|

امینی که برای جامعه‌شناسی رادمردی بسیار کرد

سمیه توحیدلو.عضو هیئت‌علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و مدیر گروه جامعه‌شناسی اقتصادی انجمن جامعه‌شناسی

کسی نبود که از شنیدن خبر درگذشت دکتر قانعی‌راد مبهوت نشود؛ دلیلش هم بی‌خبری از بیماری ایشان نبود؛ چراکه روزبه‌روز ضعف جسمانی‌اش مقابل دیدگانمان بود. شاید دليلش اين بود كه قانعی‌راد را آدم ایستادن و امیدواربودن می‌شناختیم و افتادن و مرگ را به قامتش نمی‌دیدیم. در تمام دو سالی که در جدال با بیماری، زندگی را زندگی می‌کرد و به قول خودش با نزدیکی به بیماری «موقعیت‌های اجتماعی مرگ را می‌شناخت»، لحظه‌ای آرام و قرار نداشت. از شور سخنرانی‌هایش کاسته نشده بود و دغدغه‌هایش چنان بود که اگر جایی را می‌شناخت که می‌تواند ذره‌ای اثربخشی بر امید اجتماعی و اصلاح اوضاع داشته باشد، حضور داشت. می‌خواند و می‌نوشت و می‌شد مدام در عرصه عمومی او را دید و خواند. هربار از سلامتی‌اش جویا شدم، زبان شکوه او را نشنیدم و با عبارت «بالاخره هست دیگه»، جدال واقعی‌اش با بیماری نمایان می‌شد؛ مانند تمام جدال‌های عمرش. قانعی‌راد اهل جدل بود. اهل گفت‌وگو بود. واقعیت‌ها را می‌دید. واقعیت‌ها را می‌گفت. در گفتن این واقعیت‌ها اصل بر تبیین‌های اجتماعی درست و عینی بود تا ذائقه مخاطبانش؛ مخاطبانی که متکثر و متنوع بودند. به‌عنوان کسی که در تمام عمر برای نهادسازی علم اجتماعی کوشید و فرد شناخته‌شده انجمن جامعه‌شناسی ایران بود، جلسات زیادی می‌رفت. با کسان زیادی می‌نشست که می‌خواستند اعتبارشان را از نهادهای علمی - مدنی به دست آورند. نشست و برخاست با بزرگان، صراحت کلام و تیزی قلمش را نگرفته بود؛ چراکه محل استقرارش را در جامعه و جامعه‌شناسی می‌دید و ذره‌ای درباره آن تردید نداشت. هیچ موقعیت و مقامی برایش ارزش این استقرار و قرار را کم‌رنگ نمی‌کرد و همین بود که امین جامعه‌شناسی ایران شد. درست در زمانی که دانشگاه استادان و جامعه‌شناسان را به فاصله‌گرفتن از فضای عمومی فرامی‌خواند و اصرار داشت تفاوت کار عمومی و برای مردم كار‌کردن را با کار علمی و دانشگاهی به رخ بکشاند، در زمانه‌ای که استادان خوب نه بر اثرگذاری اجتماعی‌شان که به تعداد مقالات پرارجاع خود در نشریاتی که برای خواندن عموم نیست شناخته می‌شدند، قانعی‌راد جامعه‌شناس عمومی بود. در زمانی که نام بخش بيشتري از استادان را جز بر سردر دفاتر دانشگاهیشان یا روی پایان‌نامه‌هایی که با دانشجو کار کرده‌اند یا حضورشان در کنفرانس‌های فقط علمی (نه عمومی) نمی‌توان دید، او برای مردم حرف می‌زد. تحلیل‌هایش به کار جامعه می‌آمد؛ هرچند که مقالات و کتاب‌های پرارجاع علمی هم کم نداشت. واقعیت این بود درگیر بازی علمی بودن یا نبودنِ کنش‌های اجتماعی جامعه‌شناسان نشده بود و اصرار داشت علم را در نهاد علم بشناساند. اولین مواجهه من در مقام شاگردی ایشان در کلاس، درست با همین باور او همراه بود. او کسی بود که اصرار داشت یادمان بدهد دانشجوی دکترا بودن و استادشدن با عالم بودن متفاوت است و عالم باید کنشگر نهاد علم باشد. نهاد علم نیز تنها متکی بر مقاله، کتاب و کلاس نیست. تمام روابط ما و همه سازوکارهایی که این روابط می‌آفریند، در نهاد علم اثرگذار است. برای همین اعتقادش به سازماني علمی که روابط بین کنشگران را تسهیل كند، خانه دومش انجمن جامعه‌شناسی شد؛ انجمنی که دوره مدیریتش از سخت‌ترین دوران بود. دکتر قانعی‌راد ریاست انجمن را زمانی بر عهده داشت که روزبه‌روز مشکلات جامعه‌شناسی و علم انسانی بیشتر می‌شد.
از طرفی، حفظ فضای نقاد جامعه‌شناسی در زمانه‌ای که نقد بهای فراواني داشت، جز به همت، تلاش و مجادله روزبه‌روز ممکن نبود. صحنه عمومی جامعه از گفت‌وگوهای انتقادی و صدای برخی از طیف‌ها خالی شده بود، امیدواری اندکی برای جامعه‌شناسان وجود داشت، جامعه‌شناسی و دانشگاه چند سال را با همه سختی‌هایش پشت سر گذاشته بودند و در چنین شرایطی، بودن و ماندن انجمن جامعه‌شناسی و خاموش‌نشدن چراغ بحث و انتقاد در آن، از موفقیت‌هایی بود که ریاست وقت انجمن آفرید. در شرایطی که حتی بقای انجمن را به خطر می‌انداختند،‌ می‌دیدیم که حرص می‌خورد و تمام تلاشش مصروف همواركردن فعالیت در انجمن بود. هرچند قانعی‌راد در زمینه‌های مختلفی به فعالیت پرداخت؛ اما برای مایی که در هشت سال دوران ریاست‌جمهوری گذشته، مشکلات جامعه‌شناسی و نهاد علم را به خاطر داریم و رد انواع محدودیت‌ها و ممنوعیت‌ها را بر قامت دانشگاه، ‌استادان و دانشجویان دیده‌ایم، مهم‌ترین اثر قانعی‌راد روشن‌نگه‌داشتن چراغ جامعه‌شناسی است؛ چراغی که چراغ امید ما بود. انجمن جامعه‌شناسی خانه دوم دکتر قانعی‌راد بود؛ چراکه محل شکل‌گیری همان باورهایی بود که او مدام در «توسعه علوم انسانی» و «جامعه‌شناسی کنشگران علمی در ایران» به آنها اشاره می‌کرد. محل پرداختن به دغدغه‌هایی بود که در «ناهم‌زمانی دانش» دیده بود. برای همین بود که در سال‌های سخت هرگونه فعالیت دانشگاهی، به‌سختی از میان فارغ‌التحصیلان یا استادان، چه در تهران و چه در دانشگاه‌های خارج از تهران، یارگیری می‌کرد. هیچ زمانی را برای گسترش فعالیت‌های انجمن جامعه‌شناسی از دست نمی‌داد. روزی که در جلسه دفاع رساله دانشگاهی‌ام حاضر شده بود، پیشنهاد فعال‌سازی گروه جامعه‌شناسی اقتصادی انجمن را داد. آن‌قدر پیگیری کرد تا در اولین همایش سالانه، این گروه به رسمیت شناخته شود و مدام پیگیر فعالیت‌های آن بود. به نهاد علم باور داشت و برای باورش از هیچ تلاشی دریغ نكرد؛ حتی اگر رسیدن به این باور، سختی‌ها، ناملایمات و مشکلات زیادی را رودرروی کسی می‌گذاشت که می‌توانست پله‌های ترقی آکادمیک را به‌راحتی تنها با نگاشتن مقالات و کتاب‌هایش بالا برود.
دکتر محمدامین قانعی‌راد بدون شک هم استادی توانا و هم جامعه‌شناسی بود که درد زمانه را می‌شناخت و زبانش در بازگویی دردها لکنت نداشت. هیچ‌وقت نگذاشت مصالح و منافع وقت، باعث جدایی‌اش از جامعه شود و همین او را بزرگ و اثرگذار کرده است؛ اثری که امروز موافقان و مخالفانش به آن معترف‌اند. تا زمانی که نهاد جامعه‌شناسی در جامعه ما نفس می‌کشد، دکتر قانعی‌راد زنده و حاضر در آن حضور دارد و نمی‌توان از مرگ او و اندیشه‌اش حرفی زد. حضور جسمانی او محقق نمی‌شود؛ اما او و فکر او هستند، نفس می‌کشند، ‌بزرگ می‌شوند و ان‌شاءالله بارور خواهند شد. امید که روحش شاد و آرام باشد.

کسی نبود که از شنیدن خبر درگذشت دکتر قانعی‌راد مبهوت نشود؛ دلیلش هم بی‌خبری از بیماری ایشان نبود؛ چراکه روزبه‌روز ضعف جسمانی‌اش مقابل دیدگانمان بود. شاید دليلش اين بود كه قانعی‌راد را آدم ایستادن و امیدواربودن می‌شناختیم و افتادن و مرگ را به قامتش نمی‌دیدیم. در تمام دو سالی که در جدال با بیماری، زندگی را زندگی می‌کرد و به قول خودش با نزدیکی به بیماری «موقعیت‌های اجتماعی مرگ را می‌شناخت»، لحظه‌ای آرام و قرار نداشت. از شور سخنرانی‌هایش کاسته نشده بود و دغدغه‌هایش چنان بود که اگر جایی را می‌شناخت که می‌تواند ذره‌ای اثربخشی بر امید اجتماعی و اصلاح اوضاع داشته باشد، حضور داشت. می‌خواند و می‌نوشت و می‌شد مدام در عرصه عمومی او را دید و خواند. هربار از سلامتی‌اش جویا شدم، زبان شکوه او را نشنیدم و با عبارت «بالاخره هست دیگه»، جدال واقعی‌اش با بیماری نمایان می‌شد؛ مانند تمام جدال‌های عمرش. قانعی‌راد اهل جدل بود. اهل گفت‌وگو بود. واقعیت‌ها را می‌دید. واقعیت‌ها را می‌گفت. در گفتن این واقعیت‌ها اصل بر تبیین‌های اجتماعی درست و عینی بود تا ذائقه مخاطبانش؛ مخاطبانی که متکثر و متنوع بودند. به‌عنوان کسی که در تمام عمر برای نهادسازی علم اجتماعی کوشید و فرد شناخته‌شده انجمن جامعه‌شناسی ایران بود، جلسات زیادی می‌رفت. با کسان زیادی می‌نشست که می‌خواستند اعتبارشان را از نهادهای علمی - مدنی به دست آورند. نشست و برخاست با بزرگان، صراحت کلام و تیزی قلمش را نگرفته بود؛ چراکه محل استقرارش را در جامعه و جامعه‌شناسی می‌دید و ذره‌ای درباره آن تردید نداشت. هیچ موقعیت و مقامی برایش ارزش این استقرار و قرار را کم‌رنگ نمی‌کرد و همین بود که امین جامعه‌شناسی ایران شد. درست در زمانی که دانشگاه استادان و جامعه‌شناسان را به فاصله‌گرفتن از فضای عمومی فرامی‌خواند و اصرار داشت تفاوت کار عمومی و برای مردم كار‌کردن را با کار علمی و دانشگاهی به رخ بکشاند، در زمانه‌ای که استادان خوب نه بر اثرگذاری اجتماعی‌شان که به تعداد مقالات پرارجاع خود در نشریاتی که برای خواندن عموم نیست شناخته می‌شدند، قانعی‌راد جامعه‌شناس عمومی بود. در زمانی که نام بخش بيشتري از استادان را جز بر سردر دفاتر دانشگاهیشان یا روی پایان‌نامه‌هایی که با دانشجو کار کرده‌اند یا حضورشان در کنفرانس‌های فقط علمی (نه عمومی) نمی‌توان دید، او برای مردم حرف می‌زد. تحلیل‌هایش به کار جامعه می‌آمد؛ هرچند که مقالات و کتاب‌های پرارجاع علمی هم کم نداشت. واقعیت این بود درگیر بازی علمی بودن یا نبودنِ کنش‌های اجتماعی جامعه‌شناسان نشده بود و اصرار داشت علم را در نهاد علم بشناساند. اولین مواجهه من در مقام شاگردی ایشان در کلاس، درست با همین باور او همراه بود. او کسی بود که اصرار داشت یادمان بدهد دانشجوی دکترا بودن و استادشدن با عالم بودن متفاوت است و عالم باید کنشگر نهاد علم باشد. نهاد علم نیز تنها متکی بر مقاله، کتاب و کلاس نیست. تمام روابط ما و همه سازوکارهایی که این روابط می‌آفریند، در نهاد علم اثرگذار است. برای همین اعتقادش به سازماني علمی که روابط بین کنشگران را تسهیل كند، خانه دومش انجمن جامعه‌شناسی شد؛ انجمنی که دوره مدیریتش از سخت‌ترین دوران بود. دکتر قانعی‌راد ریاست انجمن را زمانی بر عهده داشت که روزبه‌روز مشکلات جامعه‌شناسی و علم انسانی بیشتر می‌شد.
از طرفی، حفظ فضای نقاد جامعه‌شناسی در زمانه‌ای که نقد بهای فراواني داشت، جز به همت، تلاش و مجادله روزبه‌روز ممکن نبود. صحنه عمومی جامعه از گفت‌وگوهای انتقادی و صدای برخی از طیف‌ها خالی شده بود، امیدواری اندکی برای جامعه‌شناسان وجود داشت، جامعه‌شناسی و دانشگاه چند سال را با همه سختی‌هایش پشت سر گذاشته بودند و در چنین شرایطی، بودن و ماندن انجمن جامعه‌شناسی و خاموش‌نشدن چراغ بحث و انتقاد در آن، از موفقیت‌هایی بود که ریاست وقت انجمن آفرید. در شرایطی که حتی بقای انجمن را به خطر می‌انداختند،‌ می‌دیدیم که حرص می‌خورد و تمام تلاشش مصروف همواركردن فعالیت در انجمن بود. هرچند قانعی‌راد در زمینه‌های مختلفی به فعالیت پرداخت؛ اما برای مایی که در هشت سال دوران ریاست‌جمهوری گذشته، مشکلات جامعه‌شناسی و نهاد علم را به خاطر داریم و رد انواع محدودیت‌ها و ممنوعیت‌ها را بر قامت دانشگاه، ‌استادان و دانشجویان دیده‌ایم، مهم‌ترین اثر قانعی‌راد روشن‌نگه‌داشتن چراغ جامعه‌شناسی است؛ چراغی که چراغ امید ما بود. انجمن جامعه‌شناسی خانه دوم دکتر قانعی‌راد بود؛ چراکه محل شکل‌گیری همان باورهایی بود که او مدام در «توسعه علوم انسانی» و «جامعه‌شناسی کنشگران علمی در ایران» به آنها اشاره می‌کرد. محل پرداختن به دغدغه‌هایی بود که در «ناهم‌زمانی دانش» دیده بود. برای همین بود که در سال‌های سخت هرگونه فعالیت دانشگاهی، به‌سختی از میان فارغ‌التحصیلان یا استادان، چه در تهران و چه در دانشگاه‌های خارج از تهران، یارگیری می‌کرد. هیچ زمانی را برای گسترش فعالیت‌های انجمن جامعه‌شناسی از دست نمی‌داد. روزی که در جلسه دفاع رساله دانشگاهی‌ام حاضر شده بود، پیشنهاد فعال‌سازی گروه جامعه‌شناسی اقتصادی انجمن را داد. آن‌قدر پیگیری کرد تا در اولین همایش سالانه، این گروه به رسمیت شناخته شود و مدام پیگیر فعالیت‌های آن بود. به نهاد علم باور داشت و برای باورش از هیچ تلاشی دریغ نكرد؛ حتی اگر رسیدن به این باور، سختی‌ها، ناملایمات و مشکلات زیادی را رودرروی کسی می‌گذاشت که می‌توانست پله‌های ترقی آکادمیک را به‌راحتی تنها با نگاشتن مقالات و کتاب‌هایش بالا برود.
دکتر محمدامین قانعی‌راد بدون شک هم استادی توانا و هم جامعه‌شناسی بود که درد زمانه را می‌شناخت و زبانش در بازگویی دردها لکنت نداشت. هیچ‌وقت نگذاشت مصالح و منافع وقت، باعث جدایی‌اش از جامعه شود و همین او را بزرگ و اثرگذار کرده است؛ اثری که امروز موافقان و مخالفانش به آن معترف‌اند. تا زمانی که نهاد جامعه‌شناسی در جامعه ما نفس می‌کشد، دکتر قانعی‌راد زنده و حاضر در آن حضور دارد و نمی‌توان از مرگ او و اندیشه‌اش حرفی زد. حضور جسمانی او محقق نمی‌شود؛ اما او و فکر او هستند، نفس می‌کشند، ‌بزرگ می‌شوند و ان‌شاءالله بارور خواهند شد. امید که روحش شاد و آرام باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.