|

روایتی از خانه جامعه‌شناس تازه‌ درگذشته

به یاد حضرت پدر

شهرزاد همتی

وارد یکی از خروجی‌های میانی بزرگراه شیخ‌فضل‌الله نوری که می‌شوی، شهرک پاس فرهنگیان نمایان می‌شود، درست همان‌جایی که پارک تمام می‌شود و کانکس نگهبانی را می‌بینی، از اعلامیه‌ها می‌فهمی که راه را درست آمدی. چشم‌های آرام و قاطع معلم تازه‌درگذشته روی دیوارها نگاهت می‌کنند و این‌بار مقاله درباره جامعه‌شناسی و مردم نیست؛ اعلان درگذشت استادی برجسته است که این روزها دانشجویان و خانواده جامعه‌شناسی را داغدار کرده. خانه ساده قانعی‌راد در یکی از بلوک‌های سیمانی این شهرک است که حالا در و دیوارهای سیاه‌پوشش عزادار اوست. از پله‌ها که بالا می‌رویم، تاج‌های گل عکس‌های او نشان از خانه‌ای تازه‌عزادار دارد، خانه‌ای که حالا هفت روز است قانعی‌راد بزرگ از پله‌هایش بالا نمی‌رود و این‌بار در که می‌زنی چشم‌های قانعی‌راد در صورتی جوان‌تر در را برایت می‌گشاید. عزیز، پسر ارشد او ما را به خانه دعوت می‌کند. عکس بزرگ استاد مردم‌مدار، روی شومینه است و مادر خانه در اتاق هنوز سوگواری می‌کند. عزیز و عرفان، یادگارهای معلم درگذشته که هم‌قامت و شبیه او هستند، با بغض‌های فروخورده و صدایی که یادآور صدای استادی است که در تمام این سال‌ها یاور رسانه بود، از خاطرات زندگی در کنار او می‌گویند و همسرش در میان هق‌هق، زندگی 38ساله‌اش را با یکی از استادان شهیر ایران مرور می‌کند. این گزارش روایت یک دیدار در روزهایی است که خانه مرحوم قانعی‌راد هنوز عزادار پدر است. با خانواده این جامعه‌شناس وجه دیگری از زندگی او، یعنی پدر و همسر بودن را مرور کرده‌ایم.
نسرین متقی‌نسب، یاور 38ساله محمدامین قانعی‌راد، مانند بسیاری از زنانی که در دوران انقلاب ازدواج‌ کرده‌اند، بستر موفقیت مرد خانه را فراهم کرده است. زنانی شبیه او پابه‌پای مردان بی‌خواب شده‌اند و کتاب خوانده‌اند تا مردانی شبیه قانعی‌راد در آسمان علم کشور متجلی شوند. اشک امانش نمی‌دهد، از یک ازدواج سنتی و اولین دیدار با دانشجوی جوانی روایت می‌کند که اولین هدیه دوران نامزدی برایش کتاب «فاطمه فاطمه است» دکتر علی شریعتی را ارمغان می‌آورد. داستان نسرین متقی‌نسب این‌گونه روایت می‌شود: 18 سالم که تمام شد با محمدامین قانعی‌راد ازدواج کردم، من متولد 1339 هستم و همسرم متولد 1334 بود. قانعی‌راد، فردی امیدوار با دنیایی متفاوت بود، وقت‌هایی که با هم حرف می‌زدیم و اگر من از زندگی‌ روزمره گلایه می‌کردم، به من می‌گفت: ‌این‌چیزها را به من نگویید، من در دنیای دیگری سیر می‌کنم. اصلا به مادیات اهمیت نمی‌داد، ‌آنقدر که یادم است وقتی ازدواج کردیم، اولین هدیه‌ای که برایم آورد، کتاب «فاطمه فاطمه است» مرحوم شریعتی بود. این اولین کادوی من در دوران عقد از او بود. گفت دوست دارم این کتاب را بخوانی. من با مردی زندگی کردم که تمام این سال‌ها برایم گل نرگس هدیه می‌آورد؛ گلی که زمان ازدواجمان در بهمن‌ماه سال 59 فصل رویشش بود. همیشه با آوردن گل نرگس، یادآور خاطرات شیرین آشنایی‌مان می‌شد.
نسرین متقی‌نسب، درحالی‌که گریه امانش نمی‌دهد، راوی روزهای اول زندگی مشترک است، روزهایی که دنیایش با دنیای آن دانشجوی جوان و پرشور متفاوت بود: ما دنیای متفاوتی داشتیم، اما به مرور شیفته دنیای او شدم، من دیدم که جامعه و مردم اولویت او هستند.
همسر قانعی‌راد حوادث اجتماعی را جزو دغدغه‌های مرد امیدوار جامعه‌شناسی می‌داند. او می‌گوید: ‌در تمام این سال‌ها امیدش را از دست نداد، همیشه می‌گفت این جامعه باید روزبه‌روز پیشرفت کند و امیدوار به بهبود بود. سال 88 اولین دوره‌ای بود که خودش را از بستر رسانه کنار کشید و بیماری‌اش نیز از همان سال‌ها شروع شد. همان سال بود که روی صورتش لکه‌های سفید نمایان شد و پزشکان دلیلش را عصبی می‌دانستند، اما نمی‌دانستم از درون همسرم را نابود می‌کند. آنقدر غصه خورد که بیمار شد. تصمیم گرفت در برنامه‌های تلویزیونی شرکت نکند، در خودش غرق شد و به نوشتن مشغول شد. اما با آمدن آقای روحانی و تیم جدید دولت دوباره امیدوار شد. شور و حالش را در زمان انتخابات 92 فراموش نمی‌کنم. جلوی در ایستاده بود تا برای رأی‌دادن همراهی‌اش‌ کنم. مدام می‌گفتم صبر کن تا غذا را حاضر کنم، می‌گفت خانم! ناهار می‌خواهیم چه کنیم؟ می‌خواهم بگویم تا این حد به تغییر امیدوار بود.
برای نسرین متقی‌نسب، مهم‌ترین یادگاری از قانعی‌راد، دغدغه اجتماعی اوست. او راوی زندگی مردی است که خیالش از زندگی خانوادگی به خاطر داشتن همسری همراه، راحت بود و بیشتر وقتش را صرف مردم و دانشجویانی می‌کرد که باور به بهبود زندگی‌شان داشت.
در دو سال اخیر، بیماری دکتر قانعی‌راد شدت گرفته بود، اما فعالیت او همراه با بیماری بیشتر شده بود. از همسرش می‌پرسم که آیا این حجم از فعالیت در زمان بیماری باعث اعتراض شما نمی‌شد؟ می‌گوید: ‌هرگز به او اعتراض نکردم، شاید بچه‌ها می‌گفتند کارت را کمتر کن و مطابق دستور پزشک به کلاس یوگا برو و... اما همسرم میز کارش را نشان می‌داد و می‌گفت: ‌من در آن اتاق، پشت میزم با کتاب‌هایم روحیه می‌گیرم نه با یوگا.
عزیز و عرفان، فرزندان دکتر قانعی‌راد، روای زندگی با یک پدر جامعه‌شناس هستند. عزیز، فارغ‌التحصیل کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی است و عرفان در آلمان دانشجوی دکترای روانشناسی و حالا پنج ماه است که با شدت‌گرفتن بیماری پدر به خانه بازگشته است. از عزیز قانعی‌راد درباره فرزند جامعه‌شناس شهیری چون قانعی‌راد بودن می‌پرسیم، او می‌گوید: برای من پسر قانعی‌راد بودن از زمان دانشگاه نمود بیشتری پیدا کرد. از زمانی که وارد دانشگاه شدم، ‌با گفتن نام خانوادگی‌ام، اولین سؤالِ همه نسبت‌داشتن با قانعی‌راد بزرگ بود. این اتفاق احساس غرور زیادی به من می‌داد و از طرف دیگر انتظارات را از من به خاطر پسر او بودن بالا می‌برد. از زمان دانشگاه بود که من بیشتر با مسئله حرفه‌ای پدر آشنا شدم و همین باعث می‌شد که کارم سخت‌تر باشد. در همه این‌سال‌ها و در تمام زمینه‌ها از پدر راهنمایی می‌گرفتم. در هر مشکلی سعی می‌کردم از او کمک بگیرم. به خاطر دارم که در دانشگاه البرز که مشغول تحصیل بودم، دو نفر از استادان من، از استادان پدرم هم بودند. دکتر ازکیا و دکتر توکل، دو استاد مشترک من و پدر بودند و این مسئله برای من خیلی جالب بود و در مجلس ختم هم به این نکته اشاره کردند. حضور پدرم در فضای عمومی و مصاحبه‌های مطبوعات و رسانه‌ها برای ما یک اتفاق و موضوع مهم بود و باعث افتخار. پدرم از حضور در رسانه به عنوان یک جامعه‌شناسی متفاوت یاد می‌کرد و به نظر او در این منظر از جامعه‌شناسی، عمیق به مسائل نگاه می‌شود و درباره چیزی شوخی ندارد.
عرفان، فرزند کوچک‌تر مرحوم قانعی‌راد نیز درباره تفاوت دیدگاه با پدرش صحبت می‌کند. او که دانش‌آموخته روانشناسی است، از پدری روایت می‌کند که برخلاف روان‌شناسان، اولویت را بر جامعه می‌داد نه فرد. روایت عرفان این‌گونه آغاز می‌شود: در 20 روز گذشته دکترِ پدر با ما صحبت کردند و بدون حضور ایشان به ما اطلاع دادند که پدر در مرحلهend of life stage ‌ قرار دارد. به ما گفتند در این مرحله درمان را قطع و صرفا مراقبت‌ها را روی کمتر دردکشیدن او متمرکز می‌کنیم. نکته جالب این بود که وقتی دکتر به ما اعلام کرد که در این مرحله هستیم، پدر هنوز سر کار می‌رفت و مصاحبه می‌کرد. آخرین خاطره‌ای که از ایشان دارم، برای همین هفته‌های اخیر است. به دلیل حادشدن مسئله کبدی، پاهای پدرم خیلی ورم می‌کرد و کفشش را نمی‌توانست پا کند. آخرین‌باری که به مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور رفت، پشت کفش را برای اینکه داخل پایش نمی‌رفت خم کرده بود، اما وقتی داخل مرکز شد و پشت میز نشست و شروع به حرف‌زدن کرد، شما می‌دیدید که گویی پدرم دوباره مرد سالمی است و با همان انرژی دست‌هایش را تکان می‌داد و کار می‌کرد. من همراهی‌اش کردم و می‌دیدم که چگونه از ساعت 9 تا 13 کار می‌کرد و حرف‌های دکتر جلوی چشمم رژه می‌رفت. وقتی به خانه رسیدیم، پدر برای بالا آمدن از این سه طبقه 20 دقیقه زمان صرف کرد. وقتی از او می‌خواستم که دستش را روی شانه‌ام بگذارد، دستم را کنار می‌زد و می‌گفت: این کار را هیچ وقت نکن.
عرفان می‌گوید: ‌از ما می‌پرسید که پسر قانعی‌راد بودن چگونه است؟ باید بگویم دکتر قانعی‌راد با آن چهره کاریزماتیک و قد بلندش وقتی وارد خانه می‌شد، جذبه خاصی داشت؛ بخشی از جاذبه، بیرون از خانه و راجع به یک فرد آکادمیک و متخصص بود، بخش دیگر هم پدری مهربان در خانه که من اسمش را گنجینه خانگی گذاشته بودم. پدر علاقه زیادی به بحث‌کردن داشت و جدا از اینکه سطحش چقدر با من متفاوت بود، اما هیچ وقت از بحث فرار نمی‌کرد. حتی زمان نوجوانی با وجود اینکه بحث‌های ما منطقی نداشت، اما او ساعت‌ها با ما بحث می‌کرد و وقت می‌گذاشت و بخش زیادی از وقت ما در خانه به بحث با پدر می‌گذشت. این اواخر مدام درباره ترامپ و جنگ سوریه که بسیار آزارش می‌داد، بحث می‌کردیم. با ما وارد بحثی منطقی می‌شد و سطح خودش را ‌اندازه می‌کرد و با ادبیات و کلامی که من متوجه شوم، با من حرف می‌زد. این صحبت‌ها یک رابطه پدر و پسری و پر از محبت بود.
از عزیز قانعی‌راد درباره خاطره‌های مشترک با پدر سؤال می‌کنیم. می‌گوید: ‌در دو سال گذشته سعی می‌کردم وقت زیادی با او بگذرانم. روزهایی که توان داشت با هم در شهرک قدم می‌زدیم. شروع به قدم‌زدن که می‌کردیم، هیچ وقت بینمان سکوت برقرار نمی‌شد. من سعی می‌کردم وقت راه‌رفتن با او حرف بزنم و او از زمان و دانشجویی و استخدام و ازدواج می‌گفت. از زمان انتقالش از وزارت بهداشت به وزارت علوم می‌گفت و این پیاده‌روی دور شهرک برای من لحظه‌های خاطره‌انگیزی از پدر دارد و هنوز جرئت نکرده‌ام دور این شهرک دوباره قدم بزنم. من خیلی خوشحالم که این قدم‌زدن‌ها را داشته‌ام و با او تجربه کرده‌ام.
عرفان هم از پدری می گوید که زمانی که هنوز روشنفکری مد نبود، روشنفکر بود. او می‌گوید: ‌آن زمان که کسی فکر نمی‌کرد بتوان از جامعه‌شناسی کسب درآمد کرد، آدم‌های زیادی به او نهیب می‌زدند که این همه کتاب‌خواندن دردی از تو دوا نمی‌کند. اما من قانعی‌راد را مردی می‌دیدم که هیچ وقت تنها نمی‌شود و در زمان کهنسالی می‌تواند با کتاب‌هایش خوشحال باشد. هرچند به آن زمان نرسید...
روزهای آخر
همسر و فرزندان مرحوم قانعی‌راد برای ما از روزهای آخر زندگی او روایت می‌کنند. نسرین متقی‌نسب در جریان به بن‌بست‌رسیدن درمان همسر نبوده است. او می‌گوید: ‌من تمام این مدت امیدوار بودم که خوب می‌شود. وقتی به من گفتند که قرار است پزشک از پاریس بیاید، خیلی امید داشتم و باور نمی‌کردم به این زودی تنها بمانم. ما مسافرت‌های کوتاه خیلی زیادی با هم می‌رفتیم و او در تمام همایش‌ها با من شرکت می‌کرد. هرگ تنهایم نمی‌گذاشت.
عرفان می‌گوید: ‌چیزی که باعث خوشحالی ما می‌شد، این بود که پدر تمام کارهایش را خودش انجام می‌داد و همین برای ما قوت قلب بود. 20 روز قبل از این اتفاق دیگر چیزی نمی‌توانستند بخورند و در منزل به او سرم وصل می‌شد. پدر شرایط سخت یا درد خاصی نداشت، فقط کمی بی‌حال بود. پشت میز می‌نشست و استند سرم در کنارش بود و با دستی که سرم به آن وصل بود، در کامپیوترش یادداشت می‌نوشت. می‌گفت یک‌سری کارهای نیمه‌تمام دارد و برای همین در کار کردن عجله می‌کرد. سال نو به ما گفت که من تقریبا همه کارهای نیمه‌تمام را تمام کرده‌ام و فقط یک‌سری کارهای مختصر مانده که تا سه، چهار ماه اخیر تمامش می‌کنم و بخش اعظمی را هم به اتمام رساند. سه‌شنبه گذشته درد شدیدی داشت و دکتر به دلیل شرایط کبدی ایشان از ما خواسته بود پدر را به بیمارستان نبریم. به ما گفته بودند که رفتن ایشان به بیمارستان و تزریق دارو باعث می‌‌شود که کبد نتواند دارو را تجزیه کند و آقای قانعی‌راد باید ایستاده بمیرد. ما هم از سه‌شنبه که درد داشتند تا چهارشنبه مقاومت کردیم و با اینکه می‌دانستیم که تزریق مسکن توان تجزیه مسکن را ندارد به احتمال زیاد از بیمارستان برنخواهد گشت، اما طاقت نیاوردیم و ایشان را به بیمارستان بردیم. اذان مغرب به ما خبر دادند که تمام شد و مادر دو ساعت با پدر فرصت خداحافظی داشتند.
آخرین تصویر ثبت‌شده در دوربین، چشم‌های محزون همسر و فرزندان دکتر قانعی‌راد است. خانواده او که یادگارهای واقعی‌اش هستند. آنها می‌گویند یادگارهای اصلی شاگردان پدرند. شاگردانی که به خانه او رفت‌وآمد داشتند و در زمان بیماری پدر، کلاس را در خانه او تشکیل می‌دادند و برای آنها تنها تصویر از بیماری پدر استند سرم کنار جامعه‌شناس فقیدی است که گویی سایه مرگ بود.

وارد یکی از خروجی‌های میانی بزرگراه شیخ‌فضل‌الله نوری که می‌شوی، شهرک پاس فرهنگیان نمایان می‌شود، درست همان‌جایی که پارک تمام می‌شود و کانکس نگهبانی را می‌بینی، از اعلامیه‌ها می‌فهمی که راه را درست آمدی. چشم‌های آرام و قاطع معلم تازه‌درگذشته روی دیوارها نگاهت می‌کنند و این‌بار مقاله درباره جامعه‌شناسی و مردم نیست؛ اعلان درگذشت استادی برجسته است که این روزها دانشجویان و خانواده جامعه‌شناسی را داغدار کرده. خانه ساده قانعی‌راد در یکی از بلوک‌های سیمانی این شهرک است که حالا در و دیوارهای سیاه‌پوشش عزادار اوست. از پله‌ها که بالا می‌رویم، تاج‌های گل عکس‌های او نشان از خانه‌ای تازه‌عزادار دارد، خانه‌ای که حالا هفت روز است قانعی‌راد بزرگ از پله‌هایش بالا نمی‌رود و این‌بار در که می‌زنی چشم‌های قانعی‌راد در صورتی جوان‌تر در را برایت می‌گشاید. عزیز، پسر ارشد او ما را به خانه دعوت می‌کند. عکس بزرگ استاد مردم‌مدار، روی شومینه است و مادر خانه در اتاق هنوز سوگواری می‌کند. عزیز و عرفان، یادگارهای معلم درگذشته که هم‌قامت و شبیه او هستند، با بغض‌های فروخورده و صدایی که یادآور صدای استادی است که در تمام این سال‌ها یاور رسانه بود، از خاطرات زندگی در کنار او می‌گویند و همسرش در میان هق‌هق، زندگی 38ساله‌اش را با یکی از استادان شهیر ایران مرور می‌کند. این گزارش روایت یک دیدار در روزهایی است که خانه مرحوم قانعی‌راد هنوز عزادار پدر است. با خانواده این جامعه‌شناس وجه دیگری از زندگی او، یعنی پدر و همسر بودن را مرور کرده‌ایم.
نسرین متقی‌نسب، یاور 38ساله محمدامین قانعی‌راد، مانند بسیاری از زنانی که در دوران انقلاب ازدواج‌ کرده‌اند، بستر موفقیت مرد خانه را فراهم کرده است. زنانی شبیه او پابه‌پای مردان بی‌خواب شده‌اند و کتاب خوانده‌اند تا مردانی شبیه قانعی‌راد در آسمان علم کشور متجلی شوند. اشک امانش نمی‌دهد، از یک ازدواج سنتی و اولین دیدار با دانشجوی جوانی روایت می‌کند که اولین هدیه دوران نامزدی برایش کتاب «فاطمه فاطمه است» دکتر علی شریعتی را ارمغان می‌آورد. داستان نسرین متقی‌نسب این‌گونه روایت می‌شود: 18 سالم که تمام شد با محمدامین قانعی‌راد ازدواج کردم، من متولد 1339 هستم و همسرم متولد 1334 بود. قانعی‌راد، فردی امیدوار با دنیایی متفاوت بود، وقت‌هایی که با هم حرف می‌زدیم و اگر من از زندگی‌ روزمره گلایه می‌کردم، به من می‌گفت: ‌این‌چیزها را به من نگویید، من در دنیای دیگری سیر می‌کنم. اصلا به مادیات اهمیت نمی‌داد، ‌آنقدر که یادم است وقتی ازدواج کردیم، اولین هدیه‌ای که برایم آورد، کتاب «فاطمه فاطمه است» مرحوم شریعتی بود. این اولین کادوی من در دوران عقد از او بود. گفت دوست دارم این کتاب را بخوانی. من با مردی زندگی کردم که تمام این سال‌ها برایم گل نرگس هدیه می‌آورد؛ گلی که زمان ازدواجمان در بهمن‌ماه سال 59 فصل رویشش بود. همیشه با آوردن گل نرگس، یادآور خاطرات شیرین آشنایی‌مان می‌شد.
نسرین متقی‌نسب، درحالی‌که گریه امانش نمی‌دهد، راوی روزهای اول زندگی مشترک است، روزهایی که دنیایش با دنیای آن دانشجوی جوان و پرشور متفاوت بود: ما دنیای متفاوتی داشتیم، اما به مرور شیفته دنیای او شدم، من دیدم که جامعه و مردم اولویت او هستند.
همسر قانعی‌راد حوادث اجتماعی را جزو دغدغه‌های مرد امیدوار جامعه‌شناسی می‌داند. او می‌گوید: ‌در تمام این سال‌ها امیدش را از دست نداد، همیشه می‌گفت این جامعه باید روزبه‌روز پیشرفت کند و امیدوار به بهبود بود. سال 88 اولین دوره‌ای بود که خودش را از بستر رسانه کنار کشید و بیماری‌اش نیز از همان سال‌ها شروع شد. همان سال بود که روی صورتش لکه‌های سفید نمایان شد و پزشکان دلیلش را عصبی می‌دانستند، اما نمی‌دانستم از درون همسرم را نابود می‌کند. آنقدر غصه خورد که بیمار شد. تصمیم گرفت در برنامه‌های تلویزیونی شرکت نکند، در خودش غرق شد و به نوشتن مشغول شد. اما با آمدن آقای روحانی و تیم جدید دولت دوباره امیدوار شد. شور و حالش را در زمان انتخابات 92 فراموش نمی‌کنم. جلوی در ایستاده بود تا برای رأی‌دادن همراهی‌اش‌ کنم. مدام می‌گفتم صبر کن تا غذا را حاضر کنم، می‌گفت خانم! ناهار می‌خواهیم چه کنیم؟ می‌خواهم بگویم تا این حد به تغییر امیدوار بود.
برای نسرین متقی‌نسب، مهم‌ترین یادگاری از قانعی‌راد، دغدغه اجتماعی اوست. او راوی زندگی مردی است که خیالش از زندگی خانوادگی به خاطر داشتن همسری همراه، راحت بود و بیشتر وقتش را صرف مردم و دانشجویانی می‌کرد که باور به بهبود زندگی‌شان داشت.
در دو سال اخیر، بیماری دکتر قانعی‌راد شدت گرفته بود، اما فعالیت او همراه با بیماری بیشتر شده بود. از همسرش می‌پرسم که آیا این حجم از فعالیت در زمان بیماری باعث اعتراض شما نمی‌شد؟ می‌گوید: ‌هرگز به او اعتراض نکردم، شاید بچه‌ها می‌گفتند کارت را کمتر کن و مطابق دستور پزشک به کلاس یوگا برو و... اما همسرم میز کارش را نشان می‌داد و می‌گفت: ‌من در آن اتاق، پشت میزم با کتاب‌هایم روحیه می‌گیرم نه با یوگا.
عزیز و عرفان، فرزندان دکتر قانعی‌راد، روای زندگی با یک پدر جامعه‌شناس هستند. عزیز، فارغ‌التحصیل کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی است و عرفان در آلمان دانشجوی دکترای روانشناسی و حالا پنج ماه است که با شدت‌گرفتن بیماری پدر به خانه بازگشته است. از عزیز قانعی‌راد درباره فرزند جامعه‌شناس شهیری چون قانعی‌راد بودن می‌پرسیم، او می‌گوید: برای من پسر قانعی‌راد بودن از زمان دانشگاه نمود بیشتری پیدا کرد. از زمانی که وارد دانشگاه شدم، ‌با گفتن نام خانوادگی‌ام، اولین سؤالِ همه نسبت‌داشتن با قانعی‌راد بزرگ بود. این اتفاق احساس غرور زیادی به من می‌داد و از طرف دیگر انتظارات را از من به خاطر پسر او بودن بالا می‌برد. از زمان دانشگاه بود که من بیشتر با مسئله حرفه‌ای پدر آشنا شدم و همین باعث می‌شد که کارم سخت‌تر باشد. در همه این‌سال‌ها و در تمام زمینه‌ها از پدر راهنمایی می‌گرفتم. در هر مشکلی سعی می‌کردم از او کمک بگیرم. به خاطر دارم که در دانشگاه البرز که مشغول تحصیل بودم، دو نفر از استادان من، از استادان پدرم هم بودند. دکتر ازکیا و دکتر توکل، دو استاد مشترک من و پدر بودند و این مسئله برای من خیلی جالب بود و در مجلس ختم هم به این نکته اشاره کردند. حضور پدرم در فضای عمومی و مصاحبه‌های مطبوعات و رسانه‌ها برای ما یک اتفاق و موضوع مهم بود و باعث افتخار. پدرم از حضور در رسانه به عنوان یک جامعه‌شناسی متفاوت یاد می‌کرد و به نظر او در این منظر از جامعه‌شناسی، عمیق به مسائل نگاه می‌شود و درباره چیزی شوخی ندارد.
عرفان، فرزند کوچک‌تر مرحوم قانعی‌راد نیز درباره تفاوت دیدگاه با پدرش صحبت می‌کند. او که دانش‌آموخته روانشناسی است، از پدری روایت می‌کند که برخلاف روان‌شناسان، اولویت را بر جامعه می‌داد نه فرد. روایت عرفان این‌گونه آغاز می‌شود: در 20 روز گذشته دکترِ پدر با ما صحبت کردند و بدون حضور ایشان به ما اطلاع دادند که پدر در مرحلهend of life stage ‌ قرار دارد. به ما گفتند در این مرحله درمان را قطع و صرفا مراقبت‌ها را روی کمتر دردکشیدن او متمرکز می‌کنیم. نکته جالب این بود که وقتی دکتر به ما اعلام کرد که در این مرحله هستیم، پدر هنوز سر کار می‌رفت و مصاحبه می‌کرد. آخرین خاطره‌ای که از ایشان دارم، برای همین هفته‌های اخیر است. به دلیل حادشدن مسئله کبدی، پاهای پدرم خیلی ورم می‌کرد و کفشش را نمی‌توانست پا کند. آخرین‌باری که به مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور رفت، پشت کفش را برای اینکه داخل پایش نمی‌رفت خم کرده بود، اما وقتی داخل مرکز شد و پشت میز نشست و شروع به حرف‌زدن کرد، شما می‌دیدید که گویی پدرم دوباره مرد سالمی است و با همان انرژی دست‌هایش را تکان می‌داد و کار می‌کرد. من همراهی‌اش کردم و می‌دیدم که چگونه از ساعت 9 تا 13 کار می‌کرد و حرف‌های دکتر جلوی چشمم رژه می‌رفت. وقتی به خانه رسیدیم، پدر برای بالا آمدن از این سه طبقه 20 دقیقه زمان صرف کرد. وقتی از او می‌خواستم که دستش را روی شانه‌ام بگذارد، دستم را کنار می‌زد و می‌گفت: این کار را هیچ وقت نکن.
عرفان می‌گوید: ‌از ما می‌پرسید که پسر قانعی‌راد بودن چگونه است؟ باید بگویم دکتر قانعی‌راد با آن چهره کاریزماتیک و قد بلندش وقتی وارد خانه می‌شد، جذبه خاصی داشت؛ بخشی از جاذبه، بیرون از خانه و راجع به یک فرد آکادمیک و متخصص بود، بخش دیگر هم پدری مهربان در خانه که من اسمش را گنجینه خانگی گذاشته بودم. پدر علاقه زیادی به بحث‌کردن داشت و جدا از اینکه سطحش چقدر با من متفاوت بود، اما هیچ وقت از بحث فرار نمی‌کرد. حتی زمان نوجوانی با وجود اینکه بحث‌های ما منطقی نداشت، اما او ساعت‌ها با ما بحث می‌کرد و وقت می‌گذاشت و بخش زیادی از وقت ما در خانه به بحث با پدر می‌گذشت. این اواخر مدام درباره ترامپ و جنگ سوریه که بسیار آزارش می‌داد، بحث می‌کردیم. با ما وارد بحثی منطقی می‌شد و سطح خودش را ‌اندازه می‌کرد و با ادبیات و کلامی که من متوجه شوم، با من حرف می‌زد. این صحبت‌ها یک رابطه پدر و پسری و پر از محبت بود.
از عزیز قانعی‌راد درباره خاطره‌های مشترک با پدر سؤال می‌کنیم. می‌گوید: ‌در دو سال گذشته سعی می‌کردم وقت زیادی با او بگذرانم. روزهایی که توان داشت با هم در شهرک قدم می‌زدیم. شروع به قدم‌زدن که می‌کردیم، هیچ وقت بینمان سکوت برقرار نمی‌شد. من سعی می‌کردم وقت راه‌رفتن با او حرف بزنم و او از زمان و دانشجویی و استخدام و ازدواج می‌گفت. از زمان انتقالش از وزارت بهداشت به وزارت علوم می‌گفت و این پیاده‌روی دور شهرک برای من لحظه‌های خاطره‌انگیزی از پدر دارد و هنوز جرئت نکرده‌ام دور این شهرک دوباره قدم بزنم. من خیلی خوشحالم که این قدم‌زدن‌ها را داشته‌ام و با او تجربه کرده‌ام.
عرفان هم از پدری می گوید که زمانی که هنوز روشنفکری مد نبود، روشنفکر بود. او می‌گوید: ‌آن زمان که کسی فکر نمی‌کرد بتوان از جامعه‌شناسی کسب درآمد کرد، آدم‌های زیادی به او نهیب می‌زدند که این همه کتاب‌خواندن دردی از تو دوا نمی‌کند. اما من قانعی‌راد را مردی می‌دیدم که هیچ وقت تنها نمی‌شود و در زمان کهنسالی می‌تواند با کتاب‌هایش خوشحال باشد. هرچند به آن زمان نرسید...
روزهای آخر
همسر و فرزندان مرحوم قانعی‌راد برای ما از روزهای آخر زندگی او روایت می‌کنند. نسرین متقی‌نسب در جریان به بن‌بست‌رسیدن درمان همسر نبوده است. او می‌گوید: ‌من تمام این مدت امیدوار بودم که خوب می‌شود. وقتی به من گفتند که قرار است پزشک از پاریس بیاید، خیلی امید داشتم و باور نمی‌کردم به این زودی تنها بمانم. ما مسافرت‌های کوتاه خیلی زیادی با هم می‌رفتیم و او در تمام همایش‌ها با من شرکت می‌کرد. هرگ تنهایم نمی‌گذاشت.
عرفان می‌گوید: ‌چیزی که باعث خوشحالی ما می‌شد، این بود که پدر تمام کارهایش را خودش انجام می‌داد و همین برای ما قوت قلب بود. 20 روز قبل از این اتفاق دیگر چیزی نمی‌توانستند بخورند و در منزل به او سرم وصل می‌شد. پدر شرایط سخت یا درد خاصی نداشت، فقط کمی بی‌حال بود. پشت میز می‌نشست و استند سرم در کنارش بود و با دستی که سرم به آن وصل بود، در کامپیوترش یادداشت می‌نوشت. می‌گفت یک‌سری کارهای نیمه‌تمام دارد و برای همین در کار کردن عجله می‌کرد. سال نو به ما گفت که من تقریبا همه کارهای نیمه‌تمام را تمام کرده‌ام و فقط یک‌سری کارهای مختصر مانده که تا سه، چهار ماه اخیر تمامش می‌کنم و بخش اعظمی را هم به اتمام رساند. سه‌شنبه گذشته درد شدیدی داشت و دکتر به دلیل شرایط کبدی ایشان از ما خواسته بود پدر را به بیمارستان نبریم. به ما گفته بودند که رفتن ایشان به بیمارستان و تزریق دارو باعث می‌‌شود که کبد نتواند دارو را تجزیه کند و آقای قانعی‌راد باید ایستاده بمیرد. ما هم از سه‌شنبه که درد داشتند تا چهارشنبه مقاومت کردیم و با اینکه می‌دانستیم که تزریق مسکن توان تجزیه مسکن را ندارد به احتمال زیاد از بیمارستان برنخواهد گشت، اما طاقت نیاوردیم و ایشان را به بیمارستان بردیم. اذان مغرب به ما خبر دادند که تمام شد و مادر دو ساعت با پدر فرصت خداحافظی داشتند.
آخرین تصویر ثبت‌شده در دوربین، چشم‌های محزون همسر و فرزندان دکتر قانعی‌راد است. خانواده او که یادگارهای واقعی‌اش هستند. آنها می‌گویند یادگارهای اصلی شاگردان پدرند. شاگردانی که به خانه او رفت‌وآمد داشتند و در زمان بیماری پدر، کلاس را در خانه او تشکیل می‌دادند و برای آنها تنها تصویر از بیماری پدر استند سرم کنار جامعه‌شناس فقیدی است که گویی سایه مرگ بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.