|

گفت‌وگو با دکتر حسین میرزایی

وز شمار خرد هزاران بیش

دکتر حسین میرزایی، رئیس پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم و عضو هیئت‌علمی دانشگاه تهران، از استاداني است که از نزدیک با مرحوم دکتر قانعی‌راد همکاری و دوستی داشته است. با او ابعاد مختلف زندگی علمی و تلاش‌های بی‌وقفه این دانشمند جامعه‌شناسی را بررسی کرده‌ایم.

احتمالا درباره فعالیت‌ها و نگاه دکتر قانعی‌راد به مسائل جامعه‌شناسی اطلاعات زیادی دارید و همچنین حضور ایشان در پژوهشکده، خاطرات زیادی را برایتان رقم زده است. کمی درباره این فعالیت‌‌ها و خاطرات بگویید.
اگر بخواهم درباره مرحوم دکتر قانعی‌راد جمله‌ای بگویم، این است: کاری که مرحوم قانعی‌راد انجام می‌داد، در این دو عبارت خلاصه می‌شود؛ دفاع از جامعه و دفاع از جامعه‌شناسی و علوم انسانی.
شاید از ویژگی‌های منحصربه‌فرد دکتر قانعی‌راد، این بود که هنگامی که فضای موجود در جامعه بسته بود و محدودیت‌های بسیار ویژه‌ای هم وجود داشت، جزء تک‌صداها و معدود صداهایی بود که با بیانی رسا، دیدگاه و نقد اجتماعی خود را بیان می‌کرد. برای همین است که من تفاوت فاحشی در حضور ایشان و در اعلام مواضع ایشان در همه دولت‌های مختلف با وجود تفاوتی که دولت‌ها دارند، نمی‌دیدم. به‌طور‌کلی، فضای سیاسی - اجتماعی معمولا فراز‌و‌نشیب‌هایی دارد؛ اما ایشان در هر دوره‌ای با بیانی رسا به بیان دیدگاه‌های خود می‌پرداخت و دیدگاه خود را به‌راحتی بیان می‌کرد. در واقع، اگر در زمان دولتی هم می‌زیست که فضای اجتماعی بسته بود، باز هم همین کار را می‌کرد و اتفاقا همین خصوصیتش او را از دیگران متمایز می‌کرد و صدای او در زمانی که کسی کمتر اظهارنظر می‌کرد، شنیده می‌شد. ایشان شجاعانه، صریح و با آزادگی خاصي این اظهارنظر را انجام می‌داد.
با مرگ دکتر قانعی‌راد، چقدر جای او را در حوزه جامعه‌شناسی خالی می‌بینید؟
کمتر کسی شبیه او بود. او در اظهارنظرش تعلل یا مسامحه نمی‌کرد؛ حتی زمان بیان نظر صریحش که ممکن بود از نظر شنونده، چه در بحث‌های علمی و چه در بحث‌های دیگر، در لحظه اول خوشایند نباشد. کسی در اینکه او صادقانه سخنش را بیان می‌کند و عالمانه سخن می‌گوید، تردیدی نمی‌کرد. به بیان دیگر، حتي اگر کسی با نظر او مخالف بود، نمی‌توانست صراحت لهجه و شجاعتش را انکار کند. از این حیث، قانعی‌راد فردی ویژه و جزء علمای منحصر‌به‌فرد بود و جالب این است که در بيشتر حوزه‌هایی که او ورود داشت، پختگی ویژه‌ای را می‌دیدم. باید به همین چند ماه اخیر اشاره کنم؛ در همین دو، سه ماه گذشته در جذب دانشجوی دکتري در حوزه جامعه‌شناسی فرهنگی و جذب هیئت‌علمی خدمت ایشان بودیم. تعداد کسانی که برای حضور در هیئت‌علمی و پذیرش دانشجو در مقطع دکتري مراجعه می‌کردند، خیلی زیاد بود؛ به همین خاطر افراد در حوزه‌های مختلفی تز و پروژه داشتند. دکتر قانعی‌راد سؤال‌ها را متناسب با هر شخصی که وارد می‌شد، از او می‌پرسید. من شاهد بودم که ایشان در حوزه‌های مختلف بسیار جدی ورود کرده و صاحب اثر و نظر است؛ براي مثال وقتی به حوزه‌های مختلف اشاره می‌شد، ما می‌دیدیم که ایشان خودش در آن حوزه‌ها صاحب تألیف است.
یعنی در حوزه‌های مختلفی ورود داشتند؟
بله. تز دکتری دکتر قانعی‌راد در دانشگاه تهران درباره رشد و افول علم در دوران اسلامی در ایران بود؛ ‌این حوزه بسیار تخصصی است و به صورت کلی تز دکتری، شناسنامه یک فرد محسوب می‌شود؛ اما شناسنامه او قوی‌تر از یک حوزه بود. در حوزه‌های دیگر جامعه‌شناسی اعم از حوزه عمومی و تأمل در جامعه‌شناسی، بحث‌های حوزه جامعه‌شناسی آموزش عالی و مباحثی که در حوزه سیاست‌گذاری علم و فناوری بود، به‌قدری متخصصانه ورود داشت که دیگر آن تخصص یا آن شناسنامه که تز دکتری ایشان است، به نظر می‌رسید کنار گذاشته شده بود؛ یعنی احیانا باید اثبات می‌کرد که در آن حوزه هم تخصص دارد. آن‌قدر در حوزه‌های دیگر ورود جدی کرده بود و تخصص‌های متعدد در ذیل حوزه علوم اجتماعی و جامعه‌شناسی داشت، این ویژگی را برایش به وجود آورده بود.
اثرگذاری او را در جامعه‌شناسی امروز چطور می‌دیدید؟
دکتر قانعی‌راد حضور مؤثری در جامعه‌شناسی و علوم انسانی داشت. من نمی‌خواهم اغراق کنم، ولی واقعا جزء افرادی بود که می‌شود گفت نمی‌شد در جلسه‌ای باشد و اثرگذار نباشد. بعضی از مواقع، افراد در جلسات حضور پیدا می‌کنند و سکوت پیشه می‌کنند؛ اما حضور قانعی‌راد در جلسات بسیار مؤثر بود و در همه جلساتی که حضور داشتند، اظهارنظرهای کارشناسی داشت و فعال بود. من انفعال را به‌هیچ‌وجه در زندگی دکتر قانعی‌راد ندیدم.
این مسئله در زمان بیماری او نیز صادق بود؟
حتی در زمان بیماری. اتفاقا یکی از عجایب این است که ایشان در زمان بیماری‌شان به صورت ویژه فعال بود. در مصاحبه‌های دکتری برای پذیرش دانشجو که در هشتم و نهم خرداد برگزار می‌شد، من شب قبل از مصاحبه به او پیامکی دادم که اگر فرصت دارید، برای مصاحبه‌ها در پژوهشکده در خدمتتان باشیم. ایشان لطف کردند و تشریف آوردند و برای روز سه‌شنبه در کنار ما بودند و بعد اعلام کردند برای روز چهارشنبه نمی‌توانند حضور داشته باشند. برای همین شنیدن خبر درگذشتشان برای بسیاری از ما ناباورانه بود. به‌ويژه دوستان ما و اعضای هیئت‌علمی پژوهشکده. آنها می‌گفتند مگر می‌شود؟ مسئله بیماری قبلی خیلی زود بدنشان را دچار اختلال کرد. ما در جریان بودیم که آقای قانعی‌راد تحت شیمی‌درمانی هستند و برنامه‌های کاری را به گونه‌ای تنظیم می‌کردیم که با مسئله درمانی تداخلی نداشته باشد؛ اما با این وجود روحیه ایشان به گونه‌ای بود که ما بیماری را حس نمی‌کردیم. من هرگز گله‌ای از ایشان نشنیدم؛ یعنی حتی گله جسمی هم نشنیدم؛ اینکه مثلا دردی دارم، من نشنیدم. قطعا ایشان در دو سال اخیر خیلی درد داشتند، ولی هیچ‌وقت اظهار نمی‌کردند. به‌هرحال ممکن بود یک‌سری عوارضی در ایشان به دلیل شیمی‌درمانی ببینیم؛ اما به‌شدت سرحال بود و شما هرگز در صحبت با او به مرگ نمی‌رسیدید.
دوستان می‌گویند دلیل این فعالیت، ‌آگاهی از مرگ بود...
من این حجم از فعالیت قانعی‌راد را به دلیل مرگ‌آگاهی می‌دانم. فعالیت ایشان و حضور فعال او در نشست‌ها و تمام جلسات، بیشتر از قبل از بیماری‌اش بود؛ یعنی اگر شما میانگین حضور ایشان را در تریبون‌ها، سخنرانی‌ها و جایگاه‌های مختلف و جلسات مهمی که وجود دارد، ببینید، به نظرم اصلا نمي‌توان آنها را با قبلش مقایسه كرد و خیلی بیشتر است. میانگین حضور ایشان در حوزه عمومی و جامعه مدنی خیلی بیشتر شده بود. جالب این بود که خود ما یک وقت‌هایی می‌خواستیم دعوتشان کنیم، من خودم دچار تعلل می‌شدم و می‌گفتم نکند به زحمت بیفتند؛ اما به‌قدری حضورشان همه‌جا فعال بود که فورا دعوت می‌کردیم و ملاحظه را کنار می‌گذاشتیم. فکرش را نمی‌کردیم دکتر آن‌قدر زود بخواهد از دست ما برود. آقای دکتر قانعی‌راد عضو هیئت‌امنای پژوهشکده ما بود و این افتخار را داشتیم که ایشان حدود چهار سال عضو شورای علمی پژوهشکده و قبل از آن عضو شورای علمی گروه مطالعات اجتماعی بودند و ما در جلسات در خدمتشان بودیم و واقعا حضور بسیار جدی و اثرگذاری در مجموعه ما داشتند، ضمن آنکه پنج اثر ارزشمند از دکتر را پژوهشکده منتشر کرده است.
از جمله دیگر ویژگیهای قانعی راد این بود که به رغم مذهبی و ارزشی بودن هیچ وقت مدعی نبود. با وجود اینکه ٢٠ سال ایشان را میشناختم ولی تا لحظه تدفین در بهشت زهرا نمیدانستم که برادر شهید بوده است ونام یکی از فرزندان دکتر نام برادر شهیدشان بوده است.
همچنین انچه باعث این بود که دکتر قانعی راد در وضعیت بیماری بتواند فعالیتهای اجتماعی خود را به کمال انجام دهد وجود خانواده همراه ایشان بود و جا دارد از همسر گرامی و صبور و فرزندان دوست داشتنی و محترم ایشان و دوست وهمکار عزیزشان اقای دکتر خانیکی که بیش از سایر دوستان در این ایام متوجه دکتر بودند سپاسگزاری کنم.
از نظر من علاوه بر اینکه یک عضو بسیار مهم، فکور، دغدغه‌مند و هدایتگر را از دست داده‌ایم، یک شخصیت حمایت‌گر را نيز از دست داده‌ایم. مرگ او مدام این شعر را در ذهن من تداعی می‌کند:
از شمار دو چشم یک تن کم
وز شمار خرد هزاران بیش

دکتر حسین میرزایی، رئیس پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم و عضو هیئت‌علمی دانشگاه تهران، از استاداني است که از نزدیک با مرحوم دکتر قانعی‌راد همکاری و دوستی داشته است. با او ابعاد مختلف زندگی علمی و تلاش‌های بی‌وقفه این دانشمند جامعه‌شناسی را بررسی کرده‌ایم.

احتمالا درباره فعالیت‌ها و نگاه دکتر قانعی‌راد به مسائل جامعه‌شناسی اطلاعات زیادی دارید و همچنین حضور ایشان در پژوهشکده، خاطرات زیادی را برایتان رقم زده است. کمی درباره این فعالیت‌‌ها و خاطرات بگویید.
اگر بخواهم درباره مرحوم دکتر قانعی‌راد جمله‌ای بگویم، این است: کاری که مرحوم قانعی‌راد انجام می‌داد، در این دو عبارت خلاصه می‌شود؛ دفاع از جامعه و دفاع از جامعه‌شناسی و علوم انسانی.
شاید از ویژگی‌های منحصربه‌فرد دکتر قانعی‌راد، این بود که هنگامی که فضای موجود در جامعه بسته بود و محدودیت‌های بسیار ویژه‌ای هم وجود داشت، جزء تک‌صداها و معدود صداهایی بود که با بیانی رسا، دیدگاه و نقد اجتماعی خود را بیان می‌کرد. برای همین است که من تفاوت فاحشی در حضور ایشان و در اعلام مواضع ایشان در همه دولت‌های مختلف با وجود تفاوتی که دولت‌ها دارند، نمی‌دیدم. به‌طور‌کلی، فضای سیاسی - اجتماعی معمولا فراز‌و‌نشیب‌هایی دارد؛ اما ایشان در هر دوره‌ای با بیانی رسا به بیان دیدگاه‌های خود می‌پرداخت و دیدگاه خود را به‌راحتی بیان می‌کرد. در واقع، اگر در زمان دولتی هم می‌زیست که فضای اجتماعی بسته بود، باز هم همین کار را می‌کرد و اتفاقا همین خصوصیتش او را از دیگران متمایز می‌کرد و صدای او در زمانی که کسی کمتر اظهارنظر می‌کرد، شنیده می‌شد. ایشان شجاعانه، صریح و با آزادگی خاصي این اظهارنظر را انجام می‌داد.
با مرگ دکتر قانعی‌راد، چقدر جای او را در حوزه جامعه‌شناسی خالی می‌بینید؟
کمتر کسی شبیه او بود. او در اظهارنظرش تعلل یا مسامحه نمی‌کرد؛ حتی زمان بیان نظر صریحش که ممکن بود از نظر شنونده، چه در بحث‌های علمی و چه در بحث‌های دیگر، در لحظه اول خوشایند نباشد. کسی در اینکه او صادقانه سخنش را بیان می‌کند و عالمانه سخن می‌گوید، تردیدی نمی‌کرد. به بیان دیگر، حتي اگر کسی با نظر او مخالف بود، نمی‌توانست صراحت لهجه و شجاعتش را انکار کند. از این حیث، قانعی‌راد فردی ویژه و جزء علمای منحصر‌به‌فرد بود و جالب این است که در بيشتر حوزه‌هایی که او ورود داشت، پختگی ویژه‌ای را می‌دیدم. باید به همین چند ماه اخیر اشاره کنم؛ در همین دو، سه ماه گذشته در جذب دانشجوی دکتري در حوزه جامعه‌شناسی فرهنگی و جذب هیئت‌علمی خدمت ایشان بودیم. تعداد کسانی که برای حضور در هیئت‌علمی و پذیرش دانشجو در مقطع دکتري مراجعه می‌کردند، خیلی زیاد بود؛ به همین خاطر افراد در حوزه‌های مختلفی تز و پروژه داشتند. دکتر قانعی‌راد سؤال‌ها را متناسب با هر شخصی که وارد می‌شد، از او می‌پرسید. من شاهد بودم که ایشان در حوزه‌های مختلف بسیار جدی ورود کرده و صاحب اثر و نظر است؛ براي مثال وقتی به حوزه‌های مختلف اشاره می‌شد، ما می‌دیدیم که ایشان خودش در آن حوزه‌ها صاحب تألیف است.
یعنی در حوزه‌های مختلفی ورود داشتند؟
بله. تز دکتری دکتر قانعی‌راد در دانشگاه تهران درباره رشد و افول علم در دوران اسلامی در ایران بود؛ ‌این حوزه بسیار تخصصی است و به صورت کلی تز دکتری، شناسنامه یک فرد محسوب می‌شود؛ اما شناسنامه او قوی‌تر از یک حوزه بود. در حوزه‌های دیگر جامعه‌شناسی اعم از حوزه عمومی و تأمل در جامعه‌شناسی، بحث‌های حوزه جامعه‌شناسی آموزش عالی و مباحثی که در حوزه سیاست‌گذاری علم و فناوری بود، به‌قدری متخصصانه ورود داشت که دیگر آن تخصص یا آن شناسنامه که تز دکتری ایشان است، به نظر می‌رسید کنار گذاشته شده بود؛ یعنی احیانا باید اثبات می‌کرد که در آن حوزه هم تخصص دارد. آن‌قدر در حوزه‌های دیگر ورود جدی کرده بود و تخصص‌های متعدد در ذیل حوزه علوم اجتماعی و جامعه‌شناسی داشت، این ویژگی را برایش به وجود آورده بود.
اثرگذاری او را در جامعه‌شناسی امروز چطور می‌دیدید؟
دکتر قانعی‌راد حضور مؤثری در جامعه‌شناسی و علوم انسانی داشت. من نمی‌خواهم اغراق کنم، ولی واقعا جزء افرادی بود که می‌شود گفت نمی‌شد در جلسه‌ای باشد و اثرگذار نباشد. بعضی از مواقع، افراد در جلسات حضور پیدا می‌کنند و سکوت پیشه می‌کنند؛ اما حضور قانعی‌راد در جلسات بسیار مؤثر بود و در همه جلساتی که حضور داشتند، اظهارنظرهای کارشناسی داشت و فعال بود. من انفعال را به‌هیچ‌وجه در زندگی دکتر قانعی‌راد ندیدم.
این مسئله در زمان بیماری او نیز صادق بود؟
حتی در زمان بیماری. اتفاقا یکی از عجایب این است که ایشان در زمان بیماری‌شان به صورت ویژه فعال بود. در مصاحبه‌های دکتری برای پذیرش دانشجو که در هشتم و نهم خرداد برگزار می‌شد، من شب قبل از مصاحبه به او پیامکی دادم که اگر فرصت دارید، برای مصاحبه‌ها در پژوهشکده در خدمتتان باشیم. ایشان لطف کردند و تشریف آوردند و برای روز سه‌شنبه در کنار ما بودند و بعد اعلام کردند برای روز چهارشنبه نمی‌توانند حضور داشته باشند. برای همین شنیدن خبر درگذشتشان برای بسیاری از ما ناباورانه بود. به‌ويژه دوستان ما و اعضای هیئت‌علمی پژوهشکده. آنها می‌گفتند مگر می‌شود؟ مسئله بیماری قبلی خیلی زود بدنشان را دچار اختلال کرد. ما در جریان بودیم که آقای قانعی‌راد تحت شیمی‌درمانی هستند و برنامه‌های کاری را به گونه‌ای تنظیم می‌کردیم که با مسئله درمانی تداخلی نداشته باشد؛ اما با این وجود روحیه ایشان به گونه‌ای بود که ما بیماری را حس نمی‌کردیم. من هرگز گله‌ای از ایشان نشنیدم؛ یعنی حتی گله جسمی هم نشنیدم؛ اینکه مثلا دردی دارم، من نشنیدم. قطعا ایشان در دو سال اخیر خیلی درد داشتند، ولی هیچ‌وقت اظهار نمی‌کردند. به‌هرحال ممکن بود یک‌سری عوارضی در ایشان به دلیل شیمی‌درمانی ببینیم؛ اما به‌شدت سرحال بود و شما هرگز در صحبت با او به مرگ نمی‌رسیدید.
دوستان می‌گویند دلیل این فعالیت، ‌آگاهی از مرگ بود...
من این حجم از فعالیت قانعی‌راد را به دلیل مرگ‌آگاهی می‌دانم. فعالیت ایشان و حضور فعال او در نشست‌ها و تمام جلسات، بیشتر از قبل از بیماری‌اش بود؛ یعنی اگر شما میانگین حضور ایشان را در تریبون‌ها، سخنرانی‌ها و جایگاه‌های مختلف و جلسات مهمی که وجود دارد، ببینید، به نظرم اصلا نمي‌توان آنها را با قبلش مقایسه كرد و خیلی بیشتر است. میانگین حضور ایشان در حوزه عمومی و جامعه مدنی خیلی بیشتر شده بود. جالب این بود که خود ما یک وقت‌هایی می‌خواستیم دعوتشان کنیم، من خودم دچار تعلل می‌شدم و می‌گفتم نکند به زحمت بیفتند؛ اما به‌قدری حضورشان همه‌جا فعال بود که فورا دعوت می‌کردیم و ملاحظه را کنار می‌گذاشتیم. فکرش را نمی‌کردیم دکتر آن‌قدر زود بخواهد از دست ما برود. آقای دکتر قانعی‌راد عضو هیئت‌امنای پژوهشکده ما بود و این افتخار را داشتیم که ایشان حدود چهار سال عضو شورای علمی پژوهشکده و قبل از آن عضو شورای علمی گروه مطالعات اجتماعی بودند و ما در جلسات در خدمتشان بودیم و واقعا حضور بسیار جدی و اثرگذاری در مجموعه ما داشتند، ضمن آنکه پنج اثر ارزشمند از دکتر را پژوهشکده منتشر کرده است.
از جمله دیگر ویژگیهای قانعی راد این بود که به رغم مذهبی و ارزشی بودن هیچ وقت مدعی نبود. با وجود اینکه ٢٠ سال ایشان را میشناختم ولی تا لحظه تدفین در بهشت زهرا نمیدانستم که برادر شهید بوده است ونام یکی از فرزندان دکتر نام برادر شهیدشان بوده است.
همچنین انچه باعث این بود که دکتر قانعی راد در وضعیت بیماری بتواند فعالیتهای اجتماعی خود را به کمال انجام دهد وجود خانواده همراه ایشان بود و جا دارد از همسر گرامی و صبور و فرزندان دوست داشتنی و محترم ایشان و دوست وهمکار عزیزشان اقای دکتر خانیکی که بیش از سایر دوستان در این ایام متوجه دکتر بودند سپاسگزاری کنم.
از نظر من علاوه بر اینکه یک عضو بسیار مهم، فکور، دغدغه‌مند و هدایتگر را از دست داده‌ایم، یک شخصیت حمایت‌گر را نيز از دست داده‌ایم. مرگ او مدام این شعر را در ذهن من تداعی می‌کند:
از شمار دو چشم یک تن کم
وز شمار خرد هزاران بیش

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.