|

آنومي بحران شهري

مهدي حسين‌آبادي.جامعه‌شناس

اگر بخواهيم بحران شهري را آشفتگي و بي‌نظمي و نوعي آنومي تعريف کنيم که وضعيت کنوني ما را در يک سطح گسترده به خطر انداخته است، از اين منظر موارد مختلفي را مي‌توان به عنوان بحران شهري تعريف کرد. به اعتقاد من، در کنار بلاياي طبيعي نظير سيل و زلزله که به عنوان موارد بحران‌ساز براي شهرها نام برده مي‌شوند، بايد از بحران‌هاي فرهنگي نیز نام برد. به اين مشکلات به دليل بعضا نامحسوس‌بودن و پيچيدگي و حساسيت بالا روي آنها، بايد به‌طور جدي توجه کرد. توجه به اين مسائل نامحسوس نيازمند يک مدل آينده‌نگري از مرحله شناسايي تا راه‌حل است. از همين منظر برخي حتي معتقد هستند که با طراحي يک مدل درست مي‌توان اين بحران‌ها را از حالت تهديد خارج و به فرصت تبديل کرد. مديريت بحران شهري چه از منظر تقويت زيرساخت‌هاي فيزيکي و چه از نظر تقويت بنيان‌هاي فرهنگي، از مرحله آسيب‌شناسي و پيش‌بيني تا مرحله حل بحران و عادي‌سازي تعريف مي‌شود.
يک مدل براي انجام اين امر، ايجاد دستگاهي مانند سازمان مديريت بحران کشوري براي شهر است که نقش و وظايف دستگاه‌هاي زيرمجموعه آن مشخص است و در چهار مرحله پيشگيري، آمادگي، مقابله و بازسازي به بحران‌هاي شهري مي‌پردازد. برای هماهنگي با اين چهار مرحله، لوايح لازم بايد تعريف شود و مهم‌تر از همه برای تناسب با هريک از آنها، باید نقش مشارکت شهروندي تعريف و در نظر گرفته شود و براي جلب اعتماد عمومي برای مشارکت در حل مشکلات، برنامه‌اي تعريف شود. در ايجاد اين دستگاه البته بايد يک نکته مهم مورد توجه واقع شود و آن اين است که اگر تا امروز دستگاه‌هاي ديگر به صورت پراکنده، به نوعي در اين رابطه براي خود نقشي قائل بودند و زمان بروز مشکل سعي در متهم‌کردن يکديگر در قصور از وظايف داشتند، ديگر بايد به اين پراکندگي نقش و اختيارات دستگاه‌هاي مختلف پايان داد و مديريت يکپارچه و واحد بحران شهري را تعريف و سامان دهيم. در اين صورت ديگر در مسئله‌اي مانند حادثه پلاسکو، براي همه مشخص خواهد بود دستگاه متولي کيست و در صورت کوتاهي چه کسي بايد مؤاخذه شود و از سياسي‌کاري در اين شرايط جلوگيري مي‌شود. بخش عمده‌اي از مشکلات مربوط به هويت شهري، ريشه در مسئله مهاجرت دارد که بي‌توجهي به آن موجب به‌خطرافتادن هويت‌هاي محلي و مسائل ديگري نظير افزايش بزهکاري اجتماعي در شهرها شده است. سياست‌گذاري درباره مهاجران، در درجه اول نيازمند طرحي است تا آنها بتوانند سرمايه‌هاي فرهنگي خود و ارزش‌هايي را که در مکان قبلي زندگي خود آموخته بودند، حفظ کنند و به محض ورود به شهر جديد، دچار بي‌هويتي نشوند. در گذشته دور، سنت و ارزش‌هاي حاکم بر شهرها موجب مي‌شد سطحي از نظارت‌هاي محلي وجود داشته باشد که خود کنترل‌کننده و بازدارنده بسياري از مشکلات بود. در غياب اين نظارت‌ها، راه‌حل اساسي شهرهاي امروز مشارکت شهروندي است. اين مشارکت نيازمند يک فرايند يادگيري جمعي است و شواهد موجود در شهرهاي توسعه‌يافته، نشان مي‌دهد به عنوان يک تجربه آموزشي محسوب مي‌شود. به لحاظ زيرساختي، ما در‌حال‌حاضر شوراياري‌ها را که مي‌توانند زمينه اين مشارکت جمعي را فراهم کنند، در اختيار داريم. اين شوراياري‌ها قرار بود واسطه‌اي ميان مديريت کلان شهري و شهروندان باشند و زمينه مشارکت شهروندي را در اداره شهر فراهم کنند؛ اما چرا انتظارات از اين نهاد برآورده نشده است؟ دليل آن شايد اين است که اين شوراياري‌ها تا حدي در سطح بنگاه‌داري عمل کرده‌اند. افرادي که براي ورود به اين شوراياري‌ها تلاش و هزينه مي‌کنند، نه‌تنها برنامه‌ و حتي آگاهي لازم را براي تقويت مشارکت شهروندان در اداره امور شهر ندارند، بلکه تلاش اصلي آنها عمدتا در راستای سوداگري از طريق گرفتن امتيازاتي از شهرداري‌هاست که اين امتيازات عمدتا در جهت تضعيف زيرساخت شهر، زيبايي شهري، نابودکردن محيط زيست و منابع طبيعي شهري بوده و به صورت پنهان بر تشديد مشکلات هويتي شهر افزوده است. از اين رو، وظيفه اصلي شوراهاي جديد شهر و همچنين رسانه‌ها آموزش و اطلاع‌رساني شهروندان از ظرفيت‌هاي شوراياري‌ها و وظايف کليدي آنها، آن است تا انتخاب افراد داوطلب براي حضور در شوراياري‌ها را جدي بگيرند. امروز اگر شهروندان ما احساس بي‌عدالتي در عرصه شهر را دارند و فکر مي‌کنند حق زيست شهري آنها چندان رعايت نشده است، بايد از نقش خود در مديريت شهري از طريق همين نهادهاي حداقلي مانند شوراياري‌ها آگاه شوند؛ نهادي که مي‌تواند نقش بازسازي اجتماعي و فضاي محلي را ايفا کند.
بخشي ديگر از مشکلات شهري، از طريق ديپلماسي بين‌شهري ‌حل می‌شود؛ يعني تلاش براي جلوگيري از انتقال مسائل هر شهر به شهر ديگر از يک سو و از سوي ديگر، تلاش براي توانمندسازي مديريت شهرهاي ديگر. اهميت نقش ديپلماسي شهري از اين جهت است که اگر مثلا مهاجرت به تهران يک مشکل جدي تلقي مي‌شود يا اگر مسئله آب براي اصفهان بحراني است و مسائلي از اين قبيل که به نوعي مشکلات بين‌شهري تلقي مي‌شوند، راه‌حل آن نيز بايد بين‌شهري در نظر گرفته شده و شهرداري‌ها تلاش کنند از طريق همفکري و سياست‌گذاري‌هاي سازگار با يکديگر، به مصاف اين مشکلات بروند.

اگر بخواهيم بحران شهري را آشفتگي و بي‌نظمي و نوعي آنومي تعريف کنيم که وضعيت کنوني ما را در يک سطح گسترده به خطر انداخته است، از اين منظر موارد مختلفي را مي‌توان به عنوان بحران شهري تعريف کرد. به اعتقاد من، در کنار بلاياي طبيعي نظير سيل و زلزله که به عنوان موارد بحران‌ساز براي شهرها نام برده مي‌شوند، بايد از بحران‌هاي فرهنگي نیز نام برد. به اين مشکلات به دليل بعضا نامحسوس‌بودن و پيچيدگي و حساسيت بالا روي آنها، بايد به‌طور جدي توجه کرد. توجه به اين مسائل نامحسوس نيازمند يک مدل آينده‌نگري از مرحله شناسايي تا راه‌حل است. از همين منظر برخي حتي معتقد هستند که با طراحي يک مدل درست مي‌توان اين بحران‌ها را از حالت تهديد خارج و به فرصت تبديل کرد. مديريت بحران شهري چه از منظر تقويت زيرساخت‌هاي فيزيکي و چه از نظر تقويت بنيان‌هاي فرهنگي، از مرحله آسيب‌شناسي و پيش‌بيني تا مرحله حل بحران و عادي‌سازي تعريف مي‌شود.
يک مدل براي انجام اين امر، ايجاد دستگاهي مانند سازمان مديريت بحران کشوري براي شهر است که نقش و وظايف دستگاه‌هاي زيرمجموعه آن مشخص است و در چهار مرحله پيشگيري، آمادگي، مقابله و بازسازي به بحران‌هاي شهري مي‌پردازد. برای هماهنگي با اين چهار مرحله، لوايح لازم بايد تعريف شود و مهم‌تر از همه برای تناسب با هريک از آنها، باید نقش مشارکت شهروندي تعريف و در نظر گرفته شود و براي جلب اعتماد عمومي برای مشارکت در حل مشکلات، برنامه‌اي تعريف شود. در ايجاد اين دستگاه البته بايد يک نکته مهم مورد توجه واقع شود و آن اين است که اگر تا امروز دستگاه‌هاي ديگر به صورت پراکنده، به نوعي در اين رابطه براي خود نقشي قائل بودند و زمان بروز مشکل سعي در متهم‌کردن يکديگر در قصور از وظايف داشتند، ديگر بايد به اين پراکندگي نقش و اختيارات دستگاه‌هاي مختلف پايان داد و مديريت يکپارچه و واحد بحران شهري را تعريف و سامان دهيم. در اين صورت ديگر در مسئله‌اي مانند حادثه پلاسکو، براي همه مشخص خواهد بود دستگاه متولي کيست و در صورت کوتاهي چه کسي بايد مؤاخذه شود و از سياسي‌کاري در اين شرايط جلوگيري مي‌شود. بخش عمده‌اي از مشکلات مربوط به هويت شهري، ريشه در مسئله مهاجرت دارد که بي‌توجهي به آن موجب به‌خطرافتادن هويت‌هاي محلي و مسائل ديگري نظير افزايش بزهکاري اجتماعي در شهرها شده است. سياست‌گذاري درباره مهاجران، در درجه اول نيازمند طرحي است تا آنها بتوانند سرمايه‌هاي فرهنگي خود و ارزش‌هايي را که در مکان قبلي زندگي خود آموخته بودند، حفظ کنند و به محض ورود به شهر جديد، دچار بي‌هويتي نشوند. در گذشته دور، سنت و ارزش‌هاي حاکم بر شهرها موجب مي‌شد سطحي از نظارت‌هاي محلي وجود داشته باشد که خود کنترل‌کننده و بازدارنده بسياري از مشکلات بود. در غياب اين نظارت‌ها، راه‌حل اساسي شهرهاي امروز مشارکت شهروندي است. اين مشارکت نيازمند يک فرايند يادگيري جمعي است و شواهد موجود در شهرهاي توسعه‌يافته، نشان مي‌دهد به عنوان يک تجربه آموزشي محسوب مي‌شود. به لحاظ زيرساختي، ما در‌حال‌حاضر شوراياري‌ها را که مي‌توانند زمينه اين مشارکت جمعي را فراهم کنند، در اختيار داريم. اين شوراياري‌ها قرار بود واسطه‌اي ميان مديريت کلان شهري و شهروندان باشند و زمينه مشارکت شهروندي را در اداره شهر فراهم کنند؛ اما چرا انتظارات از اين نهاد برآورده نشده است؟ دليل آن شايد اين است که اين شوراياري‌ها تا حدي در سطح بنگاه‌داري عمل کرده‌اند. افرادي که براي ورود به اين شوراياري‌ها تلاش و هزينه مي‌کنند، نه‌تنها برنامه‌ و حتي آگاهي لازم را براي تقويت مشارکت شهروندان در اداره امور شهر ندارند، بلکه تلاش اصلي آنها عمدتا در راستای سوداگري از طريق گرفتن امتيازاتي از شهرداري‌هاست که اين امتيازات عمدتا در جهت تضعيف زيرساخت شهر، زيبايي شهري، نابودکردن محيط زيست و منابع طبيعي شهري بوده و به صورت پنهان بر تشديد مشکلات هويتي شهر افزوده است. از اين رو، وظيفه اصلي شوراهاي جديد شهر و همچنين رسانه‌ها آموزش و اطلاع‌رساني شهروندان از ظرفيت‌هاي شوراياري‌ها و وظايف کليدي آنها، آن است تا انتخاب افراد داوطلب براي حضور در شوراياري‌ها را جدي بگيرند. امروز اگر شهروندان ما احساس بي‌عدالتي در عرصه شهر را دارند و فکر مي‌کنند حق زيست شهري آنها چندان رعايت نشده است، بايد از نقش خود در مديريت شهري از طريق همين نهادهاي حداقلي مانند شوراياري‌ها آگاه شوند؛ نهادي که مي‌تواند نقش بازسازي اجتماعي و فضاي محلي را ايفا کند.
بخشي ديگر از مشکلات شهري، از طريق ديپلماسي بين‌شهري ‌حل می‌شود؛ يعني تلاش براي جلوگيري از انتقال مسائل هر شهر به شهر ديگر از يک سو و از سوي ديگر، تلاش براي توانمندسازي مديريت شهرهاي ديگر. اهميت نقش ديپلماسي شهري از اين جهت است که اگر مثلا مهاجرت به تهران يک مشکل جدي تلقي مي‌شود يا اگر مسئله آب براي اصفهان بحراني است و مسائلي از اين قبيل که به نوعي مشکلات بين‌شهري تلقي مي‌شوند، راه‌حل آن نيز بايد بين‌شهري در نظر گرفته شده و شهرداري‌ها تلاش کنند از طريق همفکري و سياست‌گذاري‌هاي سازگار با يکديگر، به مصاف اين مشکلات بروند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.