|

رد دوچرخه‌های قصردشتی‌ها

سمانه اخوی .کارشناس ارشد گردشگری و ایرانشناسی

محلۀ قصردشتِ شیراز پوشیده از باغ‌هایی است که امروز قلب تنفسی شهرِ شیراز هستند، منطقۀ قصردشت در دهه‌های بیست و سی در حومۀ شهر شیراز بود و بافت روستایی خودش را داشت، در تحقیقی که دربارۀ زندگی اهالی قصردشت در آن سال‌ها داشتم متوجه حضور چیز مهمی در زندگی مردم این قسمت از شهر شدم که تاکنون کمتر به آن توجه شده است، دوچرخه‌ها نقش مهمی در زندگی مردم در دهه‌های بیست و سی و چهل شمسی در قصردشت داشته‌اند.
در دهۀ بیست که به تدریج استفاده از دوچرخه رونق یافت نقش چهارپایان در زندگی مردم کمرنگ شد و چهرۀ روستایی محیط به سمت شهری شدن پیش رفت.
در مقایسه با چهارپایان دوچرخه‌ها وسیله‌های نقلیۀ سبک و سریعی بودند و رواج استفاده از این وسیلۀ نقلیۀ جدید تحولات چشم‌گیری را در روابط اجتماعی و فرهنگی مردم محلی با محیط شهری‌تر شیراز ایجاد کرد. با دوچرخه‌ها رفت‌وآمد بیشتر و راحت‌تر شده بود و خرده‌فرهنگ‌های شهری وارد محلۀ روستایی قصردشت می‌شد، می‌توان ورود دوچرخه‌های فرنگی را یکی از عوامل اصلی بیرون آمدن محلۀ قصردشت قدیم از فضای سنتی خود دانست.
رغبت و خلاقیت قصردشتی‌ها در استفاده از دوچرخه، نه تنها بر امور اجتماعی، فرهنگی و حتی گردشگری این ناحیه اثر گذاشت بلکه از لحاظ اقتصادی، به ایجاد موقعیت شغلی جدید و اشتغال در این محله نیز انجامید؛ دوچرخه‌ها در ابتدای ورود انگلیسی و فرانسوی و با نام‌های هرکولس و هامبر بودند و به گفتۀ اهالی دو تنه و تنها در سایز 28 بود و در ابتدا دوچرخه‌ها کالایی لوکس برای فخرفروشی و نمایش شهری شدن به‌حساب می‌آمدند، عده‌ای هم دوچرخه‌ها را تهاجم فرهنگ غربی می‌دانستند و تنها خریداران آنها، افراد روشنفکر و متمکنانی بودند که اسباب فخرفروشی دیگری برایشان مهیا شده بود.
حاج علی شاه شهبازی از باغداران و مالکان بزرگ و همچنین از اولین دوچرخه‌سواران قصردشت بود. اهالی می‌گوید حاج علی شاه ساعت‌ها با ژستی خاص دست بر سینه بر ترک دوچرخۀ خود تکیه می‌داد و عابران را تماشا می‌کرد، بنابراین می‌توان استنباط کرد که تا چه حد دوچرخه توانسته بر رفتار و شأن اجتماعی یک روستا و بافت فرهنگی آن اثرگذار باشد. به‌تدریج تمامی اهالی محله برای رقابت با دیگری نسبت به خرید دوچرخه مشتاق شدند.
در دهۀ چهل شمسی آقای محمدمهدی زندی کارمند دفتر اسناد رسمی در شیراز بود و با دوچرخه از کوچه‌باغ‌ها راهی می‌شد و تا چهارراه مشیر، آوازخوان مسیر را رکاب می‌زد. برای آقای زندی کوچه زغالی‌های چهارراه مشیر هنوز هم نوستالژی صدای زنگ دوچرخه را دارد. شب‌ها بعد از اضافه‌کاری و زمان برگشت به منزل، در سکوت مطلق شهر شیراز، دینام را خاموش و تا مسجد بردی زیر نور مهتاب رکاب می‌زد.سواری سه‌پشته همراه با جیغ و هیاهو در کوچه‌ها از دیگر خاطرات اهالی است. به‌تدریج روئیت دوچرخه‌های بیشتر درگذر اصلی محله، باعث شد این وسیله بیشتر موردتوجه قرارگیرد و کم‌کم باعث ایجاد کسب‌وکار جدید شد. حقوق یک کارمند ساده حداکثر 300 تومان بود و قیمت دوچرخه 200 تومان نقل شده است. آن سال‌ها حتی برخی برای خرید دوچرخه نذورات پخش می‌کردند، در این مرحله این وسیله به‌عنوان سرویس مدارس برای فرزندان اعیان‌تر استفاده می‌شد و ازآنجایی‌که هنوز دبیرستانی در قصردشت وجود نداشت، می‌بایست تا شیراز رکاب می‌زدند بیشتر پدران دانش‌آموزان دوچرخه را می‌راندند، و مانند سفر تفریحی، بقچۀ ناهار را بر ترک بسته و همراه پسران خود راهی می‌شدند و عصر دوباره به قصردشت برمی‌گشتند. دوچرخه برای سهولت رفت‌وآمد آبمال‌ها (میراب‌ها)، نیز تبدیل به ابزاری حیاتی شده بود.
آن سال‌ها برای راندن دوچرخه در شهر، نیاز به دریافت گواهینامه و تصدیق دوچرخه‌سواری بود و در امتحان آن افراد آموزش‌دیده باید جهت دریافت گواهینامه، عدد هشت لاتین را روی سطح صاف با دوچرخه می‌راندند. اوسا باشی اولین مغازۀ اجارۀ دوچرخه را در میدانِ قدیمِ قصردشت دایر کرد که تنها یک دوچرخه داشت و بابت هر ساعت اجاره سه ریال پول می‌گرفت و برای آموزش نیز مبلغی بیشتر می‌گرفت. کوچه گلخون از معروف‌ترین مکان‌ها جهت آموزشِ راندن دوچرخه بود. حاتم چرخی هم یکی دیگر از دیگر فروشندگانِ دوچرخه بود.
در دهۀ 50 شمسی به‌وقت ظهر و مغرب، صفوف دوچرخه‌ها بر در نانوایی‌ها، جزء خاطرات اهالی قصردشت است. خورجین‌هایی که تا قبل بر پشت مال‌ها حمل می‌شد اکنون بر ترک دوچرخه‌ها بود. گاه مردم تا تفرج‌گاه‌های اطراف شیراز مثل قلات و دشت ارژن در جاده‌های خاکی ریچ شده، با هم کورس می‌گذاشتند.
به نقل از جوانان دهه‌های 40 و50 خیابان زند زیباترین مکان برای دوچرخه‎سواری بود آنها بعد از مانور دادن با دوچرخه‌هایشان در خیابان زند به سمت دروازه قرآن می‌رفتند و در سراشیبی خیابان دوچرخه‌ها را بدون پا زدن رها می‌کردند تا خستگی درکنند و سپس از بین راه تاکسی کرایه می‌کردند و دوچرخه‌ها را سواره به مسجد بردی می‌آورند.
امروزه برخی از زنگ‌های فلزی رایج در آن زمان هنوز به‌عنوان یادگاری در صندوقچه‌ها نگهداری می‌شود. زنان هنرمند از اسپیک‌هایی که دیگر قابل استفاده در دوچرخه نبود به عنوان ابزار و میل بافندگی استفاده می‌کردند و جامه و شال و کلاه برای مردانشان می‌بافتند و با ساختن زین اضافی و نصب آن بین زین اصلی و فرمان دوچرخه برای همراهی فرزندان با پدر در دوچرخه‌سواری، هنر خود را تکمیل کردند. کودکان هم ساعت‌ها با یک ترکۀ انار در دستشان ساعت‌ها در کوچه‌ها به دنبال یک رینگ فلزی می‌دویدند و عضلات و ماهیچه‌هایشان را تقویت می‌کردند و لذتی تکرار نشدنی را در این دوران تجربه می‌کردند.
ازآن‌پس ورود و رواج انواع دیگر دوچرخه‌ها در مدل‌های کمک‌دار و سایر مارک‌های متفاوت مانند یاماها اوج گرفت و در هر خانه به تعداد پسران خانواده، دوچرخه‌های کوچک و بزرگ در حیاط پارک بود. پشت در هر باغ مانند نماد دوچرخه‌ای ایستاده بر جک بود و بعدها این تصاویر الهام‌بخش نقاشان و عکاسان شد.
اهالی سالمند محلۀ قصردشت مثل آقای آرندی تا پیش از زمین‌گیر شدنش از دوچرخۀ قدیمی خود به عنوان عصا استفاده می‌کرد، آقای سید عزیز کسایی تا آخر عمر دوچرخه‌سواری کرد و هرگز از اتومبیل استفاده نکرد. گاهی هم همین دوچرخه‌های پیر برای صاحبانِ مسنشان حادثه‌ساز شدند. آقای محمد زندی در 75 سالگی موقع باز کردن در باغ خود طبق عادت معمول روی دوچرخه نشسته بود، دوچرخۀ قدیمی، تحمل از دست داد و از هم شکست و آقای زندی را مدتی بر تخت بیمارستان خواباند.
به تدریج محبوبیت دوچرخه‌ها کم شد، با ورود جیپ‌های وارداتی از خرمشهر و انواع دیگر اتومبیل استفاده از دوچرخه کمتر شد و امروز افراد معدودی از باغداران هنوز طبق سنت‌های زمان جوانی‌شان از دوچرخه استفاده می‌کنند، اما در عکس‌ها و خاطرات و بقایای دو نسل پیش در قصردشت رد دوچرخه‌ها هنوز پیداست.

محلۀ قصردشتِ شیراز پوشیده از باغ‌هایی است که امروز قلب تنفسی شهرِ شیراز هستند، منطقۀ قصردشت در دهه‌های بیست و سی در حومۀ شهر شیراز بود و بافت روستایی خودش را داشت، در تحقیقی که دربارۀ زندگی اهالی قصردشت در آن سال‌ها داشتم متوجه حضور چیز مهمی در زندگی مردم این قسمت از شهر شدم که تاکنون کمتر به آن توجه شده است، دوچرخه‌ها نقش مهمی در زندگی مردم در دهه‌های بیست و سی و چهل شمسی در قصردشت داشته‌اند.
در دهۀ بیست که به تدریج استفاده از دوچرخه رونق یافت نقش چهارپایان در زندگی مردم کمرنگ شد و چهرۀ روستایی محیط به سمت شهری شدن پیش رفت.
در مقایسه با چهارپایان دوچرخه‌ها وسیله‌های نقلیۀ سبک و سریعی بودند و رواج استفاده از این وسیلۀ نقلیۀ جدید تحولات چشم‌گیری را در روابط اجتماعی و فرهنگی مردم محلی با محیط شهری‌تر شیراز ایجاد کرد. با دوچرخه‌ها رفت‌وآمد بیشتر و راحت‌تر شده بود و خرده‌فرهنگ‌های شهری وارد محلۀ روستایی قصردشت می‌شد، می‌توان ورود دوچرخه‌های فرنگی را یکی از عوامل اصلی بیرون آمدن محلۀ قصردشت قدیم از فضای سنتی خود دانست.
رغبت و خلاقیت قصردشتی‌ها در استفاده از دوچرخه، نه تنها بر امور اجتماعی، فرهنگی و حتی گردشگری این ناحیه اثر گذاشت بلکه از لحاظ اقتصادی، به ایجاد موقعیت شغلی جدید و اشتغال در این محله نیز انجامید؛ دوچرخه‌ها در ابتدای ورود انگلیسی و فرانسوی و با نام‌های هرکولس و هامبر بودند و به گفتۀ اهالی دو تنه و تنها در سایز 28 بود و در ابتدا دوچرخه‌ها کالایی لوکس برای فخرفروشی و نمایش شهری شدن به‌حساب می‌آمدند، عده‌ای هم دوچرخه‌ها را تهاجم فرهنگ غربی می‌دانستند و تنها خریداران آنها، افراد روشنفکر و متمکنانی بودند که اسباب فخرفروشی دیگری برایشان مهیا شده بود.
حاج علی شاه شهبازی از باغداران و مالکان بزرگ و همچنین از اولین دوچرخه‌سواران قصردشت بود. اهالی می‌گوید حاج علی شاه ساعت‌ها با ژستی خاص دست بر سینه بر ترک دوچرخۀ خود تکیه می‌داد و عابران را تماشا می‌کرد، بنابراین می‌توان استنباط کرد که تا چه حد دوچرخه توانسته بر رفتار و شأن اجتماعی یک روستا و بافت فرهنگی آن اثرگذار باشد. به‌تدریج تمامی اهالی محله برای رقابت با دیگری نسبت به خرید دوچرخه مشتاق شدند.
در دهۀ چهل شمسی آقای محمدمهدی زندی کارمند دفتر اسناد رسمی در شیراز بود و با دوچرخه از کوچه‌باغ‌ها راهی می‌شد و تا چهارراه مشیر، آوازخوان مسیر را رکاب می‌زد. برای آقای زندی کوچه زغالی‌های چهارراه مشیر هنوز هم نوستالژی صدای زنگ دوچرخه را دارد. شب‌ها بعد از اضافه‌کاری و زمان برگشت به منزل، در سکوت مطلق شهر شیراز، دینام را خاموش و تا مسجد بردی زیر نور مهتاب رکاب می‌زد.سواری سه‌پشته همراه با جیغ و هیاهو در کوچه‌ها از دیگر خاطرات اهالی است. به‌تدریج روئیت دوچرخه‌های بیشتر درگذر اصلی محله، باعث شد این وسیله بیشتر موردتوجه قرارگیرد و کم‌کم باعث ایجاد کسب‌وکار جدید شد. حقوق یک کارمند ساده حداکثر 300 تومان بود و قیمت دوچرخه 200 تومان نقل شده است. آن سال‌ها حتی برخی برای خرید دوچرخه نذورات پخش می‌کردند، در این مرحله این وسیله به‌عنوان سرویس مدارس برای فرزندان اعیان‌تر استفاده می‌شد و ازآنجایی‌که هنوز دبیرستانی در قصردشت وجود نداشت، می‌بایست تا شیراز رکاب می‌زدند بیشتر پدران دانش‌آموزان دوچرخه را می‌راندند، و مانند سفر تفریحی، بقچۀ ناهار را بر ترک بسته و همراه پسران خود راهی می‌شدند و عصر دوباره به قصردشت برمی‌گشتند. دوچرخه برای سهولت رفت‌وآمد آبمال‌ها (میراب‌ها)، نیز تبدیل به ابزاری حیاتی شده بود.
آن سال‌ها برای راندن دوچرخه در شهر، نیاز به دریافت گواهینامه و تصدیق دوچرخه‌سواری بود و در امتحان آن افراد آموزش‌دیده باید جهت دریافت گواهینامه، عدد هشت لاتین را روی سطح صاف با دوچرخه می‌راندند. اوسا باشی اولین مغازۀ اجارۀ دوچرخه را در میدانِ قدیمِ قصردشت دایر کرد که تنها یک دوچرخه داشت و بابت هر ساعت اجاره سه ریال پول می‌گرفت و برای آموزش نیز مبلغی بیشتر می‌گرفت. کوچه گلخون از معروف‌ترین مکان‌ها جهت آموزشِ راندن دوچرخه بود. حاتم چرخی هم یکی دیگر از دیگر فروشندگانِ دوچرخه بود.
در دهۀ 50 شمسی به‌وقت ظهر و مغرب، صفوف دوچرخه‌ها بر در نانوایی‌ها، جزء خاطرات اهالی قصردشت است. خورجین‌هایی که تا قبل بر پشت مال‌ها حمل می‌شد اکنون بر ترک دوچرخه‌ها بود. گاه مردم تا تفرج‌گاه‌های اطراف شیراز مثل قلات و دشت ارژن در جاده‌های خاکی ریچ شده، با هم کورس می‌گذاشتند.
به نقل از جوانان دهه‌های 40 و50 خیابان زند زیباترین مکان برای دوچرخه‎سواری بود آنها بعد از مانور دادن با دوچرخه‌هایشان در خیابان زند به سمت دروازه قرآن می‌رفتند و در سراشیبی خیابان دوچرخه‌ها را بدون پا زدن رها می‌کردند تا خستگی درکنند و سپس از بین راه تاکسی کرایه می‌کردند و دوچرخه‌ها را سواره به مسجد بردی می‌آورند.
امروزه برخی از زنگ‌های فلزی رایج در آن زمان هنوز به‌عنوان یادگاری در صندوقچه‌ها نگهداری می‌شود. زنان هنرمند از اسپیک‌هایی که دیگر قابل استفاده در دوچرخه نبود به عنوان ابزار و میل بافندگی استفاده می‌کردند و جامه و شال و کلاه برای مردانشان می‌بافتند و با ساختن زین اضافی و نصب آن بین زین اصلی و فرمان دوچرخه برای همراهی فرزندان با پدر در دوچرخه‌سواری، هنر خود را تکمیل کردند. کودکان هم ساعت‌ها با یک ترکۀ انار در دستشان ساعت‌ها در کوچه‌ها به دنبال یک رینگ فلزی می‌دویدند و عضلات و ماهیچه‌هایشان را تقویت می‌کردند و لذتی تکرار نشدنی را در این دوران تجربه می‌کردند.
ازآن‌پس ورود و رواج انواع دیگر دوچرخه‌ها در مدل‌های کمک‌دار و سایر مارک‌های متفاوت مانند یاماها اوج گرفت و در هر خانه به تعداد پسران خانواده، دوچرخه‌های کوچک و بزرگ در حیاط پارک بود. پشت در هر باغ مانند نماد دوچرخه‌ای ایستاده بر جک بود و بعدها این تصاویر الهام‌بخش نقاشان و عکاسان شد.
اهالی سالمند محلۀ قصردشت مثل آقای آرندی تا پیش از زمین‌گیر شدنش از دوچرخۀ قدیمی خود به عنوان عصا استفاده می‌کرد، آقای سید عزیز کسایی تا آخر عمر دوچرخه‌سواری کرد و هرگز از اتومبیل استفاده نکرد. گاهی هم همین دوچرخه‌های پیر برای صاحبانِ مسنشان حادثه‌ساز شدند. آقای محمد زندی در 75 سالگی موقع باز کردن در باغ خود طبق عادت معمول روی دوچرخه نشسته بود، دوچرخۀ قدیمی، تحمل از دست داد و از هم شکست و آقای زندی را مدتی بر تخت بیمارستان خواباند.
به تدریج محبوبیت دوچرخه‌ها کم شد، با ورود جیپ‌های وارداتی از خرمشهر و انواع دیگر اتومبیل استفاده از دوچرخه کمتر شد و امروز افراد معدودی از باغداران هنوز طبق سنت‌های زمان جوانی‌شان از دوچرخه استفاده می‌کنند، اما در عکس‌ها و خاطرات و بقایای دو نسل پیش در قصردشت رد دوچرخه‌ها هنوز پیداست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.