مدیریت بحران شهری چیست؟
حميدرضا پورسليمي.روزنامهنگار
اگر بخواهیم تعریفی ساده از مفهوم بحران ارائه دهیم، میتوان از نظریه تعادل استفاده كرد که بحران را نتیجه برهمخوردن تعادل میان نیازها، امکانات و تواناییها در یک سیستم زنده و پویا تلقی میکند. بحرانی که میتواند با یک حادثه شبیه حادثه پلاسکو یا حوادث طبیعی نظیر زلزله و ناتوانی در پیشگیری از تبعات آن و همچنین امدادرسانی پس از آن، نمود داشته باشد یا مانند بحران آب، به صورت تدریجی و عمیق یک کشور را دچار مشکلات زیادی كند. از منظر مسائل و بحرانهای شهری نیز میتوان این مشکلات گسترده را ناشی از همین تعادلنداشتن نیازهای رو به گسترش شهری و افزایش دانش درباره کاستیها از یک سو و کمبود امکانات و ضعفهای مدیریتی از سوی دیگر دانست.
فدراسیون بینالمللی صلیبسرخ و هلالاحمر سهم حوادث طبیعی یا غیرطبیعی را در ایجاد بلایا و بحرانها به شرح زیر گزارش کردهاند:
توفانها 24 درصد، سیلها 24 درصد، زلزله 13 درصد، بیماریها و مخاطرات بهداشتی و کمبود غذا هشت درصد، انفجارها و آتشسوزیها شش درصد، حوادث صنعتی پنج درصد، بیثباتیهای اجتماعی و سیاسی پنج درصد، پناهندگی چهار درصد، برف و یخبندان سه درصد، رانش زمین سه درصد، آتشفشانها سه درصد و خشکسالی دو درصد.
مفهوم مدیریت شهری در کنترل بحرانها و مشکلات را نیز در چارچوب نظریه تعادل میتوان تعریف کرد؛ ارتقای توانمندیها و امکانات و استفاده بهینه از آنها و همچنین درنظرگرفتن ارتباط دوسویه میان شهر، طبیعت، انسان و قوانین حاکم بر آنها متناسب با نیازمندیهای شهری. در واقع مدیریت بحران روند نظاممند بهكارگیری تصمیمات مدیریتی، سازماندهی، تقویت مهارتهای عملیاتی و ظرفیتسازی برای تدبیر سیاستها، اتخاذ راهبردها و ایجاد سازگاری در جوامع به منظور كاهش پیامدهای زیانبار ناشی از مخاطرات طبیعی و بلایای مرتبط با عوامل زیستمحیطی و تكنولوژیك است. با این تعریف، مدیریت بحران شامل تمام اشكال فعالیت و اقدامات سازهای و غیرسازهای است كه در راستای پیشگیری، اجتناب یا محدودكردن اثرات زیانبار ناشی از مخاطرات انجام میگیرد و نیز اقدامات مربوط به كسب آمادگی را شامل میشود. در نگاه مدیریت جامع بحران، توجه به همه انواع تهدیدات (اعم از طبیعی و غیرطبیعی) همه ابعاد یك تهدید (اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و امنیتی)، تمام مراحل مدیریت بحران (پیشگیری تا بازسازی)، همه سطوح برنامهریزی (سیاستگذاری و برنامهریزی راهبردی تا برنامهریزی عملیاتی)
و هماهنگی كامل بین سازمانها و دستگاههای مسئول الزامی است.
در تقسیمبندی بحرانهای شهری، رویکردهای مختلفی وجود دارد، ازجمله:
از دید مدیریتی، موضوع اصلی و حائز اهمیت، تعریف مسئله و وظایف و حیطه اختیارات دستگاههای مسئول است. به عبارتی در درجه اول مسئله اصلی این است که کدام نهاد و دستگاه مسئولیت پیشگیری از مشکلات اینچنینی را دارد؛ حوزه نظارت آن تا چه حد با سایر بخشها تلاقی دارد و در نهایت از چه امکانات و حیطه اختیاری برای لحاظكردن مشوقها یا مجازاتهای لازم برخوردار است. از این نظر، تلاقی حوزه کار و نظارت دستگاههای مربوطه، هنگام وقوع یک بحران مانند حادثه پلاسکو، موجب ایجاد امکان فرافکنی و متهمکردن دیگری در قصور از انجام وظایف میشود.
مسئله بعدی حوادثی است که یا پیشگیری از وقوع آنها کمتر امکانپذیر است یا در برنامه بلندمدت مدیریت شهری قرار دارند؛ ولی این امکان وجود دارد که بتوان در کوتاهمدت نیز به حادثه رخداده و خسارات مالی و جانی آن توجه کرد و مدیر مربوطه برای کوتاهی در رسیدگی به وقایع پس از آن مورد انتقاد قرار گیرد؛ مانند پیشبینی درباره خسارات جانی غیرمستقیم وقوع زلزله در تهران که به دلیل ضعف امدادرسانی تا چند برابر تلفات مستقیم آن پیشبینی میشود. یا حادثه پلاسکو که درباره زمان تخلیه ساختمان و همچنین امکانات آتشنشانی در اطفای بهموقع آتش، انتقادات زیادی مطرح شد.
اما بخشی از بحرانها هستند که گستره آنها بعضا خارج از حیطه امکانات و توان دستگاههای مسئول شهری نظیر شهرداریها و شوراهای شهری است؛ برای مثال بحران ریزگردها در استان خوزستان و سیستانوبلوچستان یا بحران آب در استان اصفهان. در این موارد نقش مدیران شهری مبهم است. این دست از بحرانها بهخصوص در رویکرد توسعهای نیز مورد توجه قرار میگیرند. از این نظر شاهد آن هستیم که مثلا از بحران منابع آبی کشور، بعضا در برخی تصمیمسازیهای مسئولان برای توسعه کشور غفلت شده و از خودکفایی محصولی مانند گندم، بدون توجه به بهرهوری و میزان مصرف آب آن، تمجید میشود و به نوعی بحران آب پشت ایده فرصت خودکفایی گندم پنهان میشود. یا توسعه بزرگراههای شهری با افتخار مورد توجه قرار میگیرد؛ درحالیکه نقش بزرگراهها در تشویق استفاده از وسایل نقلیه شخصی و ایجاد ترافیک بیشتر و تشدید آلودگی نادیده گرفته میشود که همه اینها ریشه در رویکرد توسعهای مدیران شهری دارد.
رویکرد بسیار مهم دیگر در بحث مدیریت بحرانهای شهری، رویکرد اجتماعی و برنامه مدیران شهری برای استفاده از سرمایه اجتماعی برای حل مشکلات است. برای مثال، در چند حادثه اخیر در تهران، هجوم مردم برای مشاهده و بعضا عکسبرداری و تصویربرداری از حادثه، مشکلات زیادی را در فرایند امدادرسانی ایجاد میکرد. یا حل مشکلات زیستمحیطی از طریق سهیمكردن جامعه از طریق اطلاعرسانی درست از نقش آنها و کارهایی که خود مردم در محافظت از محیط زیست میتوانند انجام دهند، میتواند مورد توجه قرار گیرد. این مهم، اما مانند سایر بخشهای تصمیمساز کشور، تا امروز کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ به نحوی که رفتار شهروندان اگر در تشدید احتمال وقوع بحرانها و اثرات آن ایفای نقش نکرده باشد، در مقابله با آنها نیز کمکی به مدیریت شهری نکرده است.
اگر بخواهیم تعریفی ساده از مفهوم بحران ارائه دهیم، میتوان از نظریه تعادل استفاده كرد که بحران را نتیجه برهمخوردن تعادل میان نیازها، امکانات و تواناییها در یک سیستم زنده و پویا تلقی میکند. بحرانی که میتواند با یک حادثه شبیه حادثه پلاسکو یا حوادث طبیعی نظیر زلزله و ناتوانی در پیشگیری از تبعات آن و همچنین امدادرسانی پس از آن، نمود داشته باشد یا مانند بحران آب، به صورت تدریجی و عمیق یک کشور را دچار مشکلات زیادی كند. از منظر مسائل و بحرانهای شهری نیز میتوان این مشکلات گسترده را ناشی از همین تعادلنداشتن نیازهای رو به گسترش شهری و افزایش دانش درباره کاستیها از یک سو و کمبود امکانات و ضعفهای مدیریتی از سوی دیگر دانست.
فدراسیون بینالمللی صلیبسرخ و هلالاحمر سهم حوادث طبیعی یا غیرطبیعی را در ایجاد بلایا و بحرانها به شرح زیر گزارش کردهاند:
توفانها 24 درصد، سیلها 24 درصد، زلزله 13 درصد، بیماریها و مخاطرات بهداشتی و کمبود غذا هشت درصد، انفجارها و آتشسوزیها شش درصد، حوادث صنعتی پنج درصد، بیثباتیهای اجتماعی و سیاسی پنج درصد، پناهندگی چهار درصد، برف و یخبندان سه درصد، رانش زمین سه درصد، آتشفشانها سه درصد و خشکسالی دو درصد.
مفهوم مدیریت شهری در کنترل بحرانها و مشکلات را نیز در چارچوب نظریه تعادل میتوان تعریف کرد؛ ارتقای توانمندیها و امکانات و استفاده بهینه از آنها و همچنین درنظرگرفتن ارتباط دوسویه میان شهر، طبیعت، انسان و قوانین حاکم بر آنها متناسب با نیازمندیهای شهری. در واقع مدیریت بحران روند نظاممند بهكارگیری تصمیمات مدیریتی، سازماندهی، تقویت مهارتهای عملیاتی و ظرفیتسازی برای تدبیر سیاستها، اتخاذ راهبردها و ایجاد سازگاری در جوامع به منظور كاهش پیامدهای زیانبار ناشی از مخاطرات طبیعی و بلایای مرتبط با عوامل زیستمحیطی و تكنولوژیك است. با این تعریف، مدیریت بحران شامل تمام اشكال فعالیت و اقدامات سازهای و غیرسازهای است كه در راستای پیشگیری، اجتناب یا محدودكردن اثرات زیانبار ناشی از مخاطرات انجام میگیرد و نیز اقدامات مربوط به كسب آمادگی را شامل میشود. در نگاه مدیریت جامع بحران، توجه به همه انواع تهدیدات (اعم از طبیعی و غیرطبیعی) همه ابعاد یك تهدید (اجتماعی، سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و امنیتی)، تمام مراحل مدیریت بحران (پیشگیری تا بازسازی)، همه سطوح برنامهریزی (سیاستگذاری و برنامهریزی راهبردی تا برنامهریزی عملیاتی)
و هماهنگی كامل بین سازمانها و دستگاههای مسئول الزامی است.
در تقسیمبندی بحرانهای شهری، رویکردهای مختلفی وجود دارد، ازجمله:
از دید مدیریتی، موضوع اصلی و حائز اهمیت، تعریف مسئله و وظایف و حیطه اختیارات دستگاههای مسئول است. به عبارتی در درجه اول مسئله اصلی این است که کدام نهاد و دستگاه مسئولیت پیشگیری از مشکلات اینچنینی را دارد؛ حوزه نظارت آن تا چه حد با سایر بخشها تلاقی دارد و در نهایت از چه امکانات و حیطه اختیاری برای لحاظكردن مشوقها یا مجازاتهای لازم برخوردار است. از این نظر، تلاقی حوزه کار و نظارت دستگاههای مربوطه، هنگام وقوع یک بحران مانند حادثه پلاسکو، موجب ایجاد امکان فرافکنی و متهمکردن دیگری در قصور از انجام وظایف میشود.
مسئله بعدی حوادثی است که یا پیشگیری از وقوع آنها کمتر امکانپذیر است یا در برنامه بلندمدت مدیریت شهری قرار دارند؛ ولی این امکان وجود دارد که بتوان در کوتاهمدت نیز به حادثه رخداده و خسارات مالی و جانی آن توجه کرد و مدیر مربوطه برای کوتاهی در رسیدگی به وقایع پس از آن مورد انتقاد قرار گیرد؛ مانند پیشبینی درباره خسارات جانی غیرمستقیم وقوع زلزله در تهران که به دلیل ضعف امدادرسانی تا چند برابر تلفات مستقیم آن پیشبینی میشود. یا حادثه پلاسکو که درباره زمان تخلیه ساختمان و همچنین امکانات آتشنشانی در اطفای بهموقع آتش، انتقادات زیادی مطرح شد.
اما بخشی از بحرانها هستند که گستره آنها بعضا خارج از حیطه امکانات و توان دستگاههای مسئول شهری نظیر شهرداریها و شوراهای شهری است؛ برای مثال بحران ریزگردها در استان خوزستان و سیستانوبلوچستان یا بحران آب در استان اصفهان. در این موارد نقش مدیران شهری مبهم است. این دست از بحرانها بهخصوص در رویکرد توسعهای نیز مورد توجه قرار میگیرند. از این نظر شاهد آن هستیم که مثلا از بحران منابع آبی کشور، بعضا در برخی تصمیمسازیهای مسئولان برای توسعه کشور غفلت شده و از خودکفایی محصولی مانند گندم، بدون توجه به بهرهوری و میزان مصرف آب آن، تمجید میشود و به نوعی بحران آب پشت ایده فرصت خودکفایی گندم پنهان میشود. یا توسعه بزرگراههای شهری با افتخار مورد توجه قرار میگیرد؛ درحالیکه نقش بزرگراهها در تشویق استفاده از وسایل نقلیه شخصی و ایجاد ترافیک بیشتر و تشدید آلودگی نادیده گرفته میشود که همه اینها ریشه در رویکرد توسعهای مدیران شهری دارد.
رویکرد بسیار مهم دیگر در بحث مدیریت بحرانهای شهری، رویکرد اجتماعی و برنامه مدیران شهری برای استفاده از سرمایه اجتماعی برای حل مشکلات است. برای مثال، در چند حادثه اخیر در تهران، هجوم مردم برای مشاهده و بعضا عکسبرداری و تصویربرداری از حادثه، مشکلات زیادی را در فرایند امدادرسانی ایجاد میکرد. یا حل مشکلات زیستمحیطی از طریق سهیمكردن جامعه از طریق اطلاعرسانی درست از نقش آنها و کارهایی که خود مردم در محافظت از محیط زیست میتوانند انجام دهند، میتواند مورد توجه قرار گیرد. این مهم، اما مانند سایر بخشهای تصمیمساز کشور، تا امروز کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ به نحوی که رفتار شهروندان اگر در تشدید احتمال وقوع بحرانها و اثرات آن ایفای نقش نکرده باشد، در مقابله با آنها نیز کمکی به مدیریت شهری نکرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.