|

او جامعه‌شناس مبل‌نشین نبود

فردین علیخواه.جامعه‌شناس و استاد دانشگاه

اصطلاح مبل‌نشینی و مبل‌نشین‌ها در نیمه دوم قرن بیستم در حوزه‌های مختلف علوم انسانی باب شد و مورد توجه قرار گرفت. این اصطلاح به متفکران و نظریه‌پردازانی اشاره دارد که به نشستن ضربدری روی مبل یا پا روی هم انداختن عادت کرده‌اند و در این حالت درباره مسائل مختلف اظهارنظر می‌کنند. در واقع ابتدا و انتهای فرایند تحقیقاتی آنها از نشستن به حالت ضربدری روی مبل آغاز و پایان می‌یابد. به تدریج این اصطلاح، کاربردی عمومی یافت و در عرصه‌های مختلف به کار گرفته شد. به‌کارگیری این اصطلاح در عرصه علوم انسانی معمولا در دل خود واجد طعنه‌ای صریح است. برای مثال در مردم‌نگاری به محققانی اشاره دارد که بدون آنکه وارد میادین تحقیق شوند و به مشاهده موضوع یا موضوعاتی بپردازند که در حال مطالعه آن هستند، نظریه‌پردازی می‌کنند. جامعه‌شناسان مبل‌نشین نیز چنین ویژگی‌هایی دارند. در اینجا دو گروه مبل‌نشین داریم: گروه نخست مبل‌نشینانی هستند که فقط کتاب می‌خوانند؛ آنان مدام ورق می‌زنند و می‌خوانند و هدفشان ارتقای دانش شخصی خودشان است. گروه دوم هم کتاب می‌خوانند ولی درباره همه چیز اظهار نظر می‌کنند؛ اینان نیم‌نگاهی به کنشگری دارند، کتاب می‌خوانند و اظهار نظر می‌کنند. اگر احیانا بر حسب تصادف به داده‌ای اشاره کنند، آن داده را نه خودشان، بلکه دانشجویانشان جمع کرده‌اند. در واقع این دانشجویان آنها هستند که به جامعه مراجعه و با مردم مصاحبه می‌کنند و در اختیار آنها قرار می‌دهند. بی‌اساس نیست اگر بگوییم که شناخت دانشجویان این گروه از جامعه‌شناسان بسا بیشتر از خود آنان باشد. مهارت آنها در پوشاندن لباس تئوری، بر تن داده‌هاست.
در دهه اخیر شاهد رشد جامعه‌شناسان «دسکتاپی» هستیم. آنها با کتاب خداحافظی کرده‌اند و حتی دیگر به داده‌های دانشجویانشان نیز اعتنایی ندارند. هر نوع پرسشی را مستقیما در نوار جست‌وجوی گوگل تایپ؛ ضربه به دکمه اینتر و آغاز وبگردی پاسخ می‌دهند. جامعه‌شناسان دسکتاپی در همین حد فرایند تحقیق و جمع آوری داده را انجام می‌دهند و بعد درباره همه چیز اظهار نظر می‌کنند.
نگارنده این سطور توفیق ارتباط چهره‌به‌چهره با مرحوم قانعی‌راد را نداشته است. آنچه می‌گویم با تکیه بر آثار و فعالیت‌های ایشان است. قانعی‌راد، جامعه‌شناس مبل‌نشین نبود. در صفحه نمایش لپ‌تاپ یا تلفن همراه خود استحاله نشده بود. او کنش‌گر به معنای جدی کلمه بود. قانعی‌راد به نهادسازی در عرصه علم معتقد بود و به همین دلیل نقشی پررنگ در گسترش فعالیت‌های انجمن جامعه‌شناسی داشت. گسترش نهادهای انجمن در استان‌های مختلف کشور از جمله کارهای مهم ایشان است. حضور در جمع‌های مختلف، دیالوگ با حلقه‌های فکری متنوع، ارتباط با اجتماع از جمله ویژگی‌های بارز ایشان است. حتی در نشست‌های احزاب سیاسی هم شرکت و نظرات خود را ابراز می‌کرد. او علم را برای جامعه می‌خواست نه صرفا برای شکوفایی خودش.

اصطلاح مبل‌نشینی و مبل‌نشین‌ها در نیمه دوم قرن بیستم در حوزه‌های مختلف علوم انسانی باب شد و مورد توجه قرار گرفت. این اصطلاح به متفکران و نظریه‌پردازانی اشاره دارد که به نشستن ضربدری روی مبل یا پا روی هم انداختن عادت کرده‌اند و در این حالت درباره مسائل مختلف اظهارنظر می‌کنند. در واقع ابتدا و انتهای فرایند تحقیقاتی آنها از نشستن به حالت ضربدری روی مبل آغاز و پایان می‌یابد. به تدریج این اصطلاح، کاربردی عمومی یافت و در عرصه‌های مختلف به کار گرفته شد. به‌کارگیری این اصطلاح در عرصه علوم انسانی معمولا در دل خود واجد طعنه‌ای صریح است. برای مثال در مردم‌نگاری به محققانی اشاره دارد که بدون آنکه وارد میادین تحقیق شوند و به مشاهده موضوع یا موضوعاتی بپردازند که در حال مطالعه آن هستند، نظریه‌پردازی می‌کنند. جامعه‌شناسان مبل‌نشین نیز چنین ویژگی‌هایی دارند. در اینجا دو گروه مبل‌نشین داریم: گروه نخست مبل‌نشینانی هستند که فقط کتاب می‌خوانند؛ آنان مدام ورق می‌زنند و می‌خوانند و هدفشان ارتقای دانش شخصی خودشان است. گروه دوم هم کتاب می‌خوانند ولی درباره همه چیز اظهار نظر می‌کنند؛ اینان نیم‌نگاهی به کنشگری دارند، کتاب می‌خوانند و اظهار نظر می‌کنند. اگر احیانا بر حسب تصادف به داده‌ای اشاره کنند، آن داده را نه خودشان، بلکه دانشجویانشان جمع کرده‌اند. در واقع این دانشجویان آنها هستند که به جامعه مراجعه و با مردم مصاحبه می‌کنند و در اختیار آنها قرار می‌دهند. بی‌اساس نیست اگر بگوییم که شناخت دانشجویان این گروه از جامعه‌شناسان بسا بیشتر از خود آنان باشد. مهارت آنها در پوشاندن لباس تئوری، بر تن داده‌هاست.
در دهه اخیر شاهد رشد جامعه‌شناسان «دسکتاپی» هستیم. آنها با کتاب خداحافظی کرده‌اند و حتی دیگر به داده‌های دانشجویانشان نیز اعتنایی ندارند. هر نوع پرسشی را مستقیما در نوار جست‌وجوی گوگل تایپ؛ ضربه به دکمه اینتر و آغاز وبگردی پاسخ می‌دهند. جامعه‌شناسان دسکتاپی در همین حد فرایند تحقیق و جمع آوری داده را انجام می‌دهند و بعد درباره همه چیز اظهار نظر می‌کنند.
نگارنده این سطور توفیق ارتباط چهره‌به‌چهره با مرحوم قانعی‌راد را نداشته است. آنچه می‌گویم با تکیه بر آثار و فعالیت‌های ایشان است. قانعی‌راد، جامعه‌شناس مبل‌نشین نبود. در صفحه نمایش لپ‌تاپ یا تلفن همراه خود استحاله نشده بود. او کنش‌گر به معنای جدی کلمه بود. قانعی‌راد به نهادسازی در عرصه علم معتقد بود و به همین دلیل نقشی پررنگ در گسترش فعالیت‌های انجمن جامعه‌شناسی داشت. گسترش نهادهای انجمن در استان‌های مختلف کشور از جمله کارهای مهم ایشان است. حضور در جمع‌های مختلف، دیالوگ با حلقه‌های فکری متنوع، ارتباط با اجتماع از جمله ویژگی‌های بارز ایشان است. حتی در نشست‌های احزاب سیاسی هم شرکت و نظرات خود را ابراز می‌کرد. او علم را برای جامعه می‌خواست نه صرفا برای شکوفایی خودش.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.