شهر هوشمند
اکبر افتخاري.پژوهشگر
رشد فزاينده شهرنشيني در کشور، از سالهای گذشته حرکتي شتابان به خود گرفته است و بر اساس آخرين آمارهاي مرکز آمار جمهوري اسلامي ايران، از جمعيت نزديک به 80ميليوني کشور، بيش از 59 ميليون نفر در شهرها سکونت دارند. اين رقم در سال 1390 در حدود 52 ميليون نفر بوده است که با رشد هفتميليوني در سال 1395 نزديک به 74 درصد کل جمعيت کشور شهرنشين شدهاند. اين روند همچنان ادامه خواهد داشت همانطور که بر اساس مدلهاي جهاني، پيشبيني ميشود در سال 2050 بيش از شش ميليارد نفر از مردم جهان در شهرها سکونت داشته باشند. هرچه جمعيت شهرنشيني بيشتر شود، نياز به ارائه خدمات بهتر به مردم ساکن در شهرها بيش از پيش حس ميشود.
هجوم جمعيت به شهرها سبب رخدادهاي متعددي شده است. شهرها، بهويژه شهرهاي مهم هر کشور مانند تهران، به قطبهاي اقتصادي تبديل شدهاند. در سال 1395، شهر تهران به تنهايي بيش از 21 درصد از توليد ناخالص داخلي کشور را بر عهده داشته است. از سوي ديگر، اين قبيل شهرها به مکاني براي توسعه اقتصاد دانشبنيان تبديل شدهاند. توليد علم، توسعه زيرساختهاي فناوري و شهري مانند سيستم حملونقل پايدار و هوشمند با توجه به نيازهاي شهروندان، ازجمله رخدادهاي مثبت مهمي است که از فرايند شهرنشيني در شهرهاي مهم نشئت گرفته شدهاند. از سوي ديگر، افزايش آلايندههاي زيستمحيطي، ازدياد جمعيت و طولانيترشدن ترافيکهاي شهري و... از رخدادهاي نامناسب افزايش جمعيت شهرنشيني است. پاسخگويي به نيازهاي روزانه اين حجم از جمعيت و فرايندهاي وابسته به زندگي روزانه آنها و ارتباط هرچه بهتر شهر و شهروند و همافزايي اين دو، راهي جز هوشمندي در شهرها ندارد. اما هوشمندي در شهرها يا شهر هوشمند به چه معناست؟
شهر هوشمند به شهري گفته ميشود که بر اساس نظريههاي تکامليافته مديريت شهري بر پايه فناوري اطلاعات و ارتباطات، داراي هشت معيار اصلي ازجمله حکمروايي هوشمند، انرژي هوشمند، ساختوساز هوشمند، حملونقل هوشمند، زيرساخت هوشمند، تکنولوژي هوشمند، مراقبتهاي بهداشتي هوشمند و شهروندي هوشمند باشد.
فناوري اطلاعات و آمار، به عنوان شالوده اين هشت عامل، نقشي تعيينکننده در توسعه هوشمندي شهرها ايفا ميکنند.
با نگاه عميق به اين چارچوب، بايد به اين نکته توجه داشت که همه اقدامات و راهبردها در راستاي هوشمندي شهرها برای برآوردسازي نياز شهروندان انجام ميپذيرد. برخلاف شهرهاي سنتي که خدمات بهطور کامل بر اساس نياز شهروند تعريف و ارائه نميشد، در شهر هوشمند تمام ابتکارات در ابتدا در راستای بهترکردن خدمات ارائهشده به شهروند اتخاذ ميشود. به همين دليل است که بايد توجه داشت در شهر هوشمند، تکنولوژي مقولهاي ثانويه محسوب ميشود و چيزي که در ابتدا مهم است، شناسايي نيازهاي شهروندان و رفع آنها است.
بر اين اساس است که در يک تعريف کلي، شهر هوشمند «شهري که با شهروندان خود در ارتباط باشد»، معرفي ميشود. بر اساس اين تعريف، شهروندان به عنوان مهمترين جزء تشکيلدهنده يک شهر، بايد بتوانند مجموعهاي از خدمات مورد نياز را که امکان ارائه آن به صورت غيرفيزيکي هست، مشاهده و سفارش دهند يا در صورت نياز به نوعي خدمت خاص آن را عنوان کنند. اين رويکرد در کشورهاي توسعهيافته به عنوان رويکرد محوري در توسعه شهر هوشمند مطرح است که متأسفانه در ديگر کشورها بالاخص کشورهاي درحالتوسعه رعايت نميشود.
گام اول در پيشبرد شهر هوشمند مبتني بر شهروندمحوري، شناسايي وضع موجود است. شناسايي تمام خدمات شهري در حال ارائه از سوي شهرداريها، نحوه ارتباط شهروندان با نهادهاي حاکميتي، ميزان دردسترسبودن خدمات و آشنايي شهروندان با آنها، ميزان الکترونيکيشدن فرايندها در حوزههاي مختلف مالي، شهري و خدماتي، نحوه ارائه خدمات بهداشتي و درماني، عملکرد سيستمهاي حملونقل و بررسي نحوه ارتباط مردم با آنها از درگاههاي مختلف الکترونيکي و اينترنتي مانند موبايل، ميزان مشارکت مردم در توسعه اقتصاد و بهبود فضاي کسبوکار شهر، وضعيت هوشمندي ساختمانها، ميزان آلايندگي شهرها، وضعيت زيرساخت فناوري اطلاعات از منظر نرمافزار و سختافزار و در نهايت ميزان يکپارچگي سرويسها و خدمات شهري با هم، از مواردي است که در ابتدا بايد نسبت به شناسايي آن در شهرها و عارضهيابي درباره آنها اقدام شود. به عنوان مثال، درخصوص کلانشهري مانند تهران، همواره اين سؤال مطرح است که تا چه ميزان زيرساختهاي فناوري، چه از نظر سختافزاري و چه از نظر نرمافزاري، آماده آغاز هوشمندسازي شهر است. آيا شهروندان ميتوانند در يک پنجره واحد خدمات، فهرستي از خدماتي را که ميتوانند
به صورت غيرحضوري دريافت کنند، مشاهده کنند؟ تا به چه اندازه نهادهاي حاکميتي مستقر در کلانشهر تهران، ارتباطی يکپارچه با يکديگر دارند و اين يکپارچگي به چه ميزان از بوروکراسي اداري و رفتوآمدهاي غيرضرور شهروندان کاسته است؟ سيستم حملونقل اين کلانشهر چه اندازه هوشمند است؟ آيا شهروندان ميتوانند رفتوآمد خود در شهر و با استفاده از ناوگان عمومي را به صورت آنلاين برنامهريزي كنند. اين سؤالات و بسيار سؤال ديگر، زماني قابليت پاسخ خواهند داشت که در ابتدا مطالعهاي همهجانبه از وضعيت موجود، نقاط قوت و بهبودهاي متصور براي حرکت به سمت هوشمندي انجام پذيرد.
به عنوان مثال، پس از عارضهيابي شهر در محدوده پروژه شهر هوشمند، ايجاد درگاه و پنجره واحد خدمات شهري ميتواند يكي از مهمترين اقدامات در راستاي تفکر شهر هوشمند باشد. شهروندان نبايد قادر باشند در يک چارچوب منسجم و يکپارچه، خدمات مرتبط با امور شهروندي مورد نياز خود را دريافت كنند؛ به عنوان مثال، خدماتي مانند ثبت درخواست و مشکلات شهري همچون قطعي آب، برق، گاز و...، ارائه درخواستهاي مربوط با ساختوساز، اعلام حريق، درخواست خدمات بهداشتي و درماني، انجام ثبتنام در مراکز آموزشي و فرهنگي، اعلام شمارنده کنتور، اطلاع از ساعات حرکت وسایل نقليه عمومي و دهها مورد ديگر.
با استقرار اين درگاه، شهروندان براي دريافت خدمات مختلف، به عنوان مثال بهجاي شماره تلفنهاي مختلف بايد تنها با يک شماره تلفن ارتباط برقرار کنند يا بهجاي مراجعه به چند سايت مختلف، تنها به يک سايت مراجعه کنند و به همين ترتيب بهجاي بهرهگيري از اپليکيشنهاي مختلف بايد تنها از يک اپليکيشن بهرهبرداري کرده و خدمات مورد نياز خود را بدون مراجعه حضوري يا با حداقل مراجعه دريافت کنند. اين درگاه يکتا، سرويسهاي مختلف را اصطلاحا کاناليزه ميکند و چرخه عمر خدمت را تا انتها (انجام و مختومهشدن درخواست) پيگيري ميکند. افراد با داشتن حساب کاربري، بايد قادر باشند ضمن مطرحکردن درخواستهاي جديد، سوابق درخواستهاي قبلي و آخرين وضعيت آنها را ملاحظه کنند. همچنين اعتبار کاربران اين کانالها نيز بايد به صورت يکپارچه ارزيابي شود. اين سيستم بايد قادر به دريافت سرويس از ساير سامانهها و ارائه سرويس به آنها باشد تا سرويسهايي که مستقيما از طرف ارگانهاي ديگر مديريت ميشود نيز در اين قالب قابل ارائه باشد. وجود اين پنجره يکپارچه منافعي را براي شهروندان به ارمغان ميآورد که برخي از مهمترين آنها عبارتاند از:
• اجتناب از سردرگمشدن شهروندان در استفاده از خدمات شهري
•اجتناب از مراجعات غيرضروري و صرفهجويي در زمان و انرژي و کاهش ترافيک
•افزايش سطح رضايتمندي شهروندان از زندگي در شهر
• افزايش مشارکت شهروندان در امور شهري
• فراهمشدن ديتاي يکپارچه برای تسهيل تصميمگيري و سياستگذاري
• ارتقاي سلامت اداري و جلوگيري از فساد
•افزايش سرعت انجام کار و افزايش بهرهوري
•کاهش هزينهها
شايد تا به امروز ايجاد يک درگاه واحد براي استقرار تمامي خدمات در بسياري از سازمانها به صورت جزيرهاي انجام شده باشد؛ اما اين امکان به صورت کلان براي يک شهر انجام نگرفته است. ايجاد يک درگاه يکپارچه ارائه خدمات مستلزم بسترسازي کلان بهويژه در حوزه فناوري اطلاعات و آمار است. تمام سازمانها و نهادهاي حاکميتي بايد از زيرساخت مناسب اطلاعاتي و سامانههاي نرمافزاري يکپارچه برخوردار بوده و ضمن استانداردسازي آنها، توانايي برقراري ارتباط يک يا چندجانبه با يکديگر را داشته باشند. زيرساخت ارتباطي سختافزاري همانند شبکه باند پهن بايد به صورت گسترده در شهر تعبيه شود. فرايندهاي کاري در بسياري از خدمات شهري بررسي و ضمن عارضهيابي آنها امکان ارائه بهينه آنها به صورت غيرحضوري برقرار شود. الزامات قانوني و استانداردهاي هوشمندسازي در تمامي ابعاد فرايندهاي شهري مانند ساختمانسازي، حملونقل، آموزش و... تهيه و در اختيار همه ذينفعان قرار گيرد. آموزش مردم در راستاي تغيير تفکر آنها از يک شهروند سنتي به شهروندي هوشمند، با تمرکز بر استفاده از ابزارهاي هوشمند مانند موبايل و اينترنت در اولويت قرار گيرد. از آن جهت که اقتصاد هوشمند به
کمک فناوريهاي نوين و دانشمحور تبلور مييابد، توسعه کسبوکارهاي مبتني بر فناوري اطلاعات و آمار در اولويت باشد.
بنابراين ميتوان مشاهده کرد استقرار يک بُعد کوچک اما گسترده از الزامات شهر هوشمند مانند پنجره واحد ارائه خدمات، تا به چه اندازه ميتواند در ابعاد مختلف شهر و شهروندان تأثير بسزايي داشته باشد؛ اما حرکت در مسير استقرار شهر هوشمند به پيشنيازهاي مهمي بهویژه در حوزه فناوري اطلاعات نيازمند است که تا استقرار آنها، داشتن يک شهر هوشمند پويا و کارآمد در اندازههاي جهاني بسيار دشوار به نظر ميرسد.
رشد فزاينده شهرنشيني در کشور، از سالهای گذشته حرکتي شتابان به خود گرفته است و بر اساس آخرين آمارهاي مرکز آمار جمهوري اسلامي ايران، از جمعيت نزديک به 80ميليوني کشور، بيش از 59 ميليون نفر در شهرها سکونت دارند. اين رقم در سال 1390 در حدود 52 ميليون نفر بوده است که با رشد هفتميليوني در سال 1395 نزديک به 74 درصد کل جمعيت کشور شهرنشين شدهاند. اين روند همچنان ادامه خواهد داشت همانطور که بر اساس مدلهاي جهاني، پيشبيني ميشود در سال 2050 بيش از شش ميليارد نفر از مردم جهان در شهرها سکونت داشته باشند. هرچه جمعيت شهرنشيني بيشتر شود، نياز به ارائه خدمات بهتر به مردم ساکن در شهرها بيش از پيش حس ميشود.
هجوم جمعيت به شهرها سبب رخدادهاي متعددي شده است. شهرها، بهويژه شهرهاي مهم هر کشور مانند تهران، به قطبهاي اقتصادي تبديل شدهاند. در سال 1395، شهر تهران به تنهايي بيش از 21 درصد از توليد ناخالص داخلي کشور را بر عهده داشته است. از سوي ديگر، اين قبيل شهرها به مکاني براي توسعه اقتصاد دانشبنيان تبديل شدهاند. توليد علم، توسعه زيرساختهاي فناوري و شهري مانند سيستم حملونقل پايدار و هوشمند با توجه به نيازهاي شهروندان، ازجمله رخدادهاي مثبت مهمي است که از فرايند شهرنشيني در شهرهاي مهم نشئت گرفته شدهاند. از سوي ديگر، افزايش آلايندههاي زيستمحيطي، ازدياد جمعيت و طولانيترشدن ترافيکهاي شهري و... از رخدادهاي نامناسب افزايش جمعيت شهرنشيني است. پاسخگويي به نيازهاي روزانه اين حجم از جمعيت و فرايندهاي وابسته به زندگي روزانه آنها و ارتباط هرچه بهتر شهر و شهروند و همافزايي اين دو، راهي جز هوشمندي در شهرها ندارد. اما هوشمندي در شهرها يا شهر هوشمند به چه معناست؟
شهر هوشمند به شهري گفته ميشود که بر اساس نظريههاي تکامليافته مديريت شهري بر پايه فناوري اطلاعات و ارتباطات، داراي هشت معيار اصلي ازجمله حکمروايي هوشمند، انرژي هوشمند، ساختوساز هوشمند، حملونقل هوشمند، زيرساخت هوشمند، تکنولوژي هوشمند، مراقبتهاي بهداشتي هوشمند و شهروندي هوشمند باشد.
فناوري اطلاعات و آمار، به عنوان شالوده اين هشت عامل، نقشي تعيينکننده در توسعه هوشمندي شهرها ايفا ميکنند.
با نگاه عميق به اين چارچوب، بايد به اين نکته توجه داشت که همه اقدامات و راهبردها در راستاي هوشمندي شهرها برای برآوردسازي نياز شهروندان انجام ميپذيرد. برخلاف شهرهاي سنتي که خدمات بهطور کامل بر اساس نياز شهروند تعريف و ارائه نميشد، در شهر هوشمند تمام ابتکارات در ابتدا در راستای بهترکردن خدمات ارائهشده به شهروند اتخاذ ميشود. به همين دليل است که بايد توجه داشت در شهر هوشمند، تکنولوژي مقولهاي ثانويه محسوب ميشود و چيزي که در ابتدا مهم است، شناسايي نيازهاي شهروندان و رفع آنها است.
بر اين اساس است که در يک تعريف کلي، شهر هوشمند «شهري که با شهروندان خود در ارتباط باشد»، معرفي ميشود. بر اساس اين تعريف، شهروندان به عنوان مهمترين جزء تشکيلدهنده يک شهر، بايد بتوانند مجموعهاي از خدمات مورد نياز را که امکان ارائه آن به صورت غيرفيزيکي هست، مشاهده و سفارش دهند يا در صورت نياز به نوعي خدمت خاص آن را عنوان کنند. اين رويکرد در کشورهاي توسعهيافته به عنوان رويکرد محوري در توسعه شهر هوشمند مطرح است که متأسفانه در ديگر کشورها بالاخص کشورهاي درحالتوسعه رعايت نميشود.
گام اول در پيشبرد شهر هوشمند مبتني بر شهروندمحوري، شناسايي وضع موجود است. شناسايي تمام خدمات شهري در حال ارائه از سوي شهرداريها، نحوه ارتباط شهروندان با نهادهاي حاکميتي، ميزان دردسترسبودن خدمات و آشنايي شهروندان با آنها، ميزان الکترونيکيشدن فرايندها در حوزههاي مختلف مالي، شهري و خدماتي، نحوه ارائه خدمات بهداشتي و درماني، عملکرد سيستمهاي حملونقل و بررسي نحوه ارتباط مردم با آنها از درگاههاي مختلف الکترونيکي و اينترنتي مانند موبايل، ميزان مشارکت مردم در توسعه اقتصاد و بهبود فضاي کسبوکار شهر، وضعيت هوشمندي ساختمانها، ميزان آلايندگي شهرها، وضعيت زيرساخت فناوري اطلاعات از منظر نرمافزار و سختافزار و در نهايت ميزان يکپارچگي سرويسها و خدمات شهري با هم، از مواردي است که در ابتدا بايد نسبت به شناسايي آن در شهرها و عارضهيابي درباره آنها اقدام شود. به عنوان مثال، درخصوص کلانشهري مانند تهران، همواره اين سؤال مطرح است که تا چه ميزان زيرساختهاي فناوري، چه از نظر سختافزاري و چه از نظر نرمافزاري، آماده آغاز هوشمندسازي شهر است. آيا شهروندان ميتوانند در يک پنجره واحد خدمات، فهرستي از خدماتي را که ميتوانند
به صورت غيرحضوري دريافت کنند، مشاهده کنند؟ تا به چه اندازه نهادهاي حاکميتي مستقر در کلانشهر تهران، ارتباطی يکپارچه با يکديگر دارند و اين يکپارچگي به چه ميزان از بوروکراسي اداري و رفتوآمدهاي غيرضرور شهروندان کاسته است؟ سيستم حملونقل اين کلانشهر چه اندازه هوشمند است؟ آيا شهروندان ميتوانند رفتوآمد خود در شهر و با استفاده از ناوگان عمومي را به صورت آنلاين برنامهريزي كنند. اين سؤالات و بسيار سؤال ديگر، زماني قابليت پاسخ خواهند داشت که در ابتدا مطالعهاي همهجانبه از وضعيت موجود، نقاط قوت و بهبودهاي متصور براي حرکت به سمت هوشمندي انجام پذيرد.
به عنوان مثال، پس از عارضهيابي شهر در محدوده پروژه شهر هوشمند، ايجاد درگاه و پنجره واحد خدمات شهري ميتواند يكي از مهمترين اقدامات در راستاي تفکر شهر هوشمند باشد. شهروندان نبايد قادر باشند در يک چارچوب منسجم و يکپارچه، خدمات مرتبط با امور شهروندي مورد نياز خود را دريافت كنند؛ به عنوان مثال، خدماتي مانند ثبت درخواست و مشکلات شهري همچون قطعي آب، برق، گاز و...، ارائه درخواستهاي مربوط با ساختوساز، اعلام حريق، درخواست خدمات بهداشتي و درماني، انجام ثبتنام در مراکز آموزشي و فرهنگي، اعلام شمارنده کنتور، اطلاع از ساعات حرکت وسایل نقليه عمومي و دهها مورد ديگر.
با استقرار اين درگاه، شهروندان براي دريافت خدمات مختلف، به عنوان مثال بهجاي شماره تلفنهاي مختلف بايد تنها با يک شماره تلفن ارتباط برقرار کنند يا بهجاي مراجعه به چند سايت مختلف، تنها به يک سايت مراجعه کنند و به همين ترتيب بهجاي بهرهگيري از اپليکيشنهاي مختلف بايد تنها از يک اپليکيشن بهرهبرداري کرده و خدمات مورد نياز خود را بدون مراجعه حضوري يا با حداقل مراجعه دريافت کنند. اين درگاه يکتا، سرويسهاي مختلف را اصطلاحا کاناليزه ميکند و چرخه عمر خدمت را تا انتها (انجام و مختومهشدن درخواست) پيگيري ميکند. افراد با داشتن حساب کاربري، بايد قادر باشند ضمن مطرحکردن درخواستهاي جديد، سوابق درخواستهاي قبلي و آخرين وضعيت آنها را ملاحظه کنند. همچنين اعتبار کاربران اين کانالها نيز بايد به صورت يکپارچه ارزيابي شود. اين سيستم بايد قادر به دريافت سرويس از ساير سامانهها و ارائه سرويس به آنها باشد تا سرويسهايي که مستقيما از طرف ارگانهاي ديگر مديريت ميشود نيز در اين قالب قابل ارائه باشد. وجود اين پنجره يکپارچه منافعي را براي شهروندان به ارمغان ميآورد که برخي از مهمترين آنها عبارتاند از:
• اجتناب از سردرگمشدن شهروندان در استفاده از خدمات شهري
•اجتناب از مراجعات غيرضروري و صرفهجويي در زمان و انرژي و کاهش ترافيک
•افزايش سطح رضايتمندي شهروندان از زندگي در شهر
• افزايش مشارکت شهروندان در امور شهري
• فراهمشدن ديتاي يکپارچه برای تسهيل تصميمگيري و سياستگذاري
• ارتقاي سلامت اداري و جلوگيري از فساد
•افزايش سرعت انجام کار و افزايش بهرهوري
•کاهش هزينهها
شايد تا به امروز ايجاد يک درگاه واحد براي استقرار تمامي خدمات در بسياري از سازمانها به صورت جزيرهاي انجام شده باشد؛ اما اين امکان به صورت کلان براي يک شهر انجام نگرفته است. ايجاد يک درگاه يکپارچه ارائه خدمات مستلزم بسترسازي کلان بهويژه در حوزه فناوري اطلاعات و آمار است. تمام سازمانها و نهادهاي حاکميتي بايد از زيرساخت مناسب اطلاعاتي و سامانههاي نرمافزاري يکپارچه برخوردار بوده و ضمن استانداردسازي آنها، توانايي برقراري ارتباط يک يا چندجانبه با يکديگر را داشته باشند. زيرساخت ارتباطي سختافزاري همانند شبکه باند پهن بايد به صورت گسترده در شهر تعبيه شود. فرايندهاي کاري در بسياري از خدمات شهري بررسي و ضمن عارضهيابي آنها امکان ارائه بهينه آنها به صورت غيرحضوري برقرار شود. الزامات قانوني و استانداردهاي هوشمندسازي در تمامي ابعاد فرايندهاي شهري مانند ساختمانسازي، حملونقل، آموزش و... تهيه و در اختيار همه ذينفعان قرار گيرد. آموزش مردم در راستاي تغيير تفکر آنها از يک شهروند سنتي به شهروندي هوشمند، با تمرکز بر استفاده از ابزارهاي هوشمند مانند موبايل و اينترنت در اولويت قرار گيرد. از آن جهت که اقتصاد هوشمند به
کمک فناوريهاي نوين و دانشمحور تبلور مييابد، توسعه کسبوکارهاي مبتني بر فناوري اطلاعات و آمار در اولويت باشد.
بنابراين ميتوان مشاهده کرد استقرار يک بُعد کوچک اما گسترده از الزامات شهر هوشمند مانند پنجره واحد ارائه خدمات، تا به چه اندازه ميتواند در ابعاد مختلف شهر و شهروندان تأثير بسزايي داشته باشد؛ اما حرکت در مسير استقرار شهر هوشمند به پيشنيازهاي مهمي بهویژه در حوزه فناوري اطلاعات نيازمند است که تا استقرار آنها، داشتن يک شهر هوشمند پويا و کارآمد در اندازههاي جهاني بسيار دشوار به نظر ميرسد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.