش ماشینی، صنعت فرش دست‌باف ایرانی روزهای سختی را می‌گذراند و بسیاری از قدیمی‌های این حرفه خواهان نجات آن هستند.
درحالی‌که در شیراز در حیاط سرسبز خانه‌‌ای بازسازی‌شده (متعلق به دوران قاجار) پروفسور هاشم صدق‌آمیز- کارشناس فرش - نشسته بودیم، او می‌گفت: «در طول قرن‌ها مهاجمان، سیاستمداران و دشمنان ایران تأثیرشان را بروی فرش ایرانی گذاشته‌اند. خارجی‌ها خواستار تغییرات شدند‌. شروع کردند به استفاده از رنگ‌های شیمیایی و اخیراً هم اعمال تحریم‌هایی بر روی تجارت فرش‌ها. این‌گونه تغییرات به فرش ایرانی ضربه زد ولی مخرب نبود. اما پایان داستان نزدیک است و سرانجام مدرنیته با سرعتی فزاینده جوامع را تغییر می‌دهد و فرش ایرانی، افتخار ایران را نابود می‌کند.»
مردم دیگر علاقه‌ای به کیفیت ندارند، شاید به این دلیل که برایشان گران تمام می‌شود. سال گذشته بعد از تکمیل قرارداد هسته‌ای، شش سال تحریم تجارت فرشِ ایران توسط امریکا نیز پایان یافت. بااین‌وجود تجارت فرش ایرانی در حالت بحرانی قرار دارد و فروش آن کم و کم‌تر می‌شود.
آقای صدق آمیز می‌گوید: «این روزها مردم به دنبال ارضا سریع و سادۀ نیازهایشان هستند اما فرش ایرانی کاملاً در تضاد با این موضوع است.‌«
مرکز ملی فرش ایران برخلاف آقای صدق آمیز نسبت به این موضوع خوش‌بین‌تر است و هفتۀ گذشته توری برای گروهی از خبرنگاران خارجی ترتیب داد. مسئله‌ای که روشن است این است که فرش ایرانی یکی از پیچیده‌ترین و کارآمدترین صنایع دستی جهان است.
نخستین بار فرش دست‌باف عشایران ایرانی -مادر تمام فرش‌ها- در دامنه‌های سبز و بی‌انتهای منطقه‌ی فارس ایران تولید شد.
پروسۀ تولید فرش با به چرا بردن حدود یک میلیون و ششصدهزار رأس گوسفند توسط چوپانان عشایر ایل‌های قشقایی و بختیاری شروع می‌شود. گوسفندانی که الیاف محکم و بلند مناسب برای بافتن فرش‌ها را تولید می‌کنند.
زنان پشم‌ها را به صورت دستی به الیاف و ریسمان تبدیل می‌کنند و آنها را دور انگشتانشان می‌پیچند. الیاف‌های آماده‌شده سپس دسته‌بندی‌شده و با رنگ‌های طبیعی رنگ می‌شوند مثلاً از پوست انار برای رنگ قرمز و از سیر یا برگ انگور برای رنگ سبز استفاده می‌شود. پس از چند روز جوشاندن الیاف بر روی اجاق‌های چوبی الیاف به‌واسطۀ بادهای خنک که هر بعد از ظهر از سمت شمال می‌وزند خشک می‌شوند پس‌ازآن است که بافتن فرش آغاز می‌شود. بافنده‌ها که تقریباً تمامی آنها را زنان تشکیل می‌دهند، زنان چندین ماه یا حتی یک سال را با خم شدن بر روی یک دار قالی افقی و رشته‌کردن الیاف و گره‌زدن آنها به دار فرش‌بافی می‌کنند. بعضی از آنها فرش‌ها را از روی الگوهای موجود می‌بافند و بعضی از آنها الگوهای ذهنی خود را پیاده می‌کنند.
سرانجام زمانی که فرش بافته شد از دار قالی چیده، شسته شده و در زیر آفتاب پهن می‌شود تا خشک شود.
آقای ذولانواری ،تاجر فرش می‌گوید: « پروسۀ بسیار زمان‌بر و تماماً دستیِ بافت فرش، که حاصل کار عشق است، چقدر ارزش مالی دارد؟ تقریباً هیچ! در شیراز یک فرش دست‌باف دو در سه مترحدود چهارصد دلار تقریباً معادل یک میلیون و سیصد هزار تومان فروخته می‌شود. بسته به طرح و کیفیت فرش قیمت‌ها متفاوت‌اند.»
آقای ذولانواری که ضمناً به صورت روان هم انگلیسی صحبت می‌کنند در کنار دو تن دیگر از تاجران فرش آقایان حبیب بیات و محمدعلی دیده‌روشن بودند که هر دو دارای گرین کارت آمریکا و به گفتۀ خود عاشق فرش‌اند.
به گفتۀ آقای دیده‌روشن تحریم‌ها بسیار دردناک و حداقل برای او غیرقابل توضیح هستند. اما بیایید روراست باشیم تجارت فرش چه ربطی به برنامۀ هسته‌ای دارد؟
به گفته‌ی آقای بیات: «قسمت نگران‌کننده آنجاست که حتی پس از برداشته شدن تحریم‌ها در اوایل سال گذشته تجارت همچنان رونق ندارد. با وجود مشکلات موجود در انجام معاملات بین‌المللی حتی گردشگران خارجی‌ای که به ایران می‌آیند هم نمی‌توانند معامله‌ای کنند مگر این که مقدار زیادی پول نقد به همراه داشته باشند.»
حتی فرش ایرانی در ایران هم دیگر طرفداری ندارد. چراکه بیشتر مردم طبقه متوسط ایران کف‌پوش‌های پلاستیکی ارزان قیمت مثل لمینت را ترجیح می‌دهند و آن‌هایی هم که هنوز فرش دوست دارند معمولاً فرش‌های ارزان‌قیمت چینی و هندی را انتخاب می‌کنند.
مرتضی طالبی رئیس شورای بازار شیراز می‌گوید: «ما فقط ده درصد از مقداری که یک دهۀ پیش فروش داشتیم امروز فروش داریم.» بازار قدیمی شهر شیراز پر بود از حجره‌های فرش‌فروشی اما خریداری نبود.
حتی تولیدکنندگان اصلی فرش یعنی عشایران هم به سختی یافت می‌شوند. آقای ذولانواری خبرنگاران را به بیرون از شیراز جایی که عشایران چادر زده‌اند برد. در آنجا مردان عشایر برای خوشامدگویی شادانه ساز می‌نواختند و گلوله به هوا شلیک می‌کردند. زنان بالباس‌های محلی رنگارنگ نخ‌ها را می‌ریسیدند و قالی می‌بافتند.ولی مشخص شد که تعدادی از عشایران، معتادان مواد مخدر در حال بهبود بودند که از قسمت‌های دیگر کشور آمده‌اند و برای دوری از مواد و پاک ماندن در آنجا به سرگرم کردن توریست‌ها می‌پرداختند.مینا بهرام‌آبادیان، از اعضای یک گروه ایرانی که به عشایران و معتادان به مواد مخدر کمک می‌کنند می‌گوید: «بسیاری از عشایران در جست‌وجوی کار و دستمزد بهتر هستند.» او می‌افزاید: «شرایط عشایران خیلی هم متفاوت از مشکلات مردم بومی سراسر جهان نیست. نرخ طلاق و مصرف مواد مخدر در میان آنها بالاست. آنها نمی‌توانند با همۀ این تغییرات کنار بیایند و معمولاً دچار افسردگی می‌شوند و قالی‌بافی را رها می‌کنند.»

منبع: نیویورک‌تایمز
https://www.nytimes.com/2016/05/27/world/middleeast/end-of-an-art-form-the-persian-rug-may-not-be-long-for-this-world.html?mcubz=0

گوسفندانی که در مراتع بلند اطراف کوه‌ها می‌چرند فقط سالی یک‌مرتبه پشمی ضخیم، بلند و ایدئال برای ریسمان‌های محکمِ مورد استفاده در فرش‌ها را تولید می‌کنند.
حمید ذولانواری، از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان فرش ایران است، او می‌گوید: «تولید فرش دست‌باف با کیفیت بالا با وجود مهاجرت و کوچ عشایران دیگر به شکل گذشته مقدور نیست.»
در عوض او یک کارخانه با شانزده دیگ بسیار بزرگ ساخته است که در روزهای آرام و آفتابی بهار مردان با یونیفرم‌های آبی در حال هم زدن دیگ‌ها با چوب‌های بلند و جوشاندن و رنگ کردنِ ریسمان‌ها هستند و آب‌های رنگی درون دیگ‌ها هنگامِ قُل زدن شبیه آتش‌فشان‌های فعال‌اند.
در کارخانۀ او اتاقی است انباشته از علف‌ها، گیاهان و مواد اولیۀ تولید رنگ مثل اکالیپتوس، پَر طاووس، قره‌قروت، زردچوبه، پوست بلوط و زاج سفید. به گفتۀ آقای ذولانواری فرش ایرانی صددرصد ارگانیک است و در طول تولید آن هیچ ماشین‌آلاتی درگیر نیست.
زنی جلوی دار قالی نشسته و قالی می‌بافد پروسهۀ بافت قالی ممکن است یک سال طول بکشد.‌ و امروز چنین صحنه‌ای را دیگر کمتر می‌بینیم.
حتی در حال حاضر کارخانه‌ها هم در خطر هستند‌‌. به دلیل شش سال تحریم کشور ایران توسط غربی‌ها بر تجارت فرش و همین‌طور رقابت بازارهای چین و هند در تولید فرش ماشینی، صنعت فرش دست‌باف ایرانی روزهای سختی را می‌گذراند و بسیاری از قدیمی‌های این حرفه خواهان نجات آن هستند.
درحالی‌که در شیراز در حیاط سرسبز خانه‌‌ای بازسازی‌شده (متعلق به دوران قاجار) پروفسور هاشم صدق‌آمیز- کارشناس فرش - نشسته بودیم، او می‌گفت: «در طول قرن‌ها مهاجمان، سیاستمداران و دشمنان ایران تأثیرشان را بروی فرش ایرانی گذاشته‌اند. خارجی‌ها خواستار تغییرات شدند‌. شروع کردند به استفاده از رنگ‌های شیمیایی و اخیراً هم اعمال تحریم‌هایی بر روی تجارت فرش‌ها. این‌گونه تغییرات به فرش ایرانی ضربه زد ولی مخرب نبود. اما پایان داستان نزدیک است و سرانجام مدرنیته با سرعتی فزاینده جوامع را تغییر می‌دهد و فرش ایرانی، افتخار ایران را نابود می‌کند.»
مردم دیگر علاقه‌ای به کیفیت ندارند، شاید به این دلیل که برایشان گران تمام می‌شود. سال گذشته بعد از تکمیل قرارداد هسته‌ای، شش سال تحریم تجارت فرشِ ایران توسط امریکا نیز پایان یافت. بااین‌وجود تجارت فرش ایرانی در حالت بحرانی قرار دارد و فروش آن کم و کم‌تر می‌شود.
آقای صدق آمیز می‌گوید: «این روزها مردم به دنبال ارضا سریع و سادۀ نیازهایشان هستند اما فرش ایرانی کاملاً در تضاد با این موضوع است.‌«
مرکز ملی فرش ایران برخلاف آقای صدق آمیز نسبت به این موضوع خوش‌بین‌تر است و هفتۀ گذشته توری برای گروهی از خبرنگاران خارجی ترتیب داد. مسئله‌ای که روشن است این است که فرش ایرانی یکی از پیچیده‌ترین و کارآمدترین صنایع دستی جهان است.
نخستین بار فرش دست‌باف عشایران ایرانی -مادر تمام فرش‌ها- در دامنه‌های سبز و بی‌انتهای منطقه‌ی فارس ایران تولید شد.
پروسۀ تولید فرش با به چرا بردن حدود یک میلیون و ششصدهزار رأس گوسفند توسط چوپانان عشایر ایل‌های قشقایی و بختیاری شروع می‌شود. گوسفندانی که الیاف محکم و بلند مناسب برای بافتن فرش‌ها را تولید می‌کنند.
زنان پشم‌ها را به صورت دستی به الیاف و ریسمان تبدیل می‌کنند و آنها را دور انگشتانشان می‌پیچند. الیاف‌های آماده‌شده سپس دسته‌بندی‌شده و با رنگ‌های طبیعی رنگ می‌شوند مثلاً از پوست انار برای رنگ قرمز و از سیر یا برگ انگور برای رنگ سبز استفاده می‌شود. پس از چند روز جوشاندن الیاف بر روی اجاق‌های چوبی الیاف به‌واسطۀ بادهای خنک که هر بعد از ظهر از سمت شمال می‌وزند خشک می‌شوند پس‌ازآن است که بافتن فرش آغاز می‌شود. بافنده‌ها که تقریباً تمامی آنها را زنان تشکیل می‌دهند، زنان چندین ماه یا حتی یک سال را با خم شدن بر روی یک دار قالی افقی و رشته‌کردن الیاف و گره‌زدن آنها به دار فرش‌بافی می‌کنند. بعضی از آنها فرش‌ها را از روی الگوهای موجود می‌بافند و بعضی از آنها الگوهای ذهنی خود را پیاده می‌کنند.
سرانجام زمانی که فرش بافته شد از دار قالی چیده، شسته شده و در زیر آفتاب پهن می‌شود تا خشک شود.
آقای ذولانواری ،تاجر فرش می‌گوید: « پروسۀ بسیار زمان‌بر و تماماً دستیِ بافت فرش، که حاصل کار عشق است، چقدر ارزش مالی دارد؟ تقریباً هیچ! در شیراز یک فرش دست‌باف دو در سه مترحدود چهارصد دلار تقریباً معادل یک میلیون و سیصد هزار تومان فروخته می‌شود. بسته به طرح و کیفیت فرش قیمت‌ها متفاوت‌اند.»
آقای ذولانواری که ضمناً به صورت روان هم انگلیسی صحبت می‌کنند در کنار دو تن دیگر از تاجران فرش آقایان حبیب بیات و محمدعلی دیده‌روشن بودند که هر دو دارای گرین کارت آمریکا و به گفتۀ خود عاشق فرش‌اند.
به گفتۀ آقای دیده‌روشن تحریم‌ها بسیار دردناک و حداقل برای او غیرقابل توضیح هستند. اما بیایید روراست باشیم تجارت فرش چه ربطی به برنامۀ هسته‌ای دارد؟
به گفته‌ی آقای بیات: «قسمت نگران‌کننده آنجاست که حتی پس از برداشته شدن تحریم‌ها در اوایل سال گذشته تجارت همچنان رونق ندارد. با وجود مشکلات موجود در انجام معاملات بین‌المللی حتی گردشگران خارجی‌ای که به ایران می‌آیند هم نمی‌توانند معامله‌ای کنند مگر این که مقدار زیادی پول نقد به همراه داشته باشند.»
حتی فرش ایرانی در ایران هم دیگر طرفداری ندارد. چراکه بیشتر مردم طبقه متوسط ایران کف‌پوش‌های پلاستیکی ارزان قیمت مثل لمینت را ترجیح می‌دهند و آن‌هایی هم که هنوز فرش دوست دارند معمولاً فرش‌های ارزان‌قیمت چینی و هندی را انتخاب می‌کنند.
مرتضی طالبی رئیس شورای بازار شیراز می‌گوید: «ما فقط ده درصد از مقداری که یک دهۀ پیش فروش داشتیم امروز فروش داریم.» بازار قدیمی شهر شیراز پر بود از حجره‌های فرش‌فروشی اما خریداری نبود.
حتی تولیدکنندگان اصلی فرش یعنی عشایران هم به سختی یافت می‌شوند. آقای ذولانواری خبرنگاران را به بیرون از شیراز جایی که عشایران چادر زده‌اند برد. در آنجا مردان عشایر برای خوشامدگویی شادانه ساز می‌نواختند و گلوله به هوا شلیک می‌کردند. زنان بالباس‌های محلی رنگارنگ نخ‌ها را می‌ریسیدند و قالی می‌بافتند.ولی مشخص شد که تعدادی از عشایران، معتادان مواد مخدر در حال بهبود بودند که از قسمت‌های دیگر کشور آمده‌اند و برای دوری از مواد و پاک ماندن در آنجا به سرگرم کردن توریست‌ها می‌پرداختند.مینا بهرام‌آبادیان، از اعضای یک گروه ایرانی که به عشایران و معتادان به مواد مخدر کمک می‌کنند می‌گوید: «بسیاری از عشایران در جست‌وجوی کار و دستمزد بهتر هستند.» او می‌افزاید: «شرایط عشایران خیلی هم متفاوت از مشکلات مردم بومی سراسر جهان نیست. نرخ طلاق و مصرف مواد مخدر در میان آنها بالاست. آنها نمی‌توانند با همۀ این تغییرات کنار بیایند و معمولاً دچار افسردگی می‌شوند و قالی‌بافی را رها می‌کنند.»

منبع: نیویورک‌تایمز
https://www.nytimes.com/2016/05/27/world/middleeast/end-of-an-art-form-the-persian-rug-may-not-be-long-for-this-world.html?mcubz=0

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.