|

مصلح ممتاز

حسین گنجی.مدیر روابط عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران

جامعه قلیل روشنفکری ایران که همواره خود را تافته‌جدا‌بافته می‌دانسته و می‌داند، در برخی ویژگی‌های رفتاری هم‌جهت با جامعه است؛ چراکه ‌بالطبع انسان است و ایرانی و در این بافت فرهنگی رشد یافته است؛ ولی در بسیاری از ویژگی‌ها و گفتمان‌ها، از آنجایی که خود را پیشاهنگ می‌داند یا می‌دانند و خود را از جامعه جدا کرده‌اند و زیست دیگری دارند، منجر به این شده که برون‌داد‌های اندیشگی و زیست معاشرت‌پذیرشان ویژگی‌های خاص و متفاوتی از جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنند، داشته باشد.
تحلیل رفتار تاریخی و در مواردی جغرافیایی و فکری و حتی اقتصادی و سیاسی روشنفکری ایران، همواره بخش مغفول‌مانده یا به عبارت دیگر کمتر بهاداده‌شده از منظر جامعه‌شناسی ایران بوده است؛ به‌طوری‌که همواره بخشی از جامعه‌شناسان به دلیل قرارگیری بر سکوی روشنفکری، نگاه موشکافانه به خود و همفکرانشان را کنار گذاشته یا اگر در دایره روشنفکری خود را تعریف نکرده‌اند، هرگز نگاه و نقد خود به روشنفکری را مطرح نکرده و به محافل دوستانه بسنده می‌کردند و ترجیحشان همواره بر نگاه به جامعه به صورت یک کل واحد بوده است تا نگاه به یک قشر که اتفاقا تأثیرگذاری بر آن جامعه دارند یا به هر دلیلی صدایشان در جامعه پژواکی ایجاد می‌کند.
قانعی‌راد بر اساس ضرورتی که در این نگاه به خود و جامعه اندک ولی تأثیرگذار احساس می‌کرد و با درک این به عبارتی خودشیفتگی یا غفلت یا آسایش‌خواهی، بارها دست به نقد روشنفکری زد و با زدن سنگ به اتاقک شیشه‌اي و ایزوله‌اي که روشنفکری ایران بر گرد خود ساخته بود، سعی کرد این اتاقک را بشکند و به تحلیل و واکاوی جامعه‌شناسانه نظریات و رفتار‌های این طبقه پیش‌رو بپردازد. او همواره از غیرهم‌زمانی تفکرات روشنفکران و جامعه سخن گفت و آنها را نسبت به اندیشه‌هایي سورئالیستی که به آن دچار‌ند و حاصل فقدان شناخت کامل از زمانه و جامعه‌ای است که در آن زندگی می‌کنند، بارها و بارها زنهار داد.
قانعی‌راد بیش از نقد جامعه و ضرورت آن، بر نقد روشنفکر جامعه تعهد نشان داد و سعی کرد جامعه را به روشنفکر و روشنفکر را به جامعه نزدیک و معرفی کند. او در مصاحبه‌ای می‌گوید: «عمدتا روشنفکران به‌ويژه روشنفکران دانشگاهی ایرانی، به کارهای هم یا بی‌تفاوت هستند یا یکدیگر را تخریب می‌کنند». او نپذیرفتن دیگری و فقدان روا‌داری را در سطح الیت‌های جامعه بعضا بیشتر از سطح عمومی جامعه می‌دانست و بارها بر این تأکید می‌کرد که اگر «دیگری» فهم نشود، «خود» معنی و کارکردی نخواهد داشت.
قانعی‌راد به صورت‌های مختلف این را فریاد زد و معتقد بود: «متأسفانه نویسندگان ما برای خود کار می‌کنند و اندیشه‌های خود را به مصاف هم نمی‌برند و یکدیگر را نقد نمی‌کنند. کارهای هم را نمی‌خوانند، نقد نمی‌کنند و روی کارهای هم سوار نمی‌شوند».
از سوی دیگر رفتار جامعه ایرانی را از همین منظر تحلیل می‌کرد و دلیل این را که مردم قدرشناس خود، هادیان و روشنفکران حتی قهرمان‌های خود نیستند، به میان می‌کشید و در مصاحبه دیگری با اذعان به برخی دستاورد‌های روشنفکری ایران در داخل و خارج دانشگاه به‌خصوص در مفهوم علوم اجتماعی، دلخورانه می‌گوید: «جامعه و متصدیان با دستاوردهای اندیشمندان و نخبگان منصفانه برخورد نمی‌کنند و قدر متفکران و روشنفکران خود را نمی‌دانند».
اینجاست که نقش قانعی‌راد که به نوعی خلاف جریان عمومی دانشگاهی و اندیشه‌ورزی ما حرکت می‌کند، روشن می‌شود. در جامعه به‌شدت محافظه‌کار و به تعریف عامیانه وسط‌گیر، او یک طرف می‌ایستد و هم طرف مقابل را می‌خواند، هم می‌شنید و هم نقد می‌کرد و در اظهارنظرهایش آسایه‌خواه نبود. آسایه‌خواهی که پررنگ‌شده محافطه‌کاری است، در کنار ‌پذیراي روا‌داری در جامعه ایران، دو مفهومی هستند که امروز دامنه وسیعی از فعالان علوم انسانی و به دنبال آن جامعه عمومی را به اشغال خود درآورده‌اند. قانعی‌راد از معدود کسانی بود که با تشخیص چنین فضایي در همه اظهارنظر‌ها، جلسات، مصاحبه‌ها و ‌سخنرانی‌های خود، هرگز در این قالب عمومی جای نگرفت و ضد این قالب شورید و اگر نقد جامعه یا نقد دولت را دربر‌ می‌داشت، از ابرازش پرهیز نمی‌کرد؛ زیرا هم می‌شنید، هم می‌خواند و هم حضور فعال داشت و می‌نوشت و می‌گفت؛ فرایند معقولی که متأسفانه خیلی از بزرگان حوزه اندیشه ما به آن رخت عمل نمی‌پوشند؛ یا سال‌هاست نمی‌خوانند، یا سال‌هاست زیست عمومی و دمخوری با بطن جامعه ندارند و نمی‌بینند یا سال‌هاست صراحت در نوشتن یا گفتن را به دلایلی از دست داده‌اند؛ برنامه‌هايي روتین و رفتار‌هايی عادی که هر نخبه یا روشنفکر زمانه، باید پیش از هر نظر یا دیدگاه یا پرداختی به آنها بپردازد. رفتار و منشی که قانعی‌راد را در زمانه زندگی پربارش تأثیرگذار و در زمانه فقدانش می‌تواند در جایگاه یک مصلح ممتاز و یک الگو قرار دهد، شاید همین زیست قزل‌آلاگونه‌ای‌ است که ایشان داشت و خیلی‌ها که جریان آب گویا آنها را سال‌هاست برده است، نداشتند و ندارند.

جامعه قلیل روشنفکری ایران که همواره خود را تافته‌جدا‌بافته می‌دانسته و می‌داند، در برخی ویژگی‌های رفتاری هم‌جهت با جامعه است؛ چراکه ‌بالطبع انسان است و ایرانی و در این بافت فرهنگی رشد یافته است؛ ولی در بسیاری از ویژگی‌ها و گفتمان‌ها، از آنجایی که خود را پیشاهنگ می‌داند یا می‌دانند و خود را از جامعه جدا کرده‌اند و زیست دیگری دارند، منجر به این شده که برون‌داد‌های اندیشگی و زیست معاشرت‌پذیرشان ویژگی‌های خاص و متفاوتی از جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنند، داشته باشد.
تحلیل رفتار تاریخی و در مواردی جغرافیایی و فکری و حتی اقتصادی و سیاسی روشنفکری ایران، همواره بخش مغفول‌مانده یا به عبارت دیگر کمتر بهاداده‌شده از منظر جامعه‌شناسی ایران بوده است؛ به‌طوری‌که همواره بخشی از جامعه‌شناسان به دلیل قرارگیری بر سکوی روشنفکری، نگاه موشکافانه به خود و همفکرانشان را کنار گذاشته یا اگر در دایره روشنفکری خود را تعریف نکرده‌اند، هرگز نگاه و نقد خود به روشنفکری را مطرح نکرده و به محافل دوستانه بسنده می‌کردند و ترجیحشان همواره بر نگاه به جامعه به صورت یک کل واحد بوده است تا نگاه به یک قشر که اتفاقا تأثیرگذاری بر آن جامعه دارند یا به هر دلیلی صدایشان در جامعه پژواکی ایجاد می‌کند.
قانعی‌راد بر اساس ضرورتی که در این نگاه به خود و جامعه اندک ولی تأثیرگذار احساس می‌کرد و با درک این به عبارتی خودشیفتگی یا غفلت یا آسایش‌خواهی، بارها دست به نقد روشنفکری زد و با زدن سنگ به اتاقک شیشه‌اي و ایزوله‌اي که روشنفکری ایران بر گرد خود ساخته بود، سعی کرد این اتاقک را بشکند و به تحلیل و واکاوی جامعه‌شناسانه نظریات و رفتار‌های این طبقه پیش‌رو بپردازد. او همواره از غیرهم‌زمانی تفکرات روشنفکران و جامعه سخن گفت و آنها را نسبت به اندیشه‌هایي سورئالیستی که به آن دچار‌ند و حاصل فقدان شناخت کامل از زمانه و جامعه‌ای است که در آن زندگی می‌کنند، بارها و بارها زنهار داد.
قانعی‌راد بیش از نقد جامعه و ضرورت آن، بر نقد روشنفکر جامعه تعهد نشان داد و سعی کرد جامعه را به روشنفکر و روشنفکر را به جامعه نزدیک و معرفی کند. او در مصاحبه‌ای می‌گوید: «عمدتا روشنفکران به‌ويژه روشنفکران دانشگاهی ایرانی، به کارهای هم یا بی‌تفاوت هستند یا یکدیگر را تخریب می‌کنند». او نپذیرفتن دیگری و فقدان روا‌داری را در سطح الیت‌های جامعه بعضا بیشتر از سطح عمومی جامعه می‌دانست و بارها بر این تأکید می‌کرد که اگر «دیگری» فهم نشود، «خود» معنی و کارکردی نخواهد داشت.
قانعی‌راد به صورت‌های مختلف این را فریاد زد و معتقد بود: «متأسفانه نویسندگان ما برای خود کار می‌کنند و اندیشه‌های خود را به مصاف هم نمی‌برند و یکدیگر را نقد نمی‌کنند. کارهای هم را نمی‌خوانند، نقد نمی‌کنند و روی کارهای هم سوار نمی‌شوند».
از سوی دیگر رفتار جامعه ایرانی را از همین منظر تحلیل می‌کرد و دلیل این را که مردم قدرشناس خود، هادیان و روشنفکران حتی قهرمان‌های خود نیستند، به میان می‌کشید و در مصاحبه دیگری با اذعان به برخی دستاورد‌های روشنفکری ایران در داخل و خارج دانشگاه به‌خصوص در مفهوم علوم اجتماعی، دلخورانه می‌گوید: «جامعه و متصدیان با دستاوردهای اندیشمندان و نخبگان منصفانه برخورد نمی‌کنند و قدر متفکران و روشنفکران خود را نمی‌دانند».
اینجاست که نقش قانعی‌راد که به نوعی خلاف جریان عمومی دانشگاهی و اندیشه‌ورزی ما حرکت می‌کند، روشن می‌شود. در جامعه به‌شدت محافظه‌کار و به تعریف عامیانه وسط‌گیر، او یک طرف می‌ایستد و هم طرف مقابل را می‌خواند، هم می‌شنید و هم نقد می‌کرد و در اظهارنظرهایش آسایه‌خواه نبود. آسایه‌خواهی که پررنگ‌شده محافطه‌کاری است، در کنار ‌پذیراي روا‌داری در جامعه ایران، دو مفهومی هستند که امروز دامنه وسیعی از فعالان علوم انسانی و به دنبال آن جامعه عمومی را به اشغال خود درآورده‌اند. قانعی‌راد از معدود کسانی بود که با تشخیص چنین فضایي در همه اظهارنظر‌ها، جلسات، مصاحبه‌ها و ‌سخنرانی‌های خود، هرگز در این قالب عمومی جای نگرفت و ضد این قالب شورید و اگر نقد جامعه یا نقد دولت را دربر‌ می‌داشت، از ابرازش پرهیز نمی‌کرد؛ زیرا هم می‌شنید، هم می‌خواند و هم حضور فعال داشت و می‌نوشت و می‌گفت؛ فرایند معقولی که متأسفانه خیلی از بزرگان حوزه اندیشه ما به آن رخت عمل نمی‌پوشند؛ یا سال‌هاست نمی‌خوانند، یا سال‌هاست زیست عمومی و دمخوری با بطن جامعه ندارند و نمی‌بینند یا سال‌هاست صراحت در نوشتن یا گفتن را به دلایلی از دست داده‌اند؛ برنامه‌هايي روتین و رفتار‌هايی عادی که هر نخبه یا روشنفکر زمانه، باید پیش از هر نظر یا دیدگاه یا پرداختی به آنها بپردازد. رفتار و منشی که قانعی‌راد را در زمانه زندگی پربارش تأثیرگذار و در زمانه فقدانش می‌تواند در جایگاه یک مصلح ممتاز و یک الگو قرار دهد، شاید همین زیست قزل‌آلاگونه‌ای‌ است که ایشان داشت و خیلی‌ها که جریان آب گویا آنها را سال‌هاست برده است، نداشتند و ندارند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.