شمع پرفروغ
علیرضا فرزین.دانشجو
سابقه آشنایی کوتاه ولی عمیق و عاطفی من با مرحوم دکتر محمدامین قانعیراد به اسفندماه ۹۲ برمیگردد؛ زمانی که برای استقبال از امانوئل والرشتاین، جامعهشناس پرآوازه آمریکایی -که به دعوت انجمن جامعهشناسی ایران برای سفری یکهفتهای به ایران آمده بود- بهاتفاق دکتر قانعیراد، دکتر سراجزاده، دکتر محمد فاضلی و پژمان موسوی عازم فرودگاه امام شدیم. دعوت از والرشتاین برای جامعه دانشگاهی و سپهر جامعهشناسی ایران اتفاق بزرگی بود که به سعی و همت مرحوم قانعیراد -که در آن مقطع ریاست انجمن جامعهشناسی ایران را بر عهده داشتند- محقق شده بود و برای من که در آن زمان بهتازگی در دوره دکترای ارتباطات پذیرفته شده بودم، گفتوگو با این اندیشمند صاحبنام افتخار بزرگی بود. پس از ساعتی انتظار در پاویون فرودگاه، والرشتاین و همسرش از راه رسیدند و بهگرمی از طرف زندهیاد دکتر قانعیراد مورد استقبال قرار گرفتند. به خاطر دارم که در آن مقطع، ایران در اقدامی متقابل تصمیم به انگشتنگاری از اتباع آمریکایی گرفته بود و چقدر مرحوم دکتر قانعیراد کوشید تا برای حفظ شأن و اعتبار و منزلت علمی پروفسور والرشتاین این اقدام درباره او انجام نشود و سرانجام هم با رایزنی با وزارت خارجه و دفتر رئیسجمهور موفق شد تا مسئولان فرودگاه را متقاعد کند که در مورد این دانشمند بزرگ ۸۳ ساله استثنا قائل شوند. در آن دیدار که ساعتی به درازا کشید، از ایران و جامعهشناسی در ایران و نگاه والرشتاین به آنها و امکان تعامل و تبادل انديشه با انديشمندان و جامعهشناسان ايرانی با او سخن گفتیم. از ایران جدید و تغییراتی که بهزعم او مثبت بود و متعاقب انتخابات سال ۹۲ در ایران رخ داده بود. از خوشبینی او به تعامل ایران و غرب و بسیاری سخنهای دیگر... نکته جالبی که بهخوبی از آن دیدار در خاطر دارم، پرسش مرحوم قانعیراد از والرشتاین درباره شناخت او از جامعهشناسان بزرگ ایرانی بود و پاسخ وی که صرفاً «دکتر علی شریعتی» را میشناخت. برای همه ما جالب بود که پس از گذشت حدود ۳۶ سال از درگذشت دکتر شریعتی و ظهور و نشو و نمای دیگر اندیشمندان و جامعهشناسان بلندآوازه ایرانی، کماکان شریعتی شناختهشدهترین چهره جامعهشناسی ایران برای والرشتاین بود. همین موضوع نیز سبب شد تا دکتر خانیکی در جلسهای در محل باغ فردوس از احسان و سارا شریعتی دعوت کند تا دیداری با والرشتاین داشته باشند و با او راجع به شناختش از آراء و اندیشههای پدر سخن بگویند. در آنجا باز هم همصحبتی و شنیدن از دکتر قانعیراد ساعات بهیادماندنی و خاطرهانگیزی بود که در آن جلسه تجربه میکردم. آشنایی من با دکتر قانعیراد که با سفر والرشتاین به ایران آغاز شده بود، با پیگیری آراء و نظرات ایشان و حضور در برنامههای پیوسته و مستمر سخنرانیهایشان و گاهی نیز برگزاری برنامههای مشترک میان انجمن ما (مطالعات فرهنگی و ارتباطات) و انجمن جامعهشناسی ادامه یافت. ماهها و سالهای درسآموزی و تلمذ ما از محضر استاد از پی هم میگذشت که ناگهان دو سال پیش، از شنیدن خبر ابتلای ایشان به سرطان در بهت و حیرت فرو رفتیم. همه امید داشتیم روند درمان به بهبودی استاد منجر شود ولی هر روز که میگذشت، از روشنی آن شمع پرفروغ کاسته میشد و اندام لاغرش، تکیدهتر و نحیفتر و موهای سپیدش هر روز بیشتر و بیشتر میشد و ما جز دعا و امیدواری و بغضی که هر روز بیشتر فرو میخوردیم، چاره دیگری نداشتیم. آخرین بار کمتر از یک هفته قبل از پرکشیدن روح بلندش، بهاتفاق دکتر خانیکی در منزل استاد به دیدارش رفتیم. همچون همیشه استوار و پرامید و پر از انگیزه برای بهاتمامرساندن فعالیتهای علمی و پژوهشی نیمهکارهاش. عادت به گلایه و شکوه نداشت، ولی بیماری چنان دست بر گلوی نحیفش نهاده بود که بهسختی توان سخنگفتن و راهرفتن داشت. میگفت یک هفته است که بدنش قفل کرده و جز سرم هیچ غذا یا داروی دیگری را قبول نمیکند. دکتر خانیکی مثل همیشه کوشید تا به یاری خاطرات و حکایتهای نغز و شیرینش از تلخی فضا بکاهد و استاد نیز مانند همیشه با لبخندی بر لب همراهی میکرد اما همه میدانستیم که بهاحتمال زیاد این دیدار، دیدار آخر خواهد بود. چند روز بعد و در آستانه عید فطر صدای گرفته و اندوهگین دکتر خانیکی همچون پتکی بر سرم کوبیده شد که از پشت تلفن میگفت: من عازم منزل مرحوم دکتر قانعیراد هستم...
سابقه آشنایی کوتاه ولی عمیق و عاطفی من با مرحوم دکتر محمدامین قانعیراد به اسفندماه ۹۲ برمیگردد؛ زمانی که برای استقبال از امانوئل والرشتاین، جامعهشناس پرآوازه آمریکایی -که به دعوت انجمن جامعهشناسی ایران برای سفری یکهفتهای به ایران آمده بود- بهاتفاق دکتر قانعیراد، دکتر سراجزاده، دکتر محمد فاضلی و پژمان موسوی عازم فرودگاه امام شدیم. دعوت از والرشتاین برای جامعه دانشگاهی و سپهر جامعهشناسی ایران اتفاق بزرگی بود که به سعی و همت مرحوم قانعیراد -که در آن مقطع ریاست انجمن جامعهشناسی ایران را بر عهده داشتند- محقق شده بود و برای من که در آن زمان بهتازگی در دوره دکترای ارتباطات پذیرفته شده بودم، گفتوگو با این اندیشمند صاحبنام افتخار بزرگی بود. پس از ساعتی انتظار در پاویون فرودگاه، والرشتاین و همسرش از راه رسیدند و بهگرمی از طرف زندهیاد دکتر قانعیراد مورد استقبال قرار گرفتند. به خاطر دارم که در آن مقطع، ایران در اقدامی متقابل تصمیم به انگشتنگاری از اتباع آمریکایی گرفته بود و چقدر مرحوم دکتر قانعیراد کوشید تا برای حفظ شأن و اعتبار و منزلت علمی پروفسور والرشتاین این اقدام درباره او انجام نشود و سرانجام هم با رایزنی با وزارت خارجه و دفتر رئیسجمهور موفق شد تا مسئولان فرودگاه را متقاعد کند که در مورد این دانشمند بزرگ ۸۳ ساله استثنا قائل شوند. در آن دیدار که ساعتی به درازا کشید، از ایران و جامعهشناسی در ایران و نگاه والرشتاین به آنها و امکان تعامل و تبادل انديشه با انديشمندان و جامعهشناسان ايرانی با او سخن گفتیم. از ایران جدید و تغییراتی که بهزعم او مثبت بود و متعاقب انتخابات سال ۹۲ در ایران رخ داده بود. از خوشبینی او به تعامل ایران و غرب و بسیاری سخنهای دیگر... نکته جالبی که بهخوبی از آن دیدار در خاطر دارم، پرسش مرحوم قانعیراد از والرشتاین درباره شناخت او از جامعهشناسان بزرگ ایرانی بود و پاسخ وی که صرفاً «دکتر علی شریعتی» را میشناخت. برای همه ما جالب بود که پس از گذشت حدود ۳۶ سال از درگذشت دکتر شریعتی و ظهور و نشو و نمای دیگر اندیشمندان و جامعهشناسان بلندآوازه ایرانی، کماکان شریعتی شناختهشدهترین چهره جامعهشناسی ایران برای والرشتاین بود. همین موضوع نیز سبب شد تا دکتر خانیکی در جلسهای در محل باغ فردوس از احسان و سارا شریعتی دعوت کند تا دیداری با والرشتاین داشته باشند و با او راجع به شناختش از آراء و اندیشههای پدر سخن بگویند. در آنجا باز هم همصحبتی و شنیدن از دکتر قانعیراد ساعات بهیادماندنی و خاطرهانگیزی بود که در آن جلسه تجربه میکردم. آشنایی من با دکتر قانعیراد که با سفر والرشتاین به ایران آغاز شده بود، با پیگیری آراء و نظرات ایشان و حضور در برنامههای پیوسته و مستمر سخنرانیهایشان و گاهی نیز برگزاری برنامههای مشترک میان انجمن ما (مطالعات فرهنگی و ارتباطات) و انجمن جامعهشناسی ادامه یافت. ماهها و سالهای درسآموزی و تلمذ ما از محضر استاد از پی هم میگذشت که ناگهان دو سال پیش، از شنیدن خبر ابتلای ایشان به سرطان در بهت و حیرت فرو رفتیم. همه امید داشتیم روند درمان به بهبودی استاد منجر شود ولی هر روز که میگذشت، از روشنی آن شمع پرفروغ کاسته میشد و اندام لاغرش، تکیدهتر و نحیفتر و موهای سپیدش هر روز بیشتر و بیشتر میشد و ما جز دعا و امیدواری و بغضی که هر روز بیشتر فرو میخوردیم، چاره دیگری نداشتیم. آخرین بار کمتر از یک هفته قبل از پرکشیدن روح بلندش، بهاتفاق دکتر خانیکی در منزل استاد به دیدارش رفتیم. همچون همیشه استوار و پرامید و پر از انگیزه برای بهاتمامرساندن فعالیتهای علمی و پژوهشی نیمهکارهاش. عادت به گلایه و شکوه نداشت، ولی بیماری چنان دست بر گلوی نحیفش نهاده بود که بهسختی توان سخنگفتن و راهرفتن داشت. میگفت یک هفته است که بدنش قفل کرده و جز سرم هیچ غذا یا داروی دیگری را قبول نمیکند. دکتر خانیکی مثل همیشه کوشید تا به یاری خاطرات و حکایتهای نغز و شیرینش از تلخی فضا بکاهد و استاد نیز مانند همیشه با لبخندی بر لب همراهی میکرد اما همه میدانستیم که بهاحتمال زیاد این دیدار، دیدار آخر خواهد بود. چند روز بعد و در آستانه عید فطر صدای گرفته و اندوهگین دکتر خانیکی همچون پتکی بر سرم کوبیده شد که از پشت تلفن میگفت: من عازم منزل مرحوم دکتر قانعیراد هستم...
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.