|

قانعی‌راد، والرشتاین و چند مسئله دیگر

پژمان موسوی.روزنامه‌نگار

محمدامین قانعی‌راد خودش بود، نه یک کلمه کم نه یک کلمه بیش. هیچ‌گاه برای خوشامد این یا آن سخنی بر زبان نیاورد و هیچ‌گاه هم از راهی که انتخاب کرده بود، به دلیل برخی طعنه‌ها و حرف و حدیث‌ها عقب‌نشینی نکرد. اهل سروصدا نبود، در نهایت فروتنی و سخاوت، آنچه را می‌دانست برای دانشجویان، اصحاب رسانه و هر آن که به دنبال چیزی فراتر از خبر بود، بیان می‌کرد. همواره به چیزی که ورای خبرها بود فکر می‌کرد و تلاش می‌کرد با زبانی همه‌فهم، آن را با افکار عمومی در میان بگذارد. هیچ‌گاه به خبرنگاران و سردبیرانی که از او «تحلیل» و «تفسیر» برای رسانه‌شان می‌خواستند، جواب رد نمی‌داد و در همه حال تلاش می‌کرد نوری بتاباند بر فضاها و موضوعاتِ غبارگرفته روزگار ما.
به عنوان روزنامه‌نگاری که پیش و پس از سفر ایمانوئل والرشتاین در سال 92 به ایران، روزها در کنار محمدامین قانعی‌راد، ریاست وقت انجمن جامعه‌شناسی ایران بودم، چیزهایی به خاطر دارم که گفتنش خالی از لطف نیست. ایمانوئل والرشتاین جامعه‌شناس و نظریه‌پرداز برجستۀ معاصر و رئیس اسبق انجمن بین‌المللی جامعه‌شناسی، نهم اسفند 92 با پرواز شماره 732 هواپیمایی ایران‌ایر به دعوت انجمن جامعه‌شناسی ایران از پاریس به تهران آمد. روزهای پیش از حضور والرشتاین در تهران، روزهای شلوغی برای محمدامین قانعی‌راد بود. او و همکارانش در انجمن جامعه‌شناسی و انجمن مطالعات فرهنگی و ارتباطات، حضور اندیشمندی در تراز جهانی را فرصتی برای تجدید دیدار استادان و دانشجویان علوم اجتماعی ایران با افکار و اندیشه‌های اندیشمندی می‌دیدند که از 31سالگی با انتشار کتاب «آفریقا: سیاست استقلال» به‌تدریج به عنوان اندیشمندی توانا در عرصۀ علوم اجتماعی مطرح شد و سرانجام به خاطر انتشار اولین جلد از پژوهش بزرگش دربارۀ «نظام نوین جهانی» با عنوان فرعی «کشارزی تجاری و ریشه‌های اقتصاد جهانی اروپایی در قرن شانزدهم»، پایگاه خود را به عنوان نظریه‌پردازی جهانی تثبیت کرد. قانعی‌راد در تمامی جلسات هماهنگی پیش از سفر، به دنبال جذب مشارکت تمامی جامعه‌شناسان و اهالی علوم اجتماعی ایران بود تا در این سفر، تصویری درست، دقیق و کامل از جامعه‌شناسی ایران به والرشتاین منتقل شود. با افراد مختلفی از اندیشه‌های متفاوت و بعضا متضاد شخصا تماس می‌گرفت و آنها را به مشارکت فرا می‌خواند. تقریبا هر روز جلساتی را ترتیب می‌داد تا کیفیت حضور والرشتاین در ایران از حیث علمی در بالاترین سطح خود باشد. بگذریم از اینکه برخی از چهره‌های حوزه جامعه‌شناسی به دلیل اینکه قانعی‌راد و همکارانش را خیلی «کنسرواتیو» می‌دیدند، از قبول دعوت انجمن جامعه‌شناسی ایران سر باز زدند و عملا سفر والرشتاین به ایران را نادیده گرفتند؛ آنها نه در نشست‌های علمی شرکت کردند و نه شخصا با او دیداری ترتیب دادند. مسائلی از این دست اما مانع از ادامه برنامه‌ریزی‌ها نشد و والرشتاین و همسرش در موعد مقرر به فرودگاه امام خمینی (ره) رسیدند. در بدو ورود و استقرار والرشتاین در پاویون مخصوص، در حضور محمدامین قانعی‌راد، رئیس انجمن جامعه‌شناسی ایران، محمد فاضلی معاون وقت پژوهشی مرکز تحقیقات استراتژیک و حسین سراج‌زاده، مدیر کمیته همکاری‌های بین‌المللی انجمن جامعه‌شناسی ایران با او گفت‌وگو کردم و از دلایل و انگیزه‌هایش برای سفر به ایران پرسیدم. از پاسخ او چنین بر می‌آمد که به جز علایق شخصی، پیگیری‌های قانعی‌راد و درخواست‌های او از والرشتاین برای مواجهه با استادان و دانشجویان حوزه علوم اجتماعی در ایران، نقشی مهم در سفر او به ایران و حضور در محافل علمی ایران داشته است. او صراحتا در آن گفت‌وگو گفت: «من آمده‌ام که چیزهای بیشتری از جامعه‌شناسی ایران بدانم. به باور من مشکل اصلیِ آشنا نبودن اندیشمندان غربی با جریان تولید علم خصوصا علوم اجتماعی در ایران، ترجمه‌نشدن این آثار است. این موضوع به باور من مانع مهمی در عدم درک و شناخت اندیشمندان غرب با جریان تولید محتوا و ادبیات جامعه‌شناسی در ایران است. از همین رو صمیمانه از انجمن جامعه‌شناسی ایران ممنونم که من را به ایران دعوت کردند».
همین پاسخ والرشتاین به تمامی بیانگر ایده درستی بود که قانعی‌راد و همکارانش در انجمن جامعه‌شناسی ایران داشتند: اینکه چهره‌های مؤثر جهانی جامعه‌شناسی باید با جامعه‌شناسی و جامعه‌شناسان ایران از نزدیک آشنا شوند تا بتوانند در تحلیل‌های خود، تصویر درست‌تری از کشوری داشته باشند که هم حرف‌های زیادی برای گفتن دارد و هم این‌روزها محل منازعه جهانی است. این مهم تا حدی که در یک سفر چندروزه امکان‌پذیر بود، عملی شد و والرشتاینی که شانزدهم اسفند و پس از یک هفته اقامت در تهران، ایران را ترک می‌کرد، والرشتاینی نبود که نهم اسفند قدم به ایران گذاشته بود. سخن از یک فرد نیست، سخن از جریانی است که قانعی‌راد و قانعی‌رادها به دنبال تحقق آن در ایران بودند و آن چیزی نبود جز همکاری و تعامل نهادهای مستقل جامعه‌شناسی ایران با نهادها و افراد صاحب‌نام در حوزه اندیشه علوم اجتماعی در جهان و باید امیدوار بود حال که وجودِ نازنین او دیگر در بین ما نیست، شاگردانی باشند که «راه» و «ایده» استاد را به تمامی دنبال کنند.

محمدامین قانعی‌راد خودش بود، نه یک کلمه کم نه یک کلمه بیش. هیچ‌گاه برای خوشامد این یا آن سخنی بر زبان نیاورد و هیچ‌گاه هم از راهی که انتخاب کرده بود، به دلیل برخی طعنه‌ها و حرف و حدیث‌ها عقب‌نشینی نکرد. اهل سروصدا نبود، در نهایت فروتنی و سخاوت، آنچه را می‌دانست برای دانشجویان، اصحاب رسانه و هر آن که به دنبال چیزی فراتر از خبر بود، بیان می‌کرد. همواره به چیزی که ورای خبرها بود فکر می‌کرد و تلاش می‌کرد با زبانی همه‌فهم، آن را با افکار عمومی در میان بگذارد. هیچ‌گاه به خبرنگاران و سردبیرانی که از او «تحلیل» و «تفسیر» برای رسانه‌شان می‌خواستند، جواب رد نمی‌داد و در همه حال تلاش می‌کرد نوری بتاباند بر فضاها و موضوعاتِ غبارگرفته روزگار ما.
به عنوان روزنامه‌نگاری که پیش و پس از سفر ایمانوئل والرشتاین در سال 92 به ایران، روزها در کنار محمدامین قانعی‌راد، ریاست وقت انجمن جامعه‌شناسی ایران بودم، چیزهایی به خاطر دارم که گفتنش خالی از لطف نیست. ایمانوئل والرشتاین جامعه‌شناس و نظریه‌پرداز برجستۀ معاصر و رئیس اسبق انجمن بین‌المللی جامعه‌شناسی، نهم اسفند 92 با پرواز شماره 732 هواپیمایی ایران‌ایر به دعوت انجمن جامعه‌شناسی ایران از پاریس به تهران آمد. روزهای پیش از حضور والرشتاین در تهران، روزهای شلوغی برای محمدامین قانعی‌راد بود. او و همکارانش در انجمن جامعه‌شناسی و انجمن مطالعات فرهنگی و ارتباطات، حضور اندیشمندی در تراز جهانی را فرصتی برای تجدید دیدار استادان و دانشجویان علوم اجتماعی ایران با افکار و اندیشه‌های اندیشمندی می‌دیدند که از 31سالگی با انتشار کتاب «آفریقا: سیاست استقلال» به‌تدریج به عنوان اندیشمندی توانا در عرصۀ علوم اجتماعی مطرح شد و سرانجام به خاطر انتشار اولین جلد از پژوهش بزرگش دربارۀ «نظام نوین جهانی» با عنوان فرعی «کشارزی تجاری و ریشه‌های اقتصاد جهانی اروپایی در قرن شانزدهم»، پایگاه خود را به عنوان نظریه‌پردازی جهانی تثبیت کرد. قانعی‌راد در تمامی جلسات هماهنگی پیش از سفر، به دنبال جذب مشارکت تمامی جامعه‌شناسان و اهالی علوم اجتماعی ایران بود تا در این سفر، تصویری درست، دقیق و کامل از جامعه‌شناسی ایران به والرشتاین منتقل شود. با افراد مختلفی از اندیشه‌های متفاوت و بعضا متضاد شخصا تماس می‌گرفت و آنها را به مشارکت فرا می‌خواند. تقریبا هر روز جلساتی را ترتیب می‌داد تا کیفیت حضور والرشتاین در ایران از حیث علمی در بالاترین سطح خود باشد. بگذریم از اینکه برخی از چهره‌های حوزه جامعه‌شناسی به دلیل اینکه قانعی‌راد و همکارانش را خیلی «کنسرواتیو» می‌دیدند، از قبول دعوت انجمن جامعه‌شناسی ایران سر باز زدند و عملا سفر والرشتاین به ایران را نادیده گرفتند؛ آنها نه در نشست‌های علمی شرکت کردند و نه شخصا با او دیداری ترتیب دادند. مسائلی از این دست اما مانع از ادامه برنامه‌ریزی‌ها نشد و والرشتاین و همسرش در موعد مقرر به فرودگاه امام خمینی (ره) رسیدند. در بدو ورود و استقرار والرشتاین در پاویون مخصوص، در حضور محمدامین قانعی‌راد، رئیس انجمن جامعه‌شناسی ایران، محمد فاضلی معاون وقت پژوهشی مرکز تحقیقات استراتژیک و حسین سراج‌زاده، مدیر کمیته همکاری‌های بین‌المللی انجمن جامعه‌شناسی ایران با او گفت‌وگو کردم و از دلایل و انگیزه‌هایش برای سفر به ایران پرسیدم. از پاسخ او چنین بر می‌آمد که به جز علایق شخصی، پیگیری‌های قانعی‌راد و درخواست‌های او از والرشتاین برای مواجهه با استادان و دانشجویان حوزه علوم اجتماعی در ایران، نقشی مهم در سفر او به ایران و حضور در محافل علمی ایران داشته است. او صراحتا در آن گفت‌وگو گفت: «من آمده‌ام که چیزهای بیشتری از جامعه‌شناسی ایران بدانم. به باور من مشکل اصلیِ آشنا نبودن اندیشمندان غربی با جریان تولید علم خصوصا علوم اجتماعی در ایران، ترجمه‌نشدن این آثار است. این موضوع به باور من مانع مهمی در عدم درک و شناخت اندیشمندان غرب با جریان تولید محتوا و ادبیات جامعه‌شناسی در ایران است. از همین رو صمیمانه از انجمن جامعه‌شناسی ایران ممنونم که من را به ایران دعوت کردند».
همین پاسخ والرشتاین به تمامی بیانگر ایده درستی بود که قانعی‌راد و همکارانش در انجمن جامعه‌شناسی ایران داشتند: اینکه چهره‌های مؤثر جهانی جامعه‌شناسی باید با جامعه‌شناسی و جامعه‌شناسان ایران از نزدیک آشنا شوند تا بتوانند در تحلیل‌های خود، تصویر درست‌تری از کشوری داشته باشند که هم حرف‌های زیادی برای گفتن دارد و هم این‌روزها محل منازعه جهانی است. این مهم تا حدی که در یک سفر چندروزه امکان‌پذیر بود، عملی شد و والرشتاینی که شانزدهم اسفند و پس از یک هفته اقامت در تهران، ایران را ترک می‌کرد، والرشتاینی نبود که نهم اسفند قدم به ایران گذاشته بود. سخن از یک فرد نیست، سخن از جریانی است که قانعی‌راد و قانعی‌رادها به دنبال تحقق آن در ایران بودند و آن چیزی نبود جز همکاری و تعامل نهادهای مستقل جامعه‌شناسی ایران با نهادها و افراد صاحب‌نام در حوزه اندیشه علوم اجتماعی در جهان و باید امیدوار بود حال که وجودِ نازنین او دیگر در بین ما نیست، شاگردانی باشند که «راه» و «ایده» استاد را به تمامی دنبال کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.