عشقورزی برای امید
محمد زینالی
وقتی سخن از سیدمحمدامین قانعیراد میشود، نمیتوان از او یاد کرد و از عشق سخن نگفت. شاید خواننده گمان کند این سخن صیغه مبالغه است و باب بزرگکردن درگذشتگان؛ اما این درست نیست، او به واقع در طول زندگی، همواره از سوی خودش به دیگران عشق را نثار میکرد، آن هم عشق در واقعیت خود، در جاهایی که ما ایرانیها واقعاً به آن نیاز داشتیم. هانا آرنت در وضع بشر، به سه امر در عرصههای زندگی اشاره میکند و به اعتقاد من سیدمحمدامین، در هر سه عرصه، یعنی عملیکردن امر خصوصی، امر اجتماعی و امر عمومی، عاشق بود. امر خصوصی که سبک زندگی دانشگاهی او را در بر داشت، عشق را به صورت عجیبی نشان میدهد، او عاشق زندگی بود، زندگیای که در آن دانستن و آموختن در محوریت قرار دارد. زندگی او، نمود بارز دانش و آموختن بود. وقتی به دوستی با او مفتخرید، میتوانید آن را دریابید، هیچ هم دیر نشده است، دوستی با او هیچ وقت تمام نمیشود؛ زیرا عاشقان نمیمیرند و از خود آثار بسیاری بر جای میگذارند که میتوان با آنها زندگی کرد و عشق را فهمید. اگر میراث یک تاجر، اموال او است و میراث یک نقاش، تابلوهایش، میراث سیدمحمدامین، کتابهایی است که در آخرین روزهای زندگی تهیه کرده و روی میزش است. همه مردم فکر میکنند دانش و آموختن، یک کار پرمشقت است، اما سیره زندگی او میفهمانَد که علم و مطالعه برای اندیشمندان، مشقت و سختی نیست، بلکه واقعیت زندگی است. تفاوتی است بین یک فرد عادی و یک انسان دانشگاهی، چرا که او جوهر کارش را که دانستن است، در محوریت زندگی خود قرار میدهد. دوستانش اهل دانشاند، یادگاریهایش نشان دانش دارند، بعید نیست که وارد اتاق او شوید و به جای هر چیز دیگری کتابهایی «که خوانده است» را به شما تعارف نکند. بعید است که او در زندگی خود جوک بگوید و هرزآلود بخندد، او چنان زندگی کرده و با یادگاران، همراهان و دوستان خود سخن گفته است، که آنان هم رنگ دانش و انسانیتی چنین گرفتهاند. شاید بگویید پس کار او چه بود؟ کار او هم تقریباً همزاد زندگیاش بود، اصلاً عشقهای او همزاد هم بودند و هیچ عشقش از دیگری پیشی نمیگیرد. او جامعهشناس بود و کار اصلیاش، شناختن نهادهای اجتماعی؛ ازاینرو به نهادهای اجتماعی، ذهن مردم و آنچه در محوریت آن قرار داشت و علم و دانش، عشق میورزید. او اصلیترین کار جامعهشناختی را انجام میداد، کتابهایش، به دنبال شناختن نهادهای اجتماعی بود، از صنعت و دانش گرفته تا خانواده و سیاست. نهادهای اجتماعی چیزی نیست که دورکیم و مرتون کار آن را تمام کرده باشند؛ هر جامعهای نهادهایی دارد که نیازمند نقادی روشنفکران اجتماعی است که آن را بشکافند و کدها، دگرگونیها و هستیهایش را بشناسند. او در این راه مصر بود و مستمر، مدام به دنبال شناختن چگونگی دگرگونی نهادهای اجتماعی جامعه ایرانی بود، وارد جزئیات میشد و از تحولات و دگرگونیها سخن میگفت. او به نهادهای اجتماعی که برآیند آنها در طول زمان، شکلگرفتن معانی اجتماعی برای انسانها بود نیز عشق میورزید، به سیاست عشق میورزید، به صنعت، به گونهای که مفید باشد، به علم و دانشگاه واقعی عشق میورزید و به خانواده و عشقورزیدن نیز همینطور، تا دگرگونیها و مسائل آن را بشکافد. سیدمحمدامین، عشقی دیگر داشت، او میگفت نباید علم و دانش را در محاصره کتابها و دانشگاه قرار دهیم. او به دعوتی عاشقانه پاسخ میداد و میخواست برود و در مطبوعات، دانشگاهها، فرقی نمیکند کردستان باشد یا اردبیل، صحبت کند. عاشق گفتوگو بود، نه گفتوگوی شخصی، بلکه گفتوگوی اجتماعی، و این نهادی بود که عرصه عمومی را میساخت. او باور داشت که گفتوگو میتواند انسانها را به هم نزدیک کند و فاصلهها را از میان بردارد. انتظارات را بیشتر نکند، بلکه مشهود و مکشوف کند. در این عرصه، او «جامعهشناسی حوزه عمومی» را راه انداخته بود و به همه دوستان و شاگردان خود کمک میکرد تا در این حوزه فعالتر باشند. میخواهم به نکته دیگری هم اشاره کنم؛ او در این راه فقط یک مرشد و الگو نبود، بلکه هدایتگری به تمام معنا بود. حتما همه ساعتها ایستادن در گوشه سالن و هماهنگی همایشها را دیده بودند، او در انجمن جامعهشناسی خوش درخشید و آن را ارتقا داد. پژوهشگران و استادان را به هم نزدیک کرد، اعتماد و سرمایه اجتماعی را ایجاد کرد و آن را از یک انجمن به یک نهاد مؤثر و تنومند ارتقا داد. این کاری اجرائی بود، اما ابزاری که او از آن استفاده میکرد، دستور و اقتدار سازمانی، کاریزما و نگاههای تیز و درشت نبود، بلکه گفتوگو بود. او نیک میدانست که هر سازمانی یک نهاد است و عرصه عمومی نیز یک نهاد؛ تنها کاری که همکاری و هماهنگی را میسر و عملی میکند، نه مانند سازمانهایی که اطلاعات را مخفی و پنهان میکنند، بلکه گفتوگو و اعتمادسازی و ارزشبخشی به اعضای این نهاد است. میراث او برای دانشجویان و پژوهشگران، توانایی در انجام تحقیقات مستمر و بلندمدت درباره نهادهای اجتماعی و نیز توانایی در شناسایی کدهای مربوط به نهادهای اجتماعی و بارورکردن آن است. اعتقاد بر اینکه ما هم میتوانیم مانند دورکیم و مرتون نهادهای اجتماعی را بشناسیم، بشکافیم و به عرصه سیاستگذاری و راهبری هم وارد شویم. اما اصلیترین رازی که او از میراث عرفانیمان و اندیشمندان هستیشناسی به یاد داشت، پاسداشتن و ارزشبخشی به زبان، هستی و امید انسانی بود. این زبان شیرین و گویایش و احترام به تکتک انسانها و انگیزش آنها برای کار و فعالیت بود تا در کنار هم عشق در زندگی، کار و عرصه عمومی را خلق کنند. آری سیدمحمدامین، مانند نام خود، بوی عشق و زندگی میداد. اینک او این یادگاری را در میان مردم، از کتابخانه خود، کتابهایی که در کارش منتشر کرده و صداها و متنهای مطبوعاتی، روابط و اعتماد اجتماعی که خلق کرده، به جای گذاشته است. میتوان به میراث او امید داشت، دوباره عشق ورزید و زندگی را پاس داشت. فرقی نمیکند، چه جامعهشناس باشیم، چه سیاسی و چه صنعتگر، او برای همه میراثی بر جای گذاشته است. میتوانیم در عرصه عمومی گفتوگو و زندگی کنیم و آرزوهای او که ایرانی آباد، معتدل و مبتنی بر تفاهم بود را عملی کنیم؛ او به شرط عشقورزی ما به ایران امید داشت. در علوم اجتماعی وقتی از دورکیم و مرتون صحبت میکنیم، میگوییم که آنها جامعهشناسی را علم بررسی نهادهای اجتماعی میدانند. حال، این مسئله که درباره ماهیت جامعهشناسی نظریهپردازی شود، یک چیز است و این که واقعا شخصی به این امر بپردازد، کاری به معنای واقعی جامعهشناسانه است.
وقتی سخن از سیدمحمدامین قانعیراد میشود، نمیتوان از او یاد کرد و از عشق سخن نگفت. شاید خواننده گمان کند این سخن صیغه مبالغه است و باب بزرگکردن درگذشتگان؛ اما این درست نیست، او به واقع در طول زندگی، همواره از سوی خودش به دیگران عشق را نثار میکرد، آن هم عشق در واقعیت خود، در جاهایی که ما ایرانیها واقعاً به آن نیاز داشتیم. هانا آرنت در وضع بشر، به سه امر در عرصههای زندگی اشاره میکند و به اعتقاد من سیدمحمدامین، در هر سه عرصه، یعنی عملیکردن امر خصوصی، امر اجتماعی و امر عمومی، عاشق بود. امر خصوصی که سبک زندگی دانشگاهی او را در بر داشت، عشق را به صورت عجیبی نشان میدهد، او عاشق زندگی بود، زندگیای که در آن دانستن و آموختن در محوریت قرار دارد. زندگی او، نمود بارز دانش و آموختن بود. وقتی به دوستی با او مفتخرید، میتوانید آن را دریابید، هیچ هم دیر نشده است، دوستی با او هیچ وقت تمام نمیشود؛ زیرا عاشقان نمیمیرند و از خود آثار بسیاری بر جای میگذارند که میتوان با آنها زندگی کرد و عشق را فهمید. اگر میراث یک تاجر، اموال او است و میراث یک نقاش، تابلوهایش، میراث سیدمحمدامین، کتابهایی است که در آخرین روزهای زندگی تهیه کرده و روی میزش است. همه مردم فکر میکنند دانش و آموختن، یک کار پرمشقت است، اما سیره زندگی او میفهمانَد که علم و مطالعه برای اندیشمندان، مشقت و سختی نیست، بلکه واقعیت زندگی است. تفاوتی است بین یک فرد عادی و یک انسان دانشگاهی، چرا که او جوهر کارش را که دانستن است، در محوریت زندگی خود قرار میدهد. دوستانش اهل دانشاند، یادگاریهایش نشان دانش دارند، بعید نیست که وارد اتاق او شوید و به جای هر چیز دیگری کتابهایی «که خوانده است» را به شما تعارف نکند. بعید است که او در زندگی خود جوک بگوید و هرزآلود بخندد، او چنان زندگی کرده و با یادگاران، همراهان و دوستان خود سخن گفته است، که آنان هم رنگ دانش و انسانیتی چنین گرفتهاند. شاید بگویید پس کار او چه بود؟ کار او هم تقریباً همزاد زندگیاش بود، اصلاً عشقهای او همزاد هم بودند و هیچ عشقش از دیگری پیشی نمیگیرد. او جامعهشناس بود و کار اصلیاش، شناختن نهادهای اجتماعی؛ ازاینرو به نهادهای اجتماعی، ذهن مردم و آنچه در محوریت آن قرار داشت و علم و دانش، عشق میورزید. او اصلیترین کار جامعهشناختی را انجام میداد، کتابهایش، به دنبال شناختن نهادهای اجتماعی بود، از صنعت و دانش گرفته تا خانواده و سیاست. نهادهای اجتماعی چیزی نیست که دورکیم و مرتون کار آن را تمام کرده باشند؛ هر جامعهای نهادهایی دارد که نیازمند نقادی روشنفکران اجتماعی است که آن را بشکافند و کدها، دگرگونیها و هستیهایش را بشناسند. او در این راه مصر بود و مستمر، مدام به دنبال شناختن چگونگی دگرگونی نهادهای اجتماعی جامعه ایرانی بود، وارد جزئیات میشد و از تحولات و دگرگونیها سخن میگفت. او به نهادهای اجتماعی که برآیند آنها در طول زمان، شکلگرفتن معانی اجتماعی برای انسانها بود نیز عشق میورزید، به سیاست عشق میورزید، به صنعت، به گونهای که مفید باشد، به علم و دانشگاه واقعی عشق میورزید و به خانواده و عشقورزیدن نیز همینطور، تا دگرگونیها و مسائل آن را بشکافد. سیدمحمدامین، عشقی دیگر داشت، او میگفت نباید علم و دانش را در محاصره کتابها و دانشگاه قرار دهیم. او به دعوتی عاشقانه پاسخ میداد و میخواست برود و در مطبوعات، دانشگاهها، فرقی نمیکند کردستان باشد یا اردبیل، صحبت کند. عاشق گفتوگو بود، نه گفتوگوی شخصی، بلکه گفتوگوی اجتماعی، و این نهادی بود که عرصه عمومی را میساخت. او باور داشت که گفتوگو میتواند انسانها را به هم نزدیک کند و فاصلهها را از میان بردارد. انتظارات را بیشتر نکند، بلکه مشهود و مکشوف کند. در این عرصه، او «جامعهشناسی حوزه عمومی» را راه انداخته بود و به همه دوستان و شاگردان خود کمک میکرد تا در این حوزه فعالتر باشند. میخواهم به نکته دیگری هم اشاره کنم؛ او در این راه فقط یک مرشد و الگو نبود، بلکه هدایتگری به تمام معنا بود. حتما همه ساعتها ایستادن در گوشه سالن و هماهنگی همایشها را دیده بودند، او در انجمن جامعهشناسی خوش درخشید و آن را ارتقا داد. پژوهشگران و استادان را به هم نزدیک کرد، اعتماد و سرمایه اجتماعی را ایجاد کرد و آن را از یک انجمن به یک نهاد مؤثر و تنومند ارتقا داد. این کاری اجرائی بود، اما ابزاری که او از آن استفاده میکرد، دستور و اقتدار سازمانی، کاریزما و نگاههای تیز و درشت نبود، بلکه گفتوگو بود. او نیک میدانست که هر سازمانی یک نهاد است و عرصه عمومی نیز یک نهاد؛ تنها کاری که همکاری و هماهنگی را میسر و عملی میکند، نه مانند سازمانهایی که اطلاعات را مخفی و پنهان میکنند، بلکه گفتوگو و اعتمادسازی و ارزشبخشی به اعضای این نهاد است. میراث او برای دانشجویان و پژوهشگران، توانایی در انجام تحقیقات مستمر و بلندمدت درباره نهادهای اجتماعی و نیز توانایی در شناسایی کدهای مربوط به نهادهای اجتماعی و بارورکردن آن است. اعتقاد بر اینکه ما هم میتوانیم مانند دورکیم و مرتون نهادهای اجتماعی را بشناسیم، بشکافیم و به عرصه سیاستگذاری و راهبری هم وارد شویم. اما اصلیترین رازی که او از میراث عرفانیمان و اندیشمندان هستیشناسی به یاد داشت، پاسداشتن و ارزشبخشی به زبان، هستی و امید انسانی بود. این زبان شیرین و گویایش و احترام به تکتک انسانها و انگیزش آنها برای کار و فعالیت بود تا در کنار هم عشق در زندگی، کار و عرصه عمومی را خلق کنند. آری سیدمحمدامین، مانند نام خود، بوی عشق و زندگی میداد. اینک او این یادگاری را در میان مردم، از کتابخانه خود، کتابهایی که در کارش منتشر کرده و صداها و متنهای مطبوعاتی، روابط و اعتماد اجتماعی که خلق کرده، به جای گذاشته است. میتوان به میراث او امید داشت، دوباره عشق ورزید و زندگی را پاس داشت. فرقی نمیکند، چه جامعهشناس باشیم، چه سیاسی و چه صنعتگر، او برای همه میراثی بر جای گذاشته است. میتوانیم در عرصه عمومی گفتوگو و زندگی کنیم و آرزوهای او که ایرانی آباد، معتدل و مبتنی بر تفاهم بود را عملی کنیم؛ او به شرط عشقورزی ما به ایران امید داشت. در علوم اجتماعی وقتی از دورکیم و مرتون صحبت میکنیم، میگوییم که آنها جامعهشناسی را علم بررسی نهادهای اجتماعی میدانند. حال، این مسئله که درباره ماهیت جامعهشناسی نظریهپردازی شود، یک چیز است و این که واقعا شخصی به این امر بپردازد، کاری به معنای واقعی جامعهشناسانه است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.