|

انقلاب چهارم

فرید احمدی.پژوهشگر

نگاهی گذرا به فضای شهری در کشورهای پیشرفته نشان می‌دهد مدیریت شهری همواره از راهبران بهره‌برداری از فناوری‌های نوین بوده است. درحال‌حاضر نیز که جهان در حال تجربه نسل جدیدی از فناوری‌ها در قالب «انقلاب صنعتی چهارم1» است، بیشترین استفاده از این دسته از فناوری‌ها در فضای شهری و حکمرانی شهری تبلور یافته است. این انقلاب صنعتی دسته وسیعی از فناوری‌های نو از اینترنت اشیا گرفته تا واقعیت افزوده، هوش مصنوعی، هوش شناختی، فناوری‌های تحلیل داده‌های کلان2، خودروهای بدون راننده، پول مجازی و چاپ سه‌بعدی را دربر می‌گیرد.
ویژگی‌های شهر هوشمند
هدف شهر هوشمند، بهبود کیفیت زندگی شهروندان با تأکید بر استفاده از سرمایه اجتماعی بالای شهروندان، سازمان‌ها و تعامل و ارتباطات آنها با یکدیگر است. به صورت خلاصه می‌توان گفت صرف‌نظر از تفاوت‌هایی که در تعریف شهر هوشمند ارائه می‌شود، مفهوم و تصویر کلی ارائه‌شده از شهر هوشمند مشخص است و به صورت خاص شهر هوشمند شش مؤلفه و شاخصه اساسی دارد که عبارت‌اند از: اقتصاد هوشمند: مقصود از اقتصاد هوشمند، عمدتا کسب‌وکار الكترونيكي، بازرگاني و تجارت الكترونيكي، بهره‌وري بيشتر، توليد و ارائه خدمات پيشرفته با محوریت فاوا و همچنين ارائه محصولات، محتوا و خدمات با انواع مدل‌هاي کسب‌وکار جدید است. اقتصاد هوشمند سبب ایجاد خوشه‌ها و بوم‌سازگان هوشمند (مثل کسب‌وکار الكترونيكي و کارآفریني دیجيتالي) مي‌شود. مردم هوشمند: مقصود از مردم هوشمند، شهرونداني داراي مهارت‌هاي کار با پایانه‌ها و سامانه‌هاي الكترونيكي، اشتغال در مشاغل فاوا‌محور، دسترسي مردم به آموزش‌وپرورش، منابع انساني و مدیریت ظرفيت‌هاي انساني درون جامعه‌ای فراگير با هدف ترویج خلاقيت و توسعه نوآوري‌ها است. این ویژگي، مردم و جامعه را قادر مي‌‌كند پایگاه داده‌هایي را ایجاد کرده و در صورت نياز آنها را پردازش و از آنها استفاده کنند تا بتوانند از این داده‌ها در تصميم‌گيري، توليد محتوا و ارائه خدمات و محصولات، بهره‌برداري كنند. حكمراني هوشمند: مقصود از حكمراني هوشمند (یا زمامداري هوشمند)، اعمال حاکميت به‌هم‌پيوسته درون‌شهري در سراسر شهر است که شامل خدمات و تعاملاتي مي‌شود که سازمان‌هاي مدني، خصوصي و نظام جهاني را به هم متصل كرده و در صورت نياز، با هم ادغام مي‌کند تا شهر بتواند مانند یک ارگانيسم کارآمد و اثربخش، به حيات خود ادامه دهد. اصلي‌ترین ابزار براي رسیدن به هدف یادشده، فاوا (شامل زیرساخت‌هاي سخت و نرم و روساخت‌هاي خدماتي‌اش) است که با فرایندهاي هوشمند و افزایش مشارکت، فعال شده و «سوخت» مورد نياز خود را از داده‌هاي در دسترس تأمين مي‌کند. در اینجا، اهداف هوشمند شامل شفافيت و در دسترس قراردادن اطلاعات در بستر خدمات الكترونيكي با کمک فاوا و الكترونيكي است. تحرك هوشمند: مقصود از تحرك هوشمند، کارکرد سامانه‌هاي یكپارچه آماد و پشتيباني یا لجستيک، ترابري و مدیریت زنجيره تأمين است که به‌وسيله فاوا پشتيباني مي‌شوند. به‎عنوان مثال، سيستم‌هاي حمل‌ونقل ایمن، به‌هم‌پيوسته و سازگار با محيط زیست را مي‌توان شامل ترامواها، اتوبوس‌ها، قطارها، مترو، خودروها، موتورها، دوچرخه‌ها و عابران پياده که بنا بر اقتضا از یک یا چند روش حمل‌ونقل استفاده مي‌کنند، دانست. تحرك هوشمند، اولویت را بر استفاده از گزینه‌هاي غيرموتوري پاك‌تر براي جابه‌جایي قرار مي‌دهد و باید اطلاعات معتبر درباره مسير و سيستم حمل‌ونقل در دسترس عموم قرار گيرد تا با استفاده از این اطلاعات، بتوان در هزینه‌ها صرفه‌جویي و از افزایش انتشار گازهاي گلخانه‌اي جلوگيري به عمل آورد و سازوکاري ایجاد کرد تا مدیران حمل‌ونقل شبكه‌اي بتوانند خدمات خود را بهبود بخشیده و بازدهي رفت‌وآمد و جابه‌جایي شهروندان در شهر را افزایش دهند.محيط زيست هوشمند: در محيط زیست هوشمند، تمرکز بر انرژي هوشمند است که شامل مواردي مثل انرژي‌هاي تجدیدپذیر، شبكه‌هاي انرژي فاوا‌محور، سيستم‌هاي اندازه‌گيري، کنترل و پایش آلودگي، نوسازي ساختمان‌ها و مراکز رفاهي، ساختمان‌هاي سبز و برنامه‌ریزي سبز شهري قرار گرفته است و در کنار آن، به موضوعاتي مانند بهره‌وري در استفاده و جایگزیني منابع در راستاي رسيدن به اهداف گفته‌شده پرداخته مي‌شود. خدمات شهري مثل روشنایي معابر، مدیریت پسماند، سيستم‌هاي تخليه فاضلاب، سيستم‌هاي منبع آبي که برای کاهش آلودگي و بهبود کيفيت آب از آنها استفاده می‌شود، مثال‌هاي بارز محيط زیست هوشمند هستند.
زندگی هوشمند: مقصود از زندگي هوشمند، سبک‌هاي زندگي، رفتار و عادات مصرف است که در نتيجه به‌کارگيري فناوری‌های نو به‌وجود آمده‌اند. از زندگي هوشمند به‌ عنوان یک زندگي سالم و امن در یک شهر با فرهنگ باطراوت و با امكانات متنوع فرهنگي که دربرگيرنده استانداردهاي اقامتي بسيار بالا و خانه‌هاي باکيفيت است نيز تعبير مي‌شود. زندگي هوشمند با سطح بالایي از انسجام اجتماعي و سرمایه‌هاي اجتماعي مرتبط است. مردم هوشمند مهم‌ترین عنصر ایجاد هوشمندی در فضای شهری هستند که این مقصود تنها از طریق آگاهی‌بخشی و جذب بیشتر مشارکت مردم در فرایند ارائه خدمات شهری و همچنین حکمرانی شهری میسر است؛ موضوعی که به میزان کافی در فضای حکمرانی شهری ایران به آن توجه نشده است. یکی از نشانه‌های این نقصان، تنزل 78رتبه‌ای ایران در شاخص مشارکت الکترونیک در سال‌های اخیر است. اگرچه حرکت در مسیر هوشمندسازی نیازمند عزم جدی تمام نهادهای حاکمیتی است، اما شهرداری‌ها به عنوان پیشخوان خدمات حاکمیتی، می‌توانند نقش تعیین‌کننده‌ای در توسعه هوشمندسازی و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین در فضای شهری ایفا کنند. البته باید متذکر شد این بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، فقط به مفهوم صرف پیاده‌سازی این فناوری‌ها در شهرها یا بخش‌های شهرداری‌ها نیست؛ بلکه شهرداری‌ها بايد بتوانند نقشی چندوجهی در توسعه کاربری این فناوری‌ها، انتخاب بهینه اپراتورهای شهری، رگولاتوری روابط شهروندان و اپراتورهای شهری و نیز راهبری منافع جمعی شهروندان ایفا كنند؛ موضوعی که بايد مدنظر برنامه‌ریزان و مجریان امر باشد.

نگاهی گذرا به فضای شهری در کشورهای پیشرفته نشان می‌دهد مدیریت شهری همواره از راهبران بهره‌برداری از فناوری‌های نوین بوده است. درحال‌حاضر نیز که جهان در حال تجربه نسل جدیدی از فناوری‌ها در قالب «انقلاب صنعتی چهارم1» است، بیشترین استفاده از این دسته از فناوری‌ها در فضای شهری و حکمرانی شهری تبلور یافته است. این انقلاب صنعتی دسته وسیعی از فناوری‌های نو از اینترنت اشیا گرفته تا واقعیت افزوده، هوش مصنوعی، هوش شناختی، فناوری‌های تحلیل داده‌های کلان2، خودروهای بدون راننده، پول مجازی و چاپ سه‌بعدی را دربر می‌گیرد.
ویژگی‌های شهر هوشمند
هدف شهر هوشمند، بهبود کیفیت زندگی شهروندان با تأکید بر استفاده از سرمایه اجتماعی بالای شهروندان، سازمان‌ها و تعامل و ارتباطات آنها با یکدیگر است. به صورت خلاصه می‌توان گفت صرف‌نظر از تفاوت‌هایی که در تعریف شهر هوشمند ارائه می‌شود، مفهوم و تصویر کلی ارائه‌شده از شهر هوشمند مشخص است و به صورت خاص شهر هوشمند شش مؤلفه و شاخصه اساسی دارد که عبارت‌اند از: اقتصاد هوشمند: مقصود از اقتصاد هوشمند، عمدتا کسب‌وکار الكترونيكي، بازرگاني و تجارت الكترونيكي، بهره‌وري بيشتر، توليد و ارائه خدمات پيشرفته با محوریت فاوا و همچنين ارائه محصولات، محتوا و خدمات با انواع مدل‌هاي کسب‌وکار جدید است. اقتصاد هوشمند سبب ایجاد خوشه‌ها و بوم‌سازگان هوشمند (مثل کسب‌وکار الكترونيكي و کارآفریني دیجيتالي) مي‌شود. مردم هوشمند: مقصود از مردم هوشمند، شهرونداني داراي مهارت‌هاي کار با پایانه‌ها و سامانه‌هاي الكترونيكي، اشتغال در مشاغل فاوا‌محور، دسترسي مردم به آموزش‌وپرورش، منابع انساني و مدیریت ظرفيت‌هاي انساني درون جامعه‌ای فراگير با هدف ترویج خلاقيت و توسعه نوآوري‌ها است. این ویژگي، مردم و جامعه را قادر مي‌‌كند پایگاه داده‌هایي را ایجاد کرده و در صورت نياز آنها را پردازش و از آنها استفاده کنند تا بتوانند از این داده‌ها در تصميم‌گيري، توليد محتوا و ارائه خدمات و محصولات، بهره‌برداري كنند. حكمراني هوشمند: مقصود از حكمراني هوشمند (یا زمامداري هوشمند)، اعمال حاکميت به‌هم‌پيوسته درون‌شهري در سراسر شهر است که شامل خدمات و تعاملاتي مي‌شود که سازمان‌هاي مدني، خصوصي و نظام جهاني را به هم متصل كرده و در صورت نياز، با هم ادغام مي‌کند تا شهر بتواند مانند یک ارگانيسم کارآمد و اثربخش، به حيات خود ادامه دهد. اصلي‌ترین ابزار براي رسیدن به هدف یادشده، فاوا (شامل زیرساخت‌هاي سخت و نرم و روساخت‌هاي خدماتي‌اش) است که با فرایندهاي هوشمند و افزایش مشارکت، فعال شده و «سوخت» مورد نياز خود را از داده‌هاي در دسترس تأمين مي‌کند. در اینجا، اهداف هوشمند شامل شفافيت و در دسترس قراردادن اطلاعات در بستر خدمات الكترونيكي با کمک فاوا و الكترونيكي است. تحرك هوشمند: مقصود از تحرك هوشمند، کارکرد سامانه‌هاي یكپارچه آماد و پشتيباني یا لجستيک، ترابري و مدیریت زنجيره تأمين است که به‌وسيله فاوا پشتيباني مي‌شوند. به‎عنوان مثال، سيستم‌هاي حمل‌ونقل ایمن، به‌هم‌پيوسته و سازگار با محيط زیست را مي‌توان شامل ترامواها، اتوبوس‌ها، قطارها، مترو، خودروها، موتورها، دوچرخه‌ها و عابران پياده که بنا بر اقتضا از یک یا چند روش حمل‌ونقل استفاده مي‌کنند، دانست. تحرك هوشمند، اولویت را بر استفاده از گزینه‌هاي غيرموتوري پاك‌تر براي جابه‌جایي قرار مي‌دهد و باید اطلاعات معتبر درباره مسير و سيستم حمل‌ونقل در دسترس عموم قرار گيرد تا با استفاده از این اطلاعات، بتوان در هزینه‌ها صرفه‌جویي و از افزایش انتشار گازهاي گلخانه‌اي جلوگيري به عمل آورد و سازوکاري ایجاد کرد تا مدیران حمل‌ونقل شبكه‌اي بتوانند خدمات خود را بهبود بخشیده و بازدهي رفت‌وآمد و جابه‌جایي شهروندان در شهر را افزایش دهند.محيط زيست هوشمند: در محيط زیست هوشمند، تمرکز بر انرژي هوشمند است که شامل مواردي مثل انرژي‌هاي تجدیدپذیر، شبكه‌هاي انرژي فاوا‌محور، سيستم‌هاي اندازه‌گيري، کنترل و پایش آلودگي، نوسازي ساختمان‌ها و مراکز رفاهي، ساختمان‌هاي سبز و برنامه‌ریزي سبز شهري قرار گرفته است و در کنار آن، به موضوعاتي مانند بهره‌وري در استفاده و جایگزیني منابع در راستاي رسيدن به اهداف گفته‌شده پرداخته مي‌شود. خدمات شهري مثل روشنایي معابر، مدیریت پسماند، سيستم‌هاي تخليه فاضلاب، سيستم‌هاي منبع آبي که برای کاهش آلودگي و بهبود کيفيت آب از آنها استفاده می‌شود، مثال‌هاي بارز محيط زیست هوشمند هستند.
زندگی هوشمند: مقصود از زندگي هوشمند، سبک‌هاي زندگي، رفتار و عادات مصرف است که در نتيجه به‌کارگيري فناوری‌های نو به‌وجود آمده‌اند. از زندگي هوشمند به‌ عنوان یک زندگي سالم و امن در یک شهر با فرهنگ باطراوت و با امكانات متنوع فرهنگي که دربرگيرنده استانداردهاي اقامتي بسيار بالا و خانه‌هاي باکيفيت است نيز تعبير مي‌شود. زندگي هوشمند با سطح بالایي از انسجام اجتماعي و سرمایه‌هاي اجتماعي مرتبط است. مردم هوشمند مهم‌ترین عنصر ایجاد هوشمندی در فضای شهری هستند که این مقصود تنها از طریق آگاهی‌بخشی و جذب بیشتر مشارکت مردم در فرایند ارائه خدمات شهری و همچنین حکمرانی شهری میسر است؛ موضوعی که به میزان کافی در فضای حکمرانی شهری ایران به آن توجه نشده است. یکی از نشانه‌های این نقصان، تنزل 78رتبه‌ای ایران در شاخص مشارکت الکترونیک در سال‌های اخیر است. اگرچه حرکت در مسیر هوشمندسازی نیازمند عزم جدی تمام نهادهای حاکمیتی است، اما شهرداری‌ها به عنوان پیشخوان خدمات حاکمیتی، می‌توانند نقش تعیین‌کننده‌ای در توسعه هوشمندسازی و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین در فضای شهری ایفا کنند. البته باید متذکر شد این بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، فقط به مفهوم صرف پیاده‌سازی این فناوری‌ها در شهرها یا بخش‌های شهرداری‌ها نیست؛ بلکه شهرداری‌ها بايد بتوانند نقشی چندوجهی در توسعه کاربری این فناوری‌ها، انتخاب بهینه اپراتورهای شهری، رگولاتوری روابط شهروندان و اپراتورهای شهری و نیز راهبری منافع جمعی شهروندان ایفا كنند؛ موضوعی که بايد مدنظر برنامه‌ریزان و مجریان امر باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.