|

جنسی از مسامحه بر لبه نقد

کبوتر ارشدی.جامعه‌شناس

بر همه چیزی کتابَت بوَد مگر بر آب و اگر گذر کنی بر دریا، از خون خویش بر آب کتابَت کن، تا آن کز پی تو درآید داند که عاشقان و مستان و سوختگان رفته‌اند
ابوالحسن خرقانی
بعد از اتمام مراسمی که دو سال پیش به یاد دکتر شریعتی برگزار شده بود، برای صرف چای همگی مشغول گپ‌و‌گفت بودیم. در جوار دکتر قانعی‌راد ایستاده بودم، از قول دوست مشترکی می‌گفتم: «ما همان‌قدر که به چپ خوب نیاز داریم، به محافظه‌کار خوب و لیبرال خوب و نوشریعتیست خوب و نواندیش خوب و حتی راست خوب هم نیاز داریم، اما متأسفانه خوبش را یا نداریم یا بسیار کم داریم». دکتر قانعی‌راد با شیطنت پرسید: «خب حالا من جزء کدام دسته هستم؟». من هم با تمام صمیمیتم پاسخ دادم: «شما یک محافظه‌کار خوب هستید» و هر دو خندیدیم، اما واقعیت این بود که این پاسخ را بی‌دلیل نداده بودم. در تجربه همکاری و دوستی استاد-شاگردی که چندین سال با ایشان داشتم، به خوبی دریافته بودم که چقدر بلد است چانه‌زنی کند و لابه‌لای همدلی، همکاری و پیشنهادهایش، سویه‌های تند و زبان نقد و سلاح گرم پرسشگری را از یاد نبرد. حرفش را می‌خواندند؛ چراکه آموخته بود چطور می‌شود گاهی از درون خود وضعیت، شرایط را کمی تکان داد و به همین کم‌ها امیدوار بود.
هرکسی راه خودش را می‌رود و دکتر قانعی‌راد معتقد بود روشی هست که با آن می‌توان از دل خود ماجرا به نقد آن پرداخت و با حضور در وادی‌هایش با حفظ پرنسیپ، معادلاتش را کمی جابه‌جا کرد. ماندن و دوام‌آوردن و قهر‌نکردن با این رویکرد قاطع، اما نرم، او را در مرز میان لبه تیز رادیکالیسم و سویه کُند اصلاح‌طلبی منفعل نگه داشته بود؛ تعادلی که به بندبازی شبیه است، تجربه و دانش می‌خواهد و کار هرکسی هم نیست. مسلما کار کسانی مثل من اصلا نبوده و نیست. طرفه آنکه او با تمام کاربلدی‌هایش می‌توانست فضا بگیرد و این فضا را به تساوی تقسیم کند؛ چراکه به‌خوبی دریافته بود یکسان‌سازی در حوزه اندیشه تا چه‌اندازه آسیب‌زننده و زننده است. چندین‌بار به پیشنهاد ایشان، برای همکاری‌های مطبوعاتی و فرهنگی در معیتش بودم و ازجمله همین اواخر، در شورای تحریریه ماهنامه «نشر دانش» که با امید و پیگیری، در مقام سردبیر از آخرین تجربه‌های مدیریتی‌اش شد. با اینکه می‌گفتم احتمالا این همکاری‌ها به دليل خلقیات بنده دوام نخواهد آورد، باز اصرار داشت و راهکارهای میانه‌ای پیش پایم می‌گذاشت که بمانم و بتوانم ایده‌هایم را در فضایی که ایجاد شده است، پیش ببرم. از این نظر و برای سعه‌صدر و ایمانش به کار، احترام زیادی قائل بودم. او می‌گفت تا اطلاع‌ثانوی همین امکان‌های بودن و شدن را نباید از دست داد. از نخبه‌گرایی پرهیز داشت، اما معتقد به «سخن نو» بود. در یکی از گفت‌وگوهایی که با او داشتم، به‌صراحت گفت: «در این سلسله‌مراتبی که من گفتم، این آکادمی نیست که تفکر اجتماعی را تغییر می‌دهد، بلکه تفکر اجتماعی است که آکادمی را تغییر می‌دهد. فرهنگ جامعه مقدم است بر فرهنگ آکادمی...» و وقتی از او پرسیدم: «پس چرا بعد از رخدادهای مشخص، فرهنگ آکادمی تغییر نمی‌کند؟ در این ارتباط انجمن جامعه‌شناسی ما چه کرده است؟» پاسخ داد: «به میزانی که ذهنیت‌های اجتماعی تغییر کند، جامعه‌شناسی مناسب خودش را در سطح آکادمی می‌سازد. مثلا اگر در فرانسه بعد از انقلاب کسی مثل کنت و دورکهایم آمدند و جامعه‌شناسی را نهادینه کردند، پیش از حضورشان، اندیشه اجتماعی سازگار با جامعه‌شناسی در ذهنیت عمومی جامعه پیدا شده بود...». او به‌طور خلاصه معتقد بود: «لازم است این نگرش که یا با کسی باشیم یا علیه کسی، تعدیل شود». همه ما در شرایط موجود، به نوعی این راه را رفته‌ایم حتی اگر خیلی هم موافقم آن نبوده باشیم؛ امر واقع و مناسبات قدرت ما را بر آن داشته تا به تمامی از خیر و شر چنین دریافتی نگذریم. دکتر قانعی‌راد جدای از اینکه مقام استادی داشت، با تواضع و حُسن‌خلق و تعادل اخلاقی و منش آرام، در عین نگه‌داشت موازینی که به آن معتقد بود، نه دیدن دیگری را از یاد می‌برد نه زیر بار و سایه نامی می‌رفت. درست به همین رو در این تساهل و مدارا، هرگز زبان تیز نقد را در نیام نکرد. یادش گرامی و جایش خالی است.

بر همه چیزی کتابَت بوَد مگر بر آب و اگر گذر کنی بر دریا، از خون خویش بر آب کتابَت کن، تا آن کز پی تو درآید داند که عاشقان و مستان و سوختگان رفته‌اند
ابوالحسن خرقانی
بعد از اتمام مراسمی که دو سال پیش به یاد دکتر شریعتی برگزار شده بود، برای صرف چای همگی مشغول گپ‌و‌گفت بودیم. در جوار دکتر قانعی‌راد ایستاده بودم، از قول دوست مشترکی می‌گفتم: «ما همان‌قدر که به چپ خوب نیاز داریم، به محافظه‌کار خوب و لیبرال خوب و نوشریعتیست خوب و نواندیش خوب و حتی راست خوب هم نیاز داریم، اما متأسفانه خوبش را یا نداریم یا بسیار کم داریم». دکتر قانعی‌راد با شیطنت پرسید: «خب حالا من جزء کدام دسته هستم؟». من هم با تمام صمیمیتم پاسخ دادم: «شما یک محافظه‌کار خوب هستید» و هر دو خندیدیم، اما واقعیت این بود که این پاسخ را بی‌دلیل نداده بودم. در تجربه همکاری و دوستی استاد-شاگردی که چندین سال با ایشان داشتم، به خوبی دریافته بودم که چقدر بلد است چانه‌زنی کند و لابه‌لای همدلی، همکاری و پیشنهادهایش، سویه‌های تند و زبان نقد و سلاح گرم پرسشگری را از یاد نبرد. حرفش را می‌خواندند؛ چراکه آموخته بود چطور می‌شود گاهی از درون خود وضعیت، شرایط را کمی تکان داد و به همین کم‌ها امیدوار بود.
هرکسی راه خودش را می‌رود و دکتر قانعی‌راد معتقد بود روشی هست که با آن می‌توان از دل خود ماجرا به نقد آن پرداخت و با حضور در وادی‌هایش با حفظ پرنسیپ، معادلاتش را کمی جابه‌جا کرد. ماندن و دوام‌آوردن و قهر‌نکردن با این رویکرد قاطع، اما نرم، او را در مرز میان لبه تیز رادیکالیسم و سویه کُند اصلاح‌طلبی منفعل نگه داشته بود؛ تعادلی که به بندبازی شبیه است، تجربه و دانش می‌خواهد و کار هرکسی هم نیست. مسلما کار کسانی مثل من اصلا نبوده و نیست. طرفه آنکه او با تمام کاربلدی‌هایش می‌توانست فضا بگیرد و این فضا را به تساوی تقسیم کند؛ چراکه به‌خوبی دریافته بود یکسان‌سازی در حوزه اندیشه تا چه‌اندازه آسیب‌زننده و زننده است. چندین‌بار به پیشنهاد ایشان، برای همکاری‌های مطبوعاتی و فرهنگی در معیتش بودم و ازجمله همین اواخر، در شورای تحریریه ماهنامه «نشر دانش» که با امید و پیگیری، در مقام سردبیر از آخرین تجربه‌های مدیریتی‌اش شد. با اینکه می‌گفتم احتمالا این همکاری‌ها به دليل خلقیات بنده دوام نخواهد آورد، باز اصرار داشت و راهکارهای میانه‌ای پیش پایم می‌گذاشت که بمانم و بتوانم ایده‌هایم را در فضایی که ایجاد شده است، پیش ببرم. از این نظر و برای سعه‌صدر و ایمانش به کار، احترام زیادی قائل بودم. او می‌گفت تا اطلاع‌ثانوی همین امکان‌های بودن و شدن را نباید از دست داد. از نخبه‌گرایی پرهیز داشت، اما معتقد به «سخن نو» بود. در یکی از گفت‌وگوهایی که با او داشتم، به‌صراحت گفت: «در این سلسله‌مراتبی که من گفتم، این آکادمی نیست که تفکر اجتماعی را تغییر می‌دهد، بلکه تفکر اجتماعی است که آکادمی را تغییر می‌دهد. فرهنگ جامعه مقدم است بر فرهنگ آکادمی...» و وقتی از او پرسیدم: «پس چرا بعد از رخدادهای مشخص، فرهنگ آکادمی تغییر نمی‌کند؟ در این ارتباط انجمن جامعه‌شناسی ما چه کرده است؟» پاسخ داد: «به میزانی که ذهنیت‌های اجتماعی تغییر کند، جامعه‌شناسی مناسب خودش را در سطح آکادمی می‌سازد. مثلا اگر در فرانسه بعد از انقلاب کسی مثل کنت و دورکهایم آمدند و جامعه‌شناسی را نهادینه کردند، پیش از حضورشان، اندیشه اجتماعی سازگار با جامعه‌شناسی در ذهنیت عمومی جامعه پیدا شده بود...». او به‌طور خلاصه معتقد بود: «لازم است این نگرش که یا با کسی باشیم یا علیه کسی، تعدیل شود». همه ما در شرایط موجود، به نوعی این راه را رفته‌ایم حتی اگر خیلی هم موافقم آن نبوده باشیم؛ امر واقع و مناسبات قدرت ما را بر آن داشته تا به تمامی از خیر و شر چنین دریافتی نگذریم. دکتر قانعی‌راد جدای از اینکه مقام استادی داشت، با تواضع و حُسن‌خلق و تعادل اخلاقی و منش آرام، در عین نگه‌داشت موازینی که به آن معتقد بود، نه دیدن دیگری را از یاد می‌برد نه زیر بار و سایه نامی می‌رفت. درست به همین رو در این تساهل و مدارا، هرگز زبان تیز نقد را در نیام نکرد. یادش گرامی و جایش خالی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.