|

شاهد قطبی‌شدن عزاداری‌ها هستیم

دکتر محمدامین قانعی‌راد

«مقاله‌ای که درباره فرهنگ عزاداری‌های جامعه امروز پیش‌روی شماست، ‌بخشی از صحبت‌های منتشرنشده مرحوم دکتر محمدامین قانعی‌راد است که از سوي فرزندانش در اختیار ما قرار داده شده. فایلی صوتی که از سوي خبرنگار اجرا شده و پیش‌روی شماست، نگاه دکتر محمدامین قانعی‌راد به فرهنگ عزاداری و انواع عزاداری در جامعه امروز ایران است». مراسم عزاداری پیش از این یک عرصه پذیرش و هم‌شکلی بود؛ منظور از پذیرش این است که کسانی که در مراسم مذهبی شرکت می‌کردند، معمولا ذهن خود را در اختیار کسانی می‌گذاشتند که این مراسم را طراحی کرده بودند، خواه به‌عنوان سخنران یا مداح یا هرکس دیگری که جلسات را اداره می‌کرد، افراد هم به شیوه پذیرا و انفعالی در این مراسم شرکت می‌کردند. از طرف دیگر، یک نوع هم‌شکلی در مراسم وجود داشت و خود مراسم نيز این هم‌شکلی را تقویت می‌کرد. این هم‌شکلی در نوع پوشش، گفتار و رفتار مشخص می‌شد. هم‌شکلی از نظر لباس، پوشش و شیوه رفتار ظاهر می‌شد؛ مثلا خود لباس مشکی یک نوع هم‌شکلی بین افراد ایجاد می‌کرد. اساسا یک مراسم مذهبی، این نقش را داشت که احساس هم‌شکلی و احساس وحدتی را که وابسته به هم‌شکلی بود، بین کسانی که در مراسم شرکت می‌کردند، ایجاد کند.
به نظر می‌رسد با یک‌سری از تحولات ایجادشده، حداقل در بین برخی از طبقات و اقشار اجتماعی، ‌مراسم عزاداری در سبک زندگی جذب می‌شود و به نوعی با سبک زندگی پیوند ‌می‌خورد. چیزی که در سبک زندگی حائز اهمیت است، مسئله خودابرازی و بیان خویشتن و نشان‌دادن تمایز و تفاوت‌هاست و یک نوع عدم انفعال و مصرف‌کننده غیرمنفعل‌بودن در آن مشهود است. اینجا فرد، پدیده عزاداری و نهادهای جانبی را به شیوه‌ای تبدیل به یک مصرف فرهنگی كرده و سعی می‌کند در این مصرف فرهنگی تمایز خود را نشان دهد. این تمایز می‌تواند خود را در نوع لباس، پوشش و سبک رفتار نشان دهد. بنابراین ما شاهد هستیم در برخی از موارد، این مراسم مذهبی به نحوی نوعي تنوع افرادی را که در مراسم شرکت کرده‌اند، بازنمایی می‌کند و افراد از این فرصت برای خودابرازی و تجلی سبک زندگی خود استفاده می‌کنند؛ به‌ویژه اینکه ما در جامعه اجتماعی ایران، با فقدان مراسم شادی جمعی روبه‌رو هستیم؛ بنابراین فرصت‌های خودابرازی به مراسم مذهبی که عمدتا مراسم عزاداری هستند، منحصر شده است. با‌این‌حال شما می‌‌بینید که مراسم عزاداری در حال چندگونه‌‌شدن و چندرنگ‌شدن است و طبیعتا مقداری از غم‌انگیزی آن نيز کاسته می‌شود.
نکته دیگری که با تحولات اخیر جامعه همراه است، زنانه‌شدن فضاهای عمومی جامعه است که در مراسم عزاداری نيز صدق می‌کند و شما شاهد حضور گسترده زنان در این تیپ مراسم هستید. حتی در صف‌هایی که افراد می‌ایستند تا غذای ایام عاشورا را دریافت کنند، می‌بینید زنان حضور بیشتری در این صحنه‌ها دارند و به‌این‌ترتیب می‌‌بینیم که مراسم عزاداری در ایران تحولات فرهنگی را نيز در کشور بازنمایی می‌کند. اگر بخواهیم به‌جز این عامل از عوامل دیگری یاد کنیم، به نظر می‌رسد واکنشي نيز در برابر سیاسی‌شدن مراسم عزاداری وجود دارد؛ یعنی ما در مواردی شاهد آن هستيم كه مراسم عزاداری سیاسی می‌شود و با مفاهیم و پیام‌های سیاسی همراه است و این مسئله یک‌سری واکنش را در بخشی از شهروندان ایجاد کرده تا این مراسم را فرهنگی کنند و سعی می‌کنند مراسم را حفظ کنند، ولی معنای آن را تغییر دهند. در واقع یک نوع بازیابی مراسم را از سوي جامعه یا حداقل بخشی از اقشار اجتماعی شاهد هستیم.
به‌این‌ترتیب، شاید شاهد قطبی‌شدن عزاداری‌ها باشیم؛ یعنی سبک‌های مختلف عزاداری که بروز پیدا می‌کنند و می‌شود آن را در سه سبک عزاداری‌های سیاسی، فرهنگی و سنتی خلاصه کرد. در نتيجه شاهد تنوع در سبک‌های مختلف عزاداری نيز هستیم که حداقل می‌شود سه سبک آن را تشخیص داد؛ سبک عزاداری‌های سیاسی‌تر، سنتی‌تر و فرهنگی‌تر، این سه سبک هستند. اگر نخواهیم بگوییم این عزاداری‌ها صرفا سیاسی، سنتی یا فرهنگی هستند، اما گرایش‌هایی به سوي این سه سبک دیده می‌شود و اینجاست که این سه سبک با اقشار و طبقات مختلف اجتماعی و حتی گرایش‌هایی با شمال شهر و جنوب شهر و مرکز شهر پیوند پیدا کرده و هرکدام اینها می‌توانند بر مبنای شرایط ویژه خود تجزیه و تحلیل شوند و ویژگی‌های سنتی، فرهنگی و سیاسی آنها برشمرده شود. به‌هرحال، کمبود عرصه‌های حضور و مشارکت اجتماعی تا حد زیادی از عواملی است که به فرهنگی‌شدن این مراسم کمک می‌کند و از طرف دیگر، به صورت ناخودآگاه می‌تواند نوعي تقابل اجتماعی به دلیل سیاسی‌شدن مراسم عزاداری ایجاد شود که ممکن است در فرهنگ عمومی بروز يابد.
بحث دیگر این است که معمولا گروه‌های اجتماعی سعی می‌کنند مراسم رسمی را به نحوی کارناوالیزه و چندصدایی برگزار کنند و یکی از این مراسم رسمی می‌تواند مراسم عزاداری مذهبی باشد که به نحوی افراد در آن مشارکت می‌کنند، اما سعی می‌کنند تک‌صدایی حاکم در این مراسم را بشکنند. شرکت در مراسم رسمی، فرصتی را برای کارناوالیزه‌کردن یا چندصدایی‌کردن اين مراسم برای شهروندان فراهم می‌کند. در همه جوامع، وقتی فرصت‌های چندصدایی در جامعه و فرصتی برای اینکه افراد صدا و تفاوت و تنوع خودشان را ابراز کنند و نشان دهند، کم است، ‌افراد سعی می‌کنند از فرصت‌های موجود در این راستا استفاده کنند. در جامعه ایران نيز جایی که فرصت حضور در فضاهای جمعی ایجاد می‌شود، همین مراسم عزاداری به‌ویژه در نبود مراسمی که مربوط به شادی جمعی است (که آن‌هم اگر باشد به نحو خاص از آن استفاده می‌شود) به این دلیل که فرصت بازنمایی جمعی کم است. بنابراين خود مراسم عزاداری و روزهایي مثل تاسوعا و عاشورا و اربعین، تبدیل به فرصتی می‌شود که افراد حضور پیدا می‌کنند تا اقتدار تک‌صدایی حاکم بر مراسم را به نحوی به چالش بکشانند. مراسم جمعی فرصتی برای به‌چالش‌کشیدن نظم رایج نیز است؛ البته منظور از این نظم متعارف و رایج، همان روایت خاص و رسمی‌اي است که از یک مراسم جمعی در جامعه ارائه می‌‌شود.
نکته دیگری که می‌خواهم به آن اشاره کنم، این است که در جامعه ما موقعیت‌های عزاداری در حال افزایش است و فقط بحث ایام دهه محرم نیست. ما شاهد هستيم روزهای مختلفی به‌عنوان روزهای عزاداری اعلام می‌شوند. حتی روزهایی که در چند دهه قبل نبوده‌اند یا به آنها توجه نشده است، اکنون برجسته می‌شوند و رسانه‌های جمعی آنها را مطرح می‌کنند. این افزایش روزهای عزاداری که طبیعتا همراه با افزایش کاربرد نمادهای دینی است، به نحوی به فرسایش این نمادها منجر می‌شود. وقتی هر روز عزاست، به این معناست که هیچ روزی عزا نیست و زمانی که فقط روزهای خاص و انگشت‌شماری در سال عزاداری داریم، آن‌ عزا می‌تواند معنادار باشد. بنابراين یکی از کارکردهای این تلاشی که براي افزایش روزهای عزاداری در جامعه صورت می‌گیرد، به نحو ناخواسته این است که موقعیت‌های عزاداری را عادی‌سازی می‌کند. وقتی موقعیت‌های عزاداری عادی شود، در زندگی روزمره جذب می‌شود و شما تفاوت معناداری بین این روز با روزهای دیگر احساس نمی‌کنید. به قول معروف، اگر همه شب، شب قدر بودی، شب قدر بی‌قدر بودی... . اگر قرار است که قدر شب قدر را بدانند، باید هر شب شب قدر نباشد. ‌درباره موقعیت‌ روزهای عزاداری نیز چنین شرایطی وجود دارد، به‌نحوی‌که به نظر می‌رسد افزایش موقعیت‌های عزاداری آن را بی‌معنا می‌کند؛ همان‌طور که افزایش جشن‌ها و شادی‌های ملی هم می‌تواند یک نوع بی‌معنایی فرهنگی را ایجاد کند.

«مقاله‌ای که درباره فرهنگ عزاداری‌های جامعه امروز پیش‌روی شماست، ‌بخشی از صحبت‌های منتشرنشده مرحوم دکتر محمدامین قانعی‌راد است که از سوي فرزندانش در اختیار ما قرار داده شده. فایلی صوتی که از سوي خبرنگار اجرا شده و پیش‌روی شماست، نگاه دکتر محمدامین قانعی‌راد به فرهنگ عزاداری و انواع عزاداری در جامعه امروز ایران است». مراسم عزاداری پیش از این یک عرصه پذیرش و هم‌شکلی بود؛ منظور از پذیرش این است که کسانی که در مراسم مذهبی شرکت می‌کردند، معمولا ذهن خود را در اختیار کسانی می‌گذاشتند که این مراسم را طراحی کرده بودند، خواه به‌عنوان سخنران یا مداح یا هرکس دیگری که جلسات را اداره می‌کرد، افراد هم به شیوه پذیرا و انفعالی در این مراسم شرکت می‌کردند. از طرف دیگر، یک نوع هم‌شکلی در مراسم وجود داشت و خود مراسم نيز این هم‌شکلی را تقویت می‌کرد. این هم‌شکلی در نوع پوشش، گفتار و رفتار مشخص می‌شد. هم‌شکلی از نظر لباس، پوشش و شیوه رفتار ظاهر می‌شد؛ مثلا خود لباس مشکی یک نوع هم‌شکلی بین افراد ایجاد می‌کرد. اساسا یک مراسم مذهبی، این نقش را داشت که احساس هم‌شکلی و احساس وحدتی را که وابسته به هم‌شکلی بود، بین کسانی که در مراسم شرکت می‌کردند، ایجاد کند.
به نظر می‌رسد با یک‌سری از تحولات ایجادشده، حداقل در بین برخی از طبقات و اقشار اجتماعی، ‌مراسم عزاداری در سبک زندگی جذب می‌شود و به نوعی با سبک زندگی پیوند ‌می‌خورد. چیزی که در سبک زندگی حائز اهمیت است، مسئله خودابرازی و بیان خویشتن و نشان‌دادن تمایز و تفاوت‌هاست و یک نوع عدم انفعال و مصرف‌کننده غیرمنفعل‌بودن در آن مشهود است. اینجا فرد، پدیده عزاداری و نهادهای جانبی را به شیوه‌ای تبدیل به یک مصرف فرهنگی كرده و سعی می‌کند در این مصرف فرهنگی تمایز خود را نشان دهد. این تمایز می‌تواند خود را در نوع لباس، پوشش و سبک رفتار نشان دهد. بنابراین ما شاهد هستیم در برخی از موارد، این مراسم مذهبی به نحوی نوعي تنوع افرادی را که در مراسم شرکت کرده‌اند، بازنمایی می‌کند و افراد از این فرصت برای خودابرازی و تجلی سبک زندگی خود استفاده می‌کنند؛ به‌ویژه اینکه ما در جامعه اجتماعی ایران، با فقدان مراسم شادی جمعی روبه‌رو هستیم؛ بنابراین فرصت‌های خودابرازی به مراسم مذهبی که عمدتا مراسم عزاداری هستند، منحصر شده است. با‌این‌حال شما می‌‌بینید که مراسم عزاداری در حال چندگونه‌‌شدن و چندرنگ‌شدن است و طبیعتا مقداری از غم‌انگیزی آن نيز کاسته می‌شود.
نکته دیگری که با تحولات اخیر جامعه همراه است، زنانه‌شدن فضاهای عمومی جامعه است که در مراسم عزاداری نيز صدق می‌کند و شما شاهد حضور گسترده زنان در این تیپ مراسم هستید. حتی در صف‌هایی که افراد می‌ایستند تا غذای ایام عاشورا را دریافت کنند، می‌بینید زنان حضور بیشتری در این صحنه‌ها دارند و به‌این‌ترتیب می‌‌بینیم که مراسم عزاداری در ایران تحولات فرهنگی را نيز در کشور بازنمایی می‌کند. اگر بخواهیم به‌جز این عامل از عوامل دیگری یاد کنیم، به نظر می‌رسد واکنشي نيز در برابر سیاسی‌شدن مراسم عزاداری وجود دارد؛ یعنی ما در مواردی شاهد آن هستيم كه مراسم عزاداری سیاسی می‌شود و با مفاهیم و پیام‌های سیاسی همراه است و این مسئله یک‌سری واکنش را در بخشی از شهروندان ایجاد کرده تا این مراسم را فرهنگی کنند و سعی می‌کنند مراسم را حفظ کنند، ولی معنای آن را تغییر دهند. در واقع یک نوع بازیابی مراسم را از سوي جامعه یا حداقل بخشی از اقشار اجتماعی شاهد هستیم.
به‌این‌ترتیب، شاید شاهد قطبی‌شدن عزاداری‌ها باشیم؛ یعنی سبک‌های مختلف عزاداری که بروز پیدا می‌کنند و می‌شود آن را در سه سبک عزاداری‌های سیاسی، فرهنگی و سنتی خلاصه کرد. در نتيجه شاهد تنوع در سبک‌های مختلف عزاداری نيز هستیم که حداقل می‌شود سه سبک آن را تشخیص داد؛ سبک عزاداری‌های سیاسی‌تر، سنتی‌تر و فرهنگی‌تر، این سه سبک هستند. اگر نخواهیم بگوییم این عزاداری‌ها صرفا سیاسی، سنتی یا فرهنگی هستند، اما گرایش‌هایی به سوي این سه سبک دیده می‌شود و اینجاست که این سه سبک با اقشار و طبقات مختلف اجتماعی و حتی گرایش‌هایی با شمال شهر و جنوب شهر و مرکز شهر پیوند پیدا کرده و هرکدام اینها می‌توانند بر مبنای شرایط ویژه خود تجزیه و تحلیل شوند و ویژگی‌های سنتی، فرهنگی و سیاسی آنها برشمرده شود. به‌هرحال، کمبود عرصه‌های حضور و مشارکت اجتماعی تا حد زیادی از عواملی است که به فرهنگی‌شدن این مراسم کمک می‌کند و از طرف دیگر، به صورت ناخودآگاه می‌تواند نوعي تقابل اجتماعی به دلیل سیاسی‌شدن مراسم عزاداری ایجاد شود که ممکن است در فرهنگ عمومی بروز يابد.
بحث دیگر این است که معمولا گروه‌های اجتماعی سعی می‌کنند مراسم رسمی را به نحوی کارناوالیزه و چندصدایی برگزار کنند و یکی از این مراسم رسمی می‌تواند مراسم عزاداری مذهبی باشد که به نحوی افراد در آن مشارکت می‌کنند، اما سعی می‌کنند تک‌صدایی حاکم در این مراسم را بشکنند. شرکت در مراسم رسمی، فرصتی را برای کارناوالیزه‌کردن یا چندصدایی‌کردن اين مراسم برای شهروندان فراهم می‌کند. در همه جوامع، وقتی فرصت‌های چندصدایی در جامعه و فرصتی برای اینکه افراد صدا و تفاوت و تنوع خودشان را ابراز کنند و نشان دهند، کم است، ‌افراد سعی می‌کنند از فرصت‌های موجود در این راستا استفاده کنند. در جامعه ایران نيز جایی که فرصت حضور در فضاهای جمعی ایجاد می‌شود، همین مراسم عزاداری به‌ویژه در نبود مراسمی که مربوط به شادی جمعی است (که آن‌هم اگر باشد به نحو خاص از آن استفاده می‌شود) به این دلیل که فرصت بازنمایی جمعی کم است. بنابراين خود مراسم عزاداری و روزهایي مثل تاسوعا و عاشورا و اربعین، تبدیل به فرصتی می‌شود که افراد حضور پیدا می‌کنند تا اقتدار تک‌صدایی حاکم بر مراسم را به نحوی به چالش بکشانند. مراسم جمعی فرصتی برای به‌چالش‌کشیدن نظم رایج نیز است؛ البته منظور از این نظم متعارف و رایج، همان روایت خاص و رسمی‌اي است که از یک مراسم جمعی در جامعه ارائه می‌‌شود.
نکته دیگری که می‌خواهم به آن اشاره کنم، این است که در جامعه ما موقعیت‌های عزاداری در حال افزایش است و فقط بحث ایام دهه محرم نیست. ما شاهد هستيم روزهای مختلفی به‌عنوان روزهای عزاداری اعلام می‌شوند. حتی روزهایی که در چند دهه قبل نبوده‌اند یا به آنها توجه نشده است، اکنون برجسته می‌شوند و رسانه‌های جمعی آنها را مطرح می‌کنند. این افزایش روزهای عزاداری که طبیعتا همراه با افزایش کاربرد نمادهای دینی است، به نحوی به فرسایش این نمادها منجر می‌شود. وقتی هر روز عزاست، به این معناست که هیچ روزی عزا نیست و زمانی که فقط روزهای خاص و انگشت‌شماری در سال عزاداری داریم، آن‌ عزا می‌تواند معنادار باشد. بنابراين یکی از کارکردهای این تلاشی که براي افزایش روزهای عزاداری در جامعه صورت می‌گیرد، به نحو ناخواسته این است که موقعیت‌های عزاداری را عادی‌سازی می‌کند. وقتی موقعیت‌های عزاداری عادی شود، در زندگی روزمره جذب می‌شود و شما تفاوت معناداری بین این روز با روزهای دیگر احساس نمی‌کنید. به قول معروف، اگر همه شب، شب قدر بودی، شب قدر بی‌قدر بودی... . اگر قرار است که قدر شب قدر را بدانند، باید هر شب شب قدر نباشد. ‌درباره موقعیت‌ روزهای عزاداری نیز چنین شرایطی وجود دارد، به‌نحوی‌که به نظر می‌رسد افزایش موقعیت‌های عزاداری آن را بی‌معنا می‌کند؛ همان‌طور که افزایش جشن‌ها و شادی‌های ملی هم می‌تواند یک نوع بی‌معنایی فرهنگی را ایجاد کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.