گفتوگو با دکتر مقصود فراست خواه
دانشمندی که راوی دیگران نبود
مقصود فراستخواه، جامعهشناس ایرانی و عضو هیئت علمی مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی است. فراستخواه که مؤسس و دبیر علمی میز آیندهپژوهی آموزش عالی در مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی است، در دوران فعالیت حرفهای خود همکاری نزدیکی با مرحوم محمدامین قانعیراد داشت. با او در روزهای ابتدایی درگذشت قانعیراد به گفتوگو نشستیم. فراستخواه که در سخنگفتن بسیار صریحاللهجه، اما، کمگو به نظر میرسد، درباره خاطرات مشترک با امین قانعیراد به گفته خودش میتواند سالها سخن بگوید. آشنایی او با مرحوم قانعیراد به 25 سال پیش بازمیگردد. آنها در ابتدا یکدیگر را در حلقه کوچکی در کتابخانه مؤسسه پژوهش آموزش عالی برای تجدید ساختار وزارت علوم میبینند تا بتوانند برای تصمیمسازی و تدوین لایحهای قانونی در جهت تمرکززدایی آموزش عالی و استقلال دانشگاهها و آزادی آکادمیک و حقوحقوق دانشمندان و نهادهای علمی بود تا بلکه عقول منفصل این جامعه باشند راهحلی پیدا کنند. با فراستخواه درباره اندیشههای قانعیراد و مرگآگاهی او گفتوگو کردهایم که در ادامه خواهید خواند.
مرحوم قانعیراد را جامعهشناس مهمی در ایران قلمداد میکنند، دلیل این اهمیت را شرح دهید.
خصیصه اصلی دکتر قانعیراد در حوزه جامعهشناسی، میل شدید به تمایزداشتن بود؛ بر فرض اگر آقای قانعیراد درباره یک مقاله از دیگران سخن میگفت، سعی در زدن نقشی از خود در مقاله داشت و در واقع تفسیری بر آن اضافه میکرد و همین تمایز و تفاوت این دانشمند، اهمیت او را در جامعهشناسی برای ما مشخص میکند. اگر قانعی کتابی را میخواند، برای توضیح کتاب تفسیر خودش را پرورش میداد؛ او راوی دیگران نبود حتی مثلا وقتي کتابی را میخواند، بهجای اینکه راوی آن کتاب شود، اقتباس و تعبیر خودش را از آن کتاب میپروراند؛ یعنی راوی دیگران نبود، بیشتر مفسر و تعبیرکننده دیگران و تلفیقکننده بود. این ویژگیها به نظرم یکی از ویژگیهایی بود که اهمیت ایشان را برای جامعهشناسی ایران شکل داد. البته حافظه نیرومند ایشان، بیان گفتاری و نوشتاری روانشان، بیانی که اصلا خشک و تکلفآمیز نبود، اينكه وسواس نداشت و قاطع مباحثش را مطرح میکرد نيز از خصایصی بود که اهمیت او را برای ما آشکار میکند. به نظرم اینها ویژگیهایی بود که کمک میکرد با مخاطبش ارتباط خوبی برقرار کند؛ چه در نوشتهها و چه در گفتارهایش. دومین ویژگی که میتواند اهمیت مرحوم دکتر قانعیراد
را برای ما توضیح دهد، اعتمادسازی ایشان بود. به نظر من این چیز کوچکی نبود؛ یعنی یکی از کنشها و کارویژههای تمام کسانی که در حوزه علم کار میکنند، ازجمله علم اجتماعی، این نیست كه فقط بیایند تحقیق کنند. تولید معنا کافی نیست، بلکه شاید تولید رابطه مهمتر از تولید معنا باشد.
در نتیجه، دکتر قانعیراد یکی از ویژگیهایش همین اجتماعسازی بود؛ یعنی ایشان میتوانست اجتماع علمی، گروه ایجاد، حلقه، پنل، گفتوگو و ارتباط ایجاد کند و این سبب میشد ایشان برای جامعهشناسی ایران خیلی مهم شود و این را در انجمن جامعهشناسی، مرکز تحقیقات سیاست علمی، حوزهها و فرصتهای مختلفی واقعا نشان داد که علاقه داشت. این مطلب از یک ویژگی دیگر ایشان نيز ناشی میشد که برونگرایی ایشان است. او فردی برونگرا بود؛ در انتخابات شرکت میکرد، در انجمن جامعهشناسی وارد شد، در انتخابات آن شرکت کرد و تا ریاست انجمن پیش رفت، در مرکز تحقیقات سیاست علمی نيز که بود، همینطور. علاقه داشت که موفق پیش رود، تأثیرگذار باشد و برونگرا بود. یک دانشمند درونگرا نبود، میل به اعتزال و روحیات اعتزالی در ایشان وجود نداشت. با اینکه اهل معرفت بود و پیشینههایي در حوزه تصوف و عرفان در خانواده پدري او بود، ولی روحیات اعتزال، گوشهگیری، درونگرایی نداشت و اینها را من حداقل بهعنوان یک همکار کوچک در ايشان نمیدیدم. بیشتر میل به موفقیت داشت. آن کلبیمسلکی که در افرادی که معمولا روحیات گوشهنشینی دارند و خیلی مايل به شركت در حوزههای
انتخابات و در کارهای دیگر نيستند، در ايشان نبود. بهويژه من از نزدیک احساس میکردم که در این یکی، دو سال گذشته که احساس کرده بود بیماریاش در حال پیشرفت است، با قدرت روحی بالا سعی میکرد بر این محدودیتهای بدنی خودش فائق بیاید؛ یعنی به نظر من گاهی که دکتر قانعی را از نزدیک تماشا میکردم، احساس میکردم به این سخن حافظ که «عاشق شو، ار نه روزی کار جهان سر آید» رسیده است؛ یعنی واقعا این آگاهی از اینکه مرگ نزدیک است، مرگ وجود دارد، سبب شده بود ایشان خلاقتر شود. احساس میکردم در این یکی، دو سال بیشتر از کل سالهای دو دهه گذشته درگیر بود. ما معمولا صبحها که از کنار یک کیوسک رد میشدیم، یا فضای مجازی را مرور میکردیم، میدیدیم قانعیراد آنجا حضور دارد؛ یک حرفی زده، یک ارتباطی برقرار کرده و... . البته زمینه آن در ایشان میل به موفقیت خیلی بالا بود که یکی از ویژگیهایی است که بههرحال از نظر اجتماعی، منشأ توسعه در یک اجتماع میشود؛ وقتی انسانها علاقه داشته باشند موفق شوند و برونگرایی و این مباحث. این چیزی بود که به نظرم زندهیاد دکتر قانعیراد را برای جامعهشناسی ایران، عضوي بسیار مؤثر، جامعهشناسي مهم و
اثرگذار و افقگشا کرد و توانست در تحولات اجتماعی این چند دهه که ما با ایشان آشنا شدیم، بسیار تأثیر بگذارد.
نقش ایشان در تأسیس انجمن جامعهشناسی و موفقیت بیشازپیش این دو انجمن چه بود؟
بههرحال بزرگانی در حوزه تأسیس انجمن کار کردند و ایشان هم در این مهم مشارکت داشتند و همین اجتماعسازی او در پیشرفت انجمن تأثیر داشت. او به اينکه باید اجتماع ایجاد شود قائل بود و همین باعث میشد در انجمن نقش بسیار مؤثری داشته باشد. در دورههایی که ایشان در انجمن نقش داشتند و مسئولیت بر عهده گرفتند، واقعا با علاقه بسیار زیاد، صادقانه تمام نیرو و زمان و فرصتهای خودش را وقف کار در انجمن کرد، ارتباطاتش را توسعه داد، شبکه اجتماعی انجمن را بیشازپیش توسعه داد و... . در واقع کسانی کارهایی پیش از او انجام داده بودند و قانعیراد و آقای دکتر سراجزاده این کارها را در مقیاس بزرگ توسعه دادند و این واقعا تأثیر بسیار مهمی داشت که نتیجه حضور او بود. او توانست در توسعه گروههای تخصصی انجمن جامعهشناسی، ارتباط انجمن جامعهشناسی با حوزه بیرون از جامعهشناسی و سازمانهای اجتماعی، بخشهای اقتصادی، سازمانهای دولتی، سازمانهای غیردولتی، مخاطبهای عمومی و تعاملات اجتماعی انجمن مؤثر باشد و شاید میشود گفت این کار از همان حوزههایی بود که آقای دکتر قانعیراد در آن نظریه داشت. یکی از کتابهای مهم او «تعاملات ارتباطات در
اجتماع علمی» بود که در سال 85 منتشر شد. میشود گفت قانعیراد یکی از کسانی بود که نظریه تعاملات اجتماعی در علم را واقعا توسعه داد و در آن کار کرد و عملا هم در این زمینه تجربه کرد، زیست و فقط نظر نداد. چیزی را که در نظريه رسیده بود و کتاب کرده بود، در زیست حرفهای و زیست علمی خودش واقعا به منصه ظهور رسید و خودش به آن پایبند بود.
نگاه او با توجه به تخصصش در شرایط اجتماعی - سیاسی ایران چگونه بود؟
در ارتباط با شرایط سیاسی، من تصورم این بود که دکتر قانعیراد جزء دانشمندان فوکویی نبود و فکر نمیکرد راه برونرفتی وجود ندارد، اگر ما نگاهی مثل فوکو داشته باشیم، به این نتیجه میرسیم که چنبره قدرت به نحوی است که راهی برای رهایی از آن وجود ندارد و این نوعی فلسفه و رویکرد یأس و حداقلي برای جوامعی مثل ما که جوامع درحالشدن هستیم، به وجود میآورد. قانعیراد درگیر این فکر نبود. فکری که قانعیراد بیشتر با آن توانسته بود ارتباط برقرار کند، هابرماسی بود؛ یعنی برخلاف فوکو که به برونرفت اعتقاد نداشت، هابرماس معتقد بود میشود از طریق حوزه عمومی، کنش ارتباطی، زبان و اجتماعات راه رهایی را پیدا کرد و پروژه مدرنیته را پروژه ناتمام میدانست؛ نه اینکه پروژه پایانیافته و شکست بداند. در نتیجه با این دیدگاه هابرماسی بود که قانعیراد و امثال او، با بیم و امید همچنان کار میکردند و کار میکنند. به این معنا که ما از طریق زبان، گفتوگو، ارتباطات و کنش ارتباطی و حوزه عمومی میتوانیم برای بشریت کاری کنیم، برای تقلیل مهارتها و راهی برای برونشدن از طریق زبان وجود دارد. برای همین بود که ایشان در حوزه تخصصی خودش برای ایران کار
میکرد.
آثار بهجامانده از دکتر قانعیراد را چگونه ارزیابی میکنید؟
آثار ایشان را میشود به سه دسته و گروه تقسیم کرد. در درجه اول، او حوزه جامعهشناسی، علم و دانشگاه را انتخاب کرده بود. از رساله دکتریاش که در حوزه رشد و افول علم در ایران بود، کار را شروع کرد و بعد در حوزه نظام علمی، در حوزه روابط علم، در حوزه دانشگاه و کنشگران علمی کارهایی کرد، تحقیقاتی انجام داد و کتابهایی نوشت. پس در درجه اول، برنامه پژوهشی ایشان در حوزه جامعهشناسی علم و دانشگاه بود. در درجه دوم، ایشان بر اساس همان دیدگاه هابرماسی روی گروههای مرجع ایران، نخبگان و روشنفکران کار کرد. مثلا فرض کنید خود هابرماس و روشنفکران ایرانی را مرجع قرار میداد یا مثلا بهراحتی از اندیشه شریعتی استفاده میکرد. کتاب اخیرش که نتیجه پیمایش او بود، مشارکت سیاسی و اجتماعی نخبگان بود. مجموعه این کارها دسته دوم فعالیت او بود که در حوزه گروههای مرجع، نخبگان و روشنفکران قرار میگرفت و در نهایت نوبت به سایر مباحث میرسید که در حوزه مباحث اجتماعی کار میکرد. در مجموع، توجه دکتر قانعیراد به نخبگان، گروههای مرجع و کنشگران بود؛ بر اساس همان دیدگاهی که عرض کردم از هابرماس اقتباس کرده بود.
آیا خاطره مشترکي از او دارید؟
با مرحوم قانعیراد از دهه 70 در مؤسسه پژوهش آموزش عالی که برای تجدید ساختار وزارت علوم با کسانی حلقه گفتوگویی بود و فعالیت میکردیم و من از آنجا با او آشنا شدم. بعد در دهه 80 در گروه علم و جامعه در مرکز تحقیقات سیاست علمی سعادت همراهی با آقای دکتر قانعیراد را داشتم. همچنین دیگر حضور ما کنار یکدیگر، در انجمن جامعهشناسی بود كه در آن گروه جامعهشناسی علم و معرفت رقم خورد. اینها در واقع حوزههایی بود که من از این طریق با ایشان خاطرات مشترک كرده و معرفت ایشان، صداقت ایشان و ارتباطات بسیار خلاقشان را واقعا از نزدیک تجربه میکردم. طرحهای پژوهشی مشترکی با ایشان داشتم که یکی در حوزه نقش انجمنهای علمی در ایران بود که مقاله مشترک ما بود و در سال 83 در رهیافت چاپ شد، یکی در ارتباط با پدیدارشناسی تجربههای زیستی دانشجویان در دانشگاه بود که من و ایشان و محققان دیگری مثل جناب دکتر مرجانی و خانم قارون بودیم که این کار را میکردیم.
در حوزه تحولات بیننسلی، با ایشان کار مشترکی داشتیم که خانم دکتر زهرا محمدی هم در این کار همراه ما بود و در حوزه تحول سازمانی وزارت علوم کار مهمی انجام دادیم که قبل از سال 84 این کار انجام گرفت که زمان تئوری دکتر توفیقی و دکتر نیلیمنفرد بود که بنده بودم و آقای دکتر نعمتالله فاضلی و همینطور جناب دکتر قانعیراد که این کار را انجام میدادیم. اینها در واقع فعالیتهای مشترک ما بود.
نقش دکتر قانعیراد چقدر میتوانست در حوزه جامعهشناسی ایران حائز اهمیت باشد؟
من به ایران و جامعهشناسی ایران خیلی نخبهگرایانه و ارادهگرایانه نگاه نمیکنم. در جامعه ایران نسلهای تازهای در راه است؛ یعنی پدیده عامه خلاق در ایران دارد شکل میگیرد؛ یعنی یک پدیده رشدی در ایران در حال شکلگيري است که بر اساس آن وضعیت نابازگشتی در ایران دارد شکل میگیرد؛ یعنی با رفتن یک تعداد انسانهای نخبه یا افراد برجسته، کار جامعهشناسی ایران یا کار حوزه عمومی ایران یا کار جامع ایران معطل نمیماند، برای اینکه جامعه ایران به یک وضعیت جنگلینگی دارد حرکت میکند و از وضعیت درختینگی درآمده و دیگر چند تا درخت نیست. مسئله جنگلیشدن است، چرا؟ چون ما در ایران شاهد گسترش گفتمانی تحولخواهی، گسترش گفتمانی روشنفکری هستیم و این تکثیر و رشد و افسونگی بدون بازگشت است.
به نظر من جامعه ایران الان به وضعیتی رسیده که نسلهای جدید پیدرپی دارند رشد پیدا میکنند، به صحنه میآیند و طبیعی است کاری که دکتر قانعیراد کرد و زحمتی که امثال ایشان کشیدند و ثمرات کار این انسانها، طبعا در نسلهای جدید جامعهشناسان، جامعهشناسان جوان، نسلهای جدیدی که در انجمن جامعهشناسی و سایر انجمنهای حوزه ایمنی اجتماعی در حال رشد هستند و ظهور پیدا میکنند و کارها و خلاقیتهای خودشان را در فرصتهای مختلفی نشان میدهند، به بار خواهد نشست و شما سالهای پیشرو خواهید دید که اينها با خلاقیتهای خیلی تازهتر و متفاوتتر و بذرهایی که امثال دکتر قانعیراد افشاندهاند و پراکندهاند، به صحنه خواهند آمد و نسلشان در این سرزمین از بین نخواهد رفت و دوباره در شکل نسلهای بسیار متفاوت، متنوع و خلاق ایرانی ظهور پیدا خواهند کرد و جامعه ایران از این طریق میتواند راه خودش را ادامه دهد.
مقصود فراستخواه، جامعهشناس ایرانی و عضو هیئت علمی مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی است. فراستخواه که مؤسس و دبیر علمی میز آیندهپژوهی آموزش عالی در مؤسسه پژوهش و برنامهریزی آموزش عالی است، در دوران فعالیت حرفهای خود همکاری نزدیکی با مرحوم محمدامین قانعیراد داشت. با او در روزهای ابتدایی درگذشت قانعیراد به گفتوگو نشستیم. فراستخواه که در سخنگفتن بسیار صریحاللهجه، اما، کمگو به نظر میرسد، درباره خاطرات مشترک با امین قانعیراد به گفته خودش میتواند سالها سخن بگوید. آشنایی او با مرحوم قانعیراد به 25 سال پیش بازمیگردد. آنها در ابتدا یکدیگر را در حلقه کوچکی در کتابخانه مؤسسه پژوهش آموزش عالی برای تجدید ساختار وزارت علوم میبینند تا بتوانند برای تصمیمسازی و تدوین لایحهای قانونی در جهت تمرکززدایی آموزش عالی و استقلال دانشگاهها و آزادی آکادمیک و حقوحقوق دانشمندان و نهادهای علمی بود تا بلکه عقول منفصل این جامعه باشند راهحلی پیدا کنند. با فراستخواه درباره اندیشههای قانعیراد و مرگآگاهی او گفتوگو کردهایم که در ادامه خواهید خواند.
مرحوم قانعیراد را جامعهشناس مهمی در ایران قلمداد میکنند، دلیل این اهمیت را شرح دهید.
خصیصه اصلی دکتر قانعیراد در حوزه جامعهشناسی، میل شدید به تمایزداشتن بود؛ بر فرض اگر آقای قانعیراد درباره یک مقاله از دیگران سخن میگفت، سعی در زدن نقشی از خود در مقاله داشت و در واقع تفسیری بر آن اضافه میکرد و همین تمایز و تفاوت این دانشمند، اهمیت او را در جامعهشناسی برای ما مشخص میکند. اگر قانعی کتابی را میخواند، برای توضیح کتاب تفسیر خودش را پرورش میداد؛ او راوی دیگران نبود حتی مثلا وقتي کتابی را میخواند، بهجای اینکه راوی آن کتاب شود، اقتباس و تعبیر خودش را از آن کتاب میپروراند؛ یعنی راوی دیگران نبود، بیشتر مفسر و تعبیرکننده دیگران و تلفیقکننده بود. این ویژگیها به نظرم یکی از ویژگیهایی بود که اهمیت ایشان را برای جامعهشناسی ایران شکل داد. البته حافظه نیرومند ایشان، بیان گفتاری و نوشتاری روانشان، بیانی که اصلا خشک و تکلفآمیز نبود، اينكه وسواس نداشت و قاطع مباحثش را مطرح میکرد نيز از خصایصی بود که اهمیت او را برای ما آشکار میکند. به نظرم اینها ویژگیهایی بود که کمک میکرد با مخاطبش ارتباط خوبی برقرار کند؛ چه در نوشتهها و چه در گفتارهایش. دومین ویژگی که میتواند اهمیت مرحوم دکتر قانعیراد
را برای ما توضیح دهد، اعتمادسازی ایشان بود. به نظر من این چیز کوچکی نبود؛ یعنی یکی از کنشها و کارویژههای تمام کسانی که در حوزه علم کار میکنند، ازجمله علم اجتماعی، این نیست كه فقط بیایند تحقیق کنند. تولید معنا کافی نیست، بلکه شاید تولید رابطه مهمتر از تولید معنا باشد.
در نتیجه، دکتر قانعیراد یکی از ویژگیهایش همین اجتماعسازی بود؛ یعنی ایشان میتوانست اجتماع علمی، گروه ایجاد، حلقه، پنل، گفتوگو و ارتباط ایجاد کند و این سبب میشد ایشان برای جامعهشناسی ایران خیلی مهم شود و این را در انجمن جامعهشناسی، مرکز تحقیقات سیاست علمی، حوزهها و فرصتهای مختلفی واقعا نشان داد که علاقه داشت. این مطلب از یک ویژگی دیگر ایشان نيز ناشی میشد که برونگرایی ایشان است. او فردی برونگرا بود؛ در انتخابات شرکت میکرد، در انجمن جامعهشناسی وارد شد، در انتخابات آن شرکت کرد و تا ریاست انجمن پیش رفت، در مرکز تحقیقات سیاست علمی نيز که بود، همینطور. علاقه داشت که موفق پیش رود، تأثیرگذار باشد و برونگرا بود. یک دانشمند درونگرا نبود، میل به اعتزال و روحیات اعتزالی در ایشان وجود نداشت. با اینکه اهل معرفت بود و پیشینههایي در حوزه تصوف و عرفان در خانواده پدري او بود، ولی روحیات اعتزال، گوشهگیری، درونگرایی نداشت و اینها را من حداقل بهعنوان یک همکار کوچک در ايشان نمیدیدم. بیشتر میل به موفقیت داشت. آن کلبیمسلکی که در افرادی که معمولا روحیات گوشهنشینی دارند و خیلی مايل به شركت در حوزههای
انتخابات و در کارهای دیگر نيستند، در ايشان نبود. بهويژه من از نزدیک احساس میکردم که در این یکی، دو سال گذشته که احساس کرده بود بیماریاش در حال پیشرفت است، با قدرت روحی بالا سعی میکرد بر این محدودیتهای بدنی خودش فائق بیاید؛ یعنی به نظر من گاهی که دکتر قانعی را از نزدیک تماشا میکردم، احساس میکردم به این سخن حافظ که «عاشق شو، ار نه روزی کار جهان سر آید» رسیده است؛ یعنی واقعا این آگاهی از اینکه مرگ نزدیک است، مرگ وجود دارد، سبب شده بود ایشان خلاقتر شود. احساس میکردم در این یکی، دو سال بیشتر از کل سالهای دو دهه گذشته درگیر بود. ما معمولا صبحها که از کنار یک کیوسک رد میشدیم، یا فضای مجازی را مرور میکردیم، میدیدیم قانعیراد آنجا حضور دارد؛ یک حرفی زده، یک ارتباطی برقرار کرده و... . البته زمینه آن در ایشان میل به موفقیت خیلی بالا بود که یکی از ویژگیهایی است که بههرحال از نظر اجتماعی، منشأ توسعه در یک اجتماع میشود؛ وقتی انسانها علاقه داشته باشند موفق شوند و برونگرایی و این مباحث. این چیزی بود که به نظرم زندهیاد دکتر قانعیراد را برای جامعهشناسی ایران، عضوي بسیار مؤثر، جامعهشناسي مهم و
اثرگذار و افقگشا کرد و توانست در تحولات اجتماعی این چند دهه که ما با ایشان آشنا شدیم، بسیار تأثیر بگذارد.
نقش ایشان در تأسیس انجمن جامعهشناسی و موفقیت بیشازپیش این دو انجمن چه بود؟
بههرحال بزرگانی در حوزه تأسیس انجمن کار کردند و ایشان هم در این مهم مشارکت داشتند و همین اجتماعسازی او در پیشرفت انجمن تأثیر داشت. او به اينکه باید اجتماع ایجاد شود قائل بود و همین باعث میشد در انجمن نقش بسیار مؤثری داشته باشد. در دورههایی که ایشان در انجمن نقش داشتند و مسئولیت بر عهده گرفتند، واقعا با علاقه بسیار زیاد، صادقانه تمام نیرو و زمان و فرصتهای خودش را وقف کار در انجمن کرد، ارتباطاتش را توسعه داد، شبکه اجتماعی انجمن را بیشازپیش توسعه داد و... . در واقع کسانی کارهایی پیش از او انجام داده بودند و قانعیراد و آقای دکتر سراجزاده این کارها را در مقیاس بزرگ توسعه دادند و این واقعا تأثیر بسیار مهمی داشت که نتیجه حضور او بود. او توانست در توسعه گروههای تخصصی انجمن جامعهشناسی، ارتباط انجمن جامعهشناسی با حوزه بیرون از جامعهشناسی و سازمانهای اجتماعی، بخشهای اقتصادی، سازمانهای دولتی، سازمانهای غیردولتی، مخاطبهای عمومی و تعاملات اجتماعی انجمن مؤثر باشد و شاید میشود گفت این کار از همان حوزههایی بود که آقای دکتر قانعیراد در آن نظریه داشت. یکی از کتابهای مهم او «تعاملات ارتباطات در
اجتماع علمی» بود که در سال 85 منتشر شد. میشود گفت قانعیراد یکی از کسانی بود که نظریه تعاملات اجتماعی در علم را واقعا توسعه داد و در آن کار کرد و عملا هم در این زمینه تجربه کرد، زیست و فقط نظر نداد. چیزی را که در نظريه رسیده بود و کتاب کرده بود، در زیست حرفهای و زیست علمی خودش واقعا به منصه ظهور رسید و خودش به آن پایبند بود.
نگاه او با توجه به تخصصش در شرایط اجتماعی - سیاسی ایران چگونه بود؟
در ارتباط با شرایط سیاسی، من تصورم این بود که دکتر قانعیراد جزء دانشمندان فوکویی نبود و فکر نمیکرد راه برونرفتی وجود ندارد، اگر ما نگاهی مثل فوکو داشته باشیم، به این نتیجه میرسیم که چنبره قدرت به نحوی است که راهی برای رهایی از آن وجود ندارد و این نوعی فلسفه و رویکرد یأس و حداقلي برای جوامعی مثل ما که جوامع درحالشدن هستیم، به وجود میآورد. قانعیراد درگیر این فکر نبود. فکری که قانعیراد بیشتر با آن توانسته بود ارتباط برقرار کند، هابرماسی بود؛ یعنی برخلاف فوکو که به برونرفت اعتقاد نداشت، هابرماس معتقد بود میشود از طریق حوزه عمومی، کنش ارتباطی، زبان و اجتماعات راه رهایی را پیدا کرد و پروژه مدرنیته را پروژه ناتمام میدانست؛ نه اینکه پروژه پایانیافته و شکست بداند. در نتیجه با این دیدگاه هابرماسی بود که قانعیراد و امثال او، با بیم و امید همچنان کار میکردند و کار میکنند. به این معنا که ما از طریق زبان، گفتوگو، ارتباطات و کنش ارتباطی و حوزه عمومی میتوانیم برای بشریت کاری کنیم، برای تقلیل مهارتها و راهی برای برونشدن از طریق زبان وجود دارد. برای همین بود که ایشان در حوزه تخصصی خودش برای ایران کار
میکرد.
آثار بهجامانده از دکتر قانعیراد را چگونه ارزیابی میکنید؟
آثار ایشان را میشود به سه دسته و گروه تقسیم کرد. در درجه اول، او حوزه جامعهشناسی، علم و دانشگاه را انتخاب کرده بود. از رساله دکتریاش که در حوزه رشد و افول علم در ایران بود، کار را شروع کرد و بعد در حوزه نظام علمی، در حوزه روابط علم، در حوزه دانشگاه و کنشگران علمی کارهایی کرد، تحقیقاتی انجام داد و کتابهایی نوشت. پس در درجه اول، برنامه پژوهشی ایشان در حوزه جامعهشناسی علم و دانشگاه بود. در درجه دوم، ایشان بر اساس همان دیدگاه هابرماسی روی گروههای مرجع ایران، نخبگان و روشنفکران کار کرد. مثلا فرض کنید خود هابرماس و روشنفکران ایرانی را مرجع قرار میداد یا مثلا بهراحتی از اندیشه شریعتی استفاده میکرد. کتاب اخیرش که نتیجه پیمایش او بود، مشارکت سیاسی و اجتماعی نخبگان بود. مجموعه این کارها دسته دوم فعالیت او بود که در حوزه گروههای مرجع، نخبگان و روشنفکران قرار میگرفت و در نهایت نوبت به سایر مباحث میرسید که در حوزه مباحث اجتماعی کار میکرد. در مجموع، توجه دکتر قانعیراد به نخبگان، گروههای مرجع و کنشگران بود؛ بر اساس همان دیدگاهی که عرض کردم از هابرماس اقتباس کرده بود.
آیا خاطره مشترکي از او دارید؟
با مرحوم قانعیراد از دهه 70 در مؤسسه پژوهش آموزش عالی که برای تجدید ساختار وزارت علوم با کسانی حلقه گفتوگویی بود و فعالیت میکردیم و من از آنجا با او آشنا شدم. بعد در دهه 80 در گروه علم و جامعه در مرکز تحقیقات سیاست علمی سعادت همراهی با آقای دکتر قانعیراد را داشتم. همچنین دیگر حضور ما کنار یکدیگر، در انجمن جامعهشناسی بود كه در آن گروه جامعهشناسی علم و معرفت رقم خورد. اینها در واقع حوزههایی بود که من از این طریق با ایشان خاطرات مشترک كرده و معرفت ایشان، صداقت ایشان و ارتباطات بسیار خلاقشان را واقعا از نزدیک تجربه میکردم. طرحهای پژوهشی مشترکی با ایشان داشتم که یکی در حوزه نقش انجمنهای علمی در ایران بود که مقاله مشترک ما بود و در سال 83 در رهیافت چاپ شد، یکی در ارتباط با پدیدارشناسی تجربههای زیستی دانشجویان در دانشگاه بود که من و ایشان و محققان دیگری مثل جناب دکتر مرجانی و خانم قارون بودیم که این کار را میکردیم.
در حوزه تحولات بیننسلی، با ایشان کار مشترکی داشتیم که خانم دکتر زهرا محمدی هم در این کار همراه ما بود و در حوزه تحول سازمانی وزارت علوم کار مهمی انجام دادیم که قبل از سال 84 این کار انجام گرفت که زمان تئوری دکتر توفیقی و دکتر نیلیمنفرد بود که بنده بودم و آقای دکتر نعمتالله فاضلی و همینطور جناب دکتر قانعیراد که این کار را انجام میدادیم. اینها در واقع فعالیتهای مشترک ما بود.
نقش دکتر قانعیراد چقدر میتوانست در حوزه جامعهشناسی ایران حائز اهمیت باشد؟
من به ایران و جامعهشناسی ایران خیلی نخبهگرایانه و ارادهگرایانه نگاه نمیکنم. در جامعه ایران نسلهای تازهای در راه است؛ یعنی پدیده عامه خلاق در ایران دارد شکل میگیرد؛ یعنی یک پدیده رشدی در ایران در حال شکلگيري است که بر اساس آن وضعیت نابازگشتی در ایران دارد شکل میگیرد؛ یعنی با رفتن یک تعداد انسانهای نخبه یا افراد برجسته، کار جامعهشناسی ایران یا کار حوزه عمومی ایران یا کار جامع ایران معطل نمیماند، برای اینکه جامعه ایران به یک وضعیت جنگلینگی دارد حرکت میکند و از وضعیت درختینگی درآمده و دیگر چند تا درخت نیست. مسئله جنگلیشدن است، چرا؟ چون ما در ایران شاهد گسترش گفتمانی تحولخواهی، گسترش گفتمانی روشنفکری هستیم و این تکثیر و رشد و افسونگی بدون بازگشت است.
به نظر من جامعه ایران الان به وضعیتی رسیده که نسلهای جدید پیدرپی دارند رشد پیدا میکنند، به صحنه میآیند و طبیعی است کاری که دکتر قانعیراد کرد و زحمتی که امثال ایشان کشیدند و ثمرات کار این انسانها، طبعا در نسلهای جدید جامعهشناسان، جامعهشناسان جوان، نسلهای جدیدی که در انجمن جامعهشناسی و سایر انجمنهای حوزه ایمنی اجتماعی در حال رشد هستند و ظهور پیدا میکنند و کارها و خلاقیتهای خودشان را در فرصتهای مختلفی نشان میدهند، به بار خواهد نشست و شما سالهای پیشرو خواهید دید که اينها با خلاقیتهای خیلی تازهتر و متفاوتتر و بذرهایی که امثال دکتر قانعیراد افشاندهاند و پراکندهاند، به صحنه خواهند آمد و نسلشان در این سرزمین از بین نخواهد رفت و دوباره در شکل نسلهای بسیار متفاوت، متنوع و خلاق ایرانی ظهور پیدا خواهند کرد و جامعه ایران از این طریق میتواند راه خودش را ادامه دهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.