قلب تاريخي تهران
عليمحمد سعادتي.مدير بافت و بناهاي تاريخي شهر تهران مصطفي حسيني.رئيس دبيرخانه طرح ارتقای كيفيت زندگي در مركز تاريخي تهران
منطقه 12 در مقام هسته تاريخي تهران با دربرگرفتن صددرصد حصار تهران صفوي و بيش از 70 درصد حصار تهران ناصري، قلب تاريخي شهر تهران محسوب ميشود. منطقه 12، بازار را به عنوان قلب تپنده اقتصادي و اماکن ارزشمند تاريخي و مذهبي را به عنوان مهمترين جاذبه جمعيت گردشگر در خود جاي داده است. وجود بافتها و بناهاي متعدد واجد ارزش معماري، ازجمله ويژگيهاي اين منطقه بهشمار ميرود. اين منطقه با مساحتي معادل هزارو 600 هکتار، داراي جمعيتي حدود 240 هزار نفر است.
از مهمترين ويژگيها و پتانسيلهاي اين منطقه که آن را از دیگر مناطق متمايز ميکند، مرکزيت تاريخي، مرکزيت حکومتي و سياسي، مرکزيت اقتصادي و مرکزيت آموزشي و مذهبي است. با مرور تاريخ توسعه و شکلگيري شهر تهران، ميتوان دريافت منطقه 12 به عنوان مرکز تاريخي تهران نه يک منطقه شهري که شهري است کامل با همه وجوه و شئونات زندگي شهري که در آن ابعاد مختلف زندگي (اعم از سکونت، فعاليت، فراغت و عبادت) به صورت همپيوند در کنار هم قرار داشته و تعادل ميان اين ابعاد شکلدهنده هويت منسجم و يکپارچه شهر، به عنوان يک سيستم جامع و يکپارچه برقرار بوده است. مسئله مرکز تاريخي تهران از زماني آغاز ميشود که اين تعادل در نتيجه تغيير نقش تهران از يک روستاي کوچک به پايتخت کشوري پهناور و متعاقب آن تغيير نقش بازار شهر از بازاري محلي و منطقهاي به بازاري ملي و بينالمللي، برهم خورده و در نتيجه فعاليت، کسبوکار و تجارت بر ابعاد ديگر زندگي غلبه ميکند.
چالشهاي پيشرو در مرکز تاريخي شهر تهران
رشد فعاليتهاي ناسازگار، خروج افراد بومي ساکن از منطقه، شبمردگي و نبود نظارت اجتماعي شبانه و بروز محلات با آسيبپذيري بالا و فعاليتهاي بزهکارانه و مسئله ناامني، غلبه تجارت و فعاليتهاي پشتيبان آن بر سکونت و افول سرمايههاي اجتماعي در بافت تاريخي تهران، گسترش روزافزون انبارها و تبديل سراها و باراندازهاي تاريخي به انبارها و کارگاهها، بروز الگوهاي معماري نامتناسب با بافت هويتمند و باارزش تاريخي شهر تهران، مسئله تأمين و توزيع نامتوازن خدمات و زيرساختهاي شهري، تطبيقنداشتن کالبد با تحول سبک زندگي در چند دهه اخير، کمبود فعاليتهاي گردشگري و تفرجي و عدم پيشبيني شبکه امدادرساني و خدمات اضطراري مهمترين چالشهاي پيشرو در مديريت کلان بافت تاريخي تهران هستند.
تنزل منزلت و جايگاه اجتماعي، افت شديد ارزش اقتصادي زمين و ساختمان بهويژه در محلات مسکوني ارزشمند و تاريخي پيرامون بازار از مهمترين پيامدهاي چالشهاي يادشده هستند. حل معضلات و فائقآمدن بر چالشهاي پيشگفته، در گرو تلاش براي ارتقای کيفيت عرصه عمومي شهر و آغاز يک فرايند بازآفريني شهري (Urban Regeneration) بر پايه برنامهريزي براي بهرهبرداري مجدد و بازگرداندن فضاهاي رهاشده و گمشده شهري به چرخه زندگي شهري و تشويق سرمايهگذاران بخش خصوصي به احيا و بهکارگيري مجدد بناهاي ارزشمند تاريخي است؛ به گونهاي که تلاشهاي گفتهشده بتواند از طريق اعيانسازي (Gentrification) و ايجاد ارزش افزوده اقتصادي در نتيجه ارتقای کيفيت کالبدي و منزلت اجتماعي، منجر به ايجاد تعادل در ابعاد گوناگون زندگي شهري در مرکز تاريخي شود.
رويکرد طرح ارتقاي کيفيت زندگي در مرکز تاريخي تهران
استراتژي مديريت شهري تهران در قبال مشکلات و چالشهاي پيشرو، برنامهريزي و طراحي پروژههاي کوچکمقياس محلهاي به صورت شبکهاي همافزا و منسجم با دوره تحققپذيري کوتاه، طيف متنوع، گستره جغرافيايي مناسب و اثرگذار در زندگي عموم شهروندان است. اعتقاد مديريت شهري تهران بر آن است که در سالهاي اخير، توجه صرف به ابعاد کالبدي، حاضرنبودن و مشارکتنداشتن مردم در فرايند تصميمگيري، برنامهريزي و طراحي، ملاحظات گسترده در بافت شهري و تعريف پروژههاي بزرگمقياس بدون توجه به ديدگاهها و نيازهاي جامعه محلي، زندگي شهري را در مرکز تاريخي شهر تهران در معرض خطر قرار داده است.
اين طرح بهوضوح در راستای ارتقاي کيفيت عرصه عمومي شهر گام برميدارد و از اين طريق ميکوشد با تغيير تصوير ذهني و ايجاد يک «برند» شاخص از محدوده تاريخي، بهطور غيرمستقيم بر جذابيت اقتصادي و رونق اقتصاد گردشگري اثرگذار باشد و با اقتصاد سوداگرانهاي که دنبال افزايش تراکم ساختماني و گسترش بيمحاباي بازار و فعاليتهاي پشتيبان آن، نظير انبارها و کارگاههاي توليدي است، مقابله کند.
«ارتقای کيفيت زندگي در مرکز تاريخي شهر تهران» با دو رويکرد توسعه گردشگري و تقويت سکونت تدوين شده است. اهداف و راهبردهاي اين طرح با نگاه به اسناد فرادست در دو بخش کالبد شهري شامل «شهرسازي- معماري و زيرساخت شهري» و انضباط شهري شامل «حملونقل و ترافيک شهري»، «اجتماع و فرهنگ شهري» و «خدمات و زيباسازي شهري» تدوين شده است. از ويژگيهاي مهم برنامه ارتقای کيفيت زندگي در مرکز تاريخي، اتکا به رويکرد مشارکتي در برنامهريزي و پرهيز از مداخلات گسترده در بافت شهري است. اگر بافت شهري يک ارگانيسم زنده و پويا تلقي شود، با نگاهي تمثيلي ميتوان گفت بهجاي يک عمل جراحي، رويکرد «طب سوزني» براي درمان بيماري اين ارگانيسم زنده مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
رويکرد محلهمحور و فرايند مشارکتي در تصميمسازي و اقدام
همانگونه که گفته شد، برای بهرهگيري از ارزشهاي نهفته در ساختار اجتماعي-کالبدي محلات تاريخي و بررسي مشکلات اثرگذار بر زندگي و سکونت جامعه محلي، برنامهريزي و اقدام در محدوده تاريخي تهران با رويکرد محلهمحور صورت پذيرفته است. ساختار برنامهريزي و اجراي برنامه ارتقاي کيفيت زندگي در تهران مبتني بر دفاتر توسعه محلي (موسوم به دفاتر خدمات نوسازي) با امکان مشارکت در فرايند برنامهريزي، طراحي و تسهيلگري در اقدام است. در مرکز تاريخي تهران، 9دفتر خدمات نوسازي محلي با تمرکز بر مشکلات و ويژگيهاي هر محله و در ارتباط مداوم با ساکنان و شاغلان در هر محله، سند توسعه و برنامه اقدامات محلات را تدوين كرده و در تعامل با نهادهاي مديريت شهري، پس از تأييد و تصويب در شوراي هماهنگي ارتقای کيفيت زندگي در مرکز تاريخي تهران در اجراي اين اقدامات نقش فعال داشتهاند.
پيامد اين فرايند تصميمسازي و برنامهريزي محلهمحور براي اقدام، تعريف بيش از 220 پروژه در محلات بهارستان و فردوسي، آبشار، ايران و دروازهشميران، قيام و کوثر، تختي، شهيد هرندي (دروازهغار)، عودلاجان، بازار، سيروس و سنگلج در بازه زماني پنجساله است که از اين ميان مقاطع سالانه نخستين آن پس از طرح و تصويب در شوراي اسلامي شهر تهران در دستور کار براي اقدام قرار گرفته و درحالحاضر بخش درخور توجهي از آن به اجرا درآمده است. از ديگر ويژگيهاي فرايند برنامهريزي و اقدام در برنامه ارتقای کيفيت زندگي در مرکز تاريخي تهران، توجه به بازخوردهاي اقدام در مقاطع سالانه اوليه و اصلاح نواقص و کاستيها و البته تدقيق برنامه در مقاطع آتي است.
آثار و پيامدهاي اجراي برنامه ارتقای کيفيت زندگي
از مهمترين اثرات اقدامات صورتگرفته در راستاي برنامه ارتقای کيفيت زندگي در محلات تاريخي تهران، افزايش چشمگیر قيمت مسکن با وجود رکود بازار مسکن و رشد منفي قيمت در برخي از مناطق برخوردار شهر تهران (منطقه يک) است. بنا بر گزارش بانک مرکزي جمهوري اسلامي ايران درباره تحولات قيمت مسکن در تير 1396، منطقه 12 با 13درصد رشد قيمت مسکن به نسبت زمان مشابه سال گذشته در صدر مناطق 22گانه قرار دارد. اين در حالي است که در تير 1394 و پيش از آغاز اقدامات اجرائي برنامه ارتقای کيفيت زندگي، اين منطقه با 9/7 درصد کاهش در زمينه شاخص تحول قيمت مسکن در رتبه بيستودوم در ميان مناطق شهر تهران قرار داشته است. به نظر ميرسد در دو سال اخير، با اجراي طرح ارتقای کيفيت زندگي در محلات تاريخي تهران، اميد به سکونت و اقبال براي حضور در مرکز تاريخي افزايش يافته و شايد بتوان رشد تقريبي 20درصدي قيمت مسکن را پيامد افزايش تقاضا و ميزان تمايل به استقرار در محدوده تاريخي دانست.
سخن پاياني
برنامه ارتقای کيفيت زندگي برنامهاي مستمر بوده و بهبود شرايط زيست شهروندان (ساکنان، شاغلان، گردشگران و...) با برنامهريزي دقيق، هدفمند و مبتني بر چشمانداز مشارکتي با بهکارگيري نظرات متخصصان، جامعه مردمي و مديران شهري امکانپذير بوده و نيازمند تداوم و پيگيري مستمر تا حصول نتيجه مطلوب خواهد بود. همانگونه که در آغاز به اشاره تأکيد شد، اين برنامه تاکنون با تمرکز بر منطقه 12 به عنوان بخش عمده حصار ناصري تهران صورت گرفته و درحالحاضر مديريت بافت و بناهاي تاريخي معاونت شهرسازي و معماري شهرداري تهران بر آن است که برنامه ارتقای کيفيت زندگي را در بخش ديگر حصار ناصري تهران (منطقه 11) و در ديگر بافتهاي ارزشمند تاريخي واقع در محدوده امروزي شهرداري تهران (بافت تاريخي شهرري در منطقه 20 و بافت تاريخي پيرامون ميدان و بازار تجريش در منطقه يك) تهيه و نسبت به برنامهريزي دقيق و زمانمند برای تحقق و اجراي آن اقدام كند. باشد که روزي شاهد ارتقای منزلت، شأن و جايگاه محدودههاي تاريخي به عنوان شناسنامههاي هويتي شهر باشيم.
منطقه 12 در مقام هسته تاريخي تهران با دربرگرفتن صددرصد حصار تهران صفوي و بيش از 70 درصد حصار تهران ناصري، قلب تاريخي شهر تهران محسوب ميشود. منطقه 12، بازار را به عنوان قلب تپنده اقتصادي و اماکن ارزشمند تاريخي و مذهبي را به عنوان مهمترين جاذبه جمعيت گردشگر در خود جاي داده است. وجود بافتها و بناهاي متعدد واجد ارزش معماري، ازجمله ويژگيهاي اين منطقه بهشمار ميرود. اين منطقه با مساحتي معادل هزارو 600 هکتار، داراي جمعيتي حدود 240 هزار نفر است.
از مهمترين ويژگيها و پتانسيلهاي اين منطقه که آن را از دیگر مناطق متمايز ميکند، مرکزيت تاريخي، مرکزيت حکومتي و سياسي، مرکزيت اقتصادي و مرکزيت آموزشي و مذهبي است. با مرور تاريخ توسعه و شکلگيري شهر تهران، ميتوان دريافت منطقه 12 به عنوان مرکز تاريخي تهران نه يک منطقه شهري که شهري است کامل با همه وجوه و شئونات زندگي شهري که در آن ابعاد مختلف زندگي (اعم از سکونت، فعاليت، فراغت و عبادت) به صورت همپيوند در کنار هم قرار داشته و تعادل ميان اين ابعاد شکلدهنده هويت منسجم و يکپارچه شهر، به عنوان يک سيستم جامع و يکپارچه برقرار بوده است. مسئله مرکز تاريخي تهران از زماني آغاز ميشود که اين تعادل در نتيجه تغيير نقش تهران از يک روستاي کوچک به پايتخت کشوري پهناور و متعاقب آن تغيير نقش بازار شهر از بازاري محلي و منطقهاي به بازاري ملي و بينالمللي، برهم خورده و در نتيجه فعاليت، کسبوکار و تجارت بر ابعاد ديگر زندگي غلبه ميکند.
چالشهاي پيشرو در مرکز تاريخي شهر تهران
رشد فعاليتهاي ناسازگار، خروج افراد بومي ساکن از منطقه، شبمردگي و نبود نظارت اجتماعي شبانه و بروز محلات با آسيبپذيري بالا و فعاليتهاي بزهکارانه و مسئله ناامني، غلبه تجارت و فعاليتهاي پشتيبان آن بر سکونت و افول سرمايههاي اجتماعي در بافت تاريخي تهران، گسترش روزافزون انبارها و تبديل سراها و باراندازهاي تاريخي به انبارها و کارگاهها، بروز الگوهاي معماري نامتناسب با بافت هويتمند و باارزش تاريخي شهر تهران، مسئله تأمين و توزيع نامتوازن خدمات و زيرساختهاي شهري، تطبيقنداشتن کالبد با تحول سبک زندگي در چند دهه اخير، کمبود فعاليتهاي گردشگري و تفرجي و عدم پيشبيني شبکه امدادرساني و خدمات اضطراري مهمترين چالشهاي پيشرو در مديريت کلان بافت تاريخي تهران هستند.
تنزل منزلت و جايگاه اجتماعي، افت شديد ارزش اقتصادي زمين و ساختمان بهويژه در محلات مسکوني ارزشمند و تاريخي پيرامون بازار از مهمترين پيامدهاي چالشهاي يادشده هستند. حل معضلات و فائقآمدن بر چالشهاي پيشگفته، در گرو تلاش براي ارتقای کيفيت عرصه عمومي شهر و آغاز يک فرايند بازآفريني شهري (Urban Regeneration) بر پايه برنامهريزي براي بهرهبرداري مجدد و بازگرداندن فضاهاي رهاشده و گمشده شهري به چرخه زندگي شهري و تشويق سرمايهگذاران بخش خصوصي به احيا و بهکارگيري مجدد بناهاي ارزشمند تاريخي است؛ به گونهاي که تلاشهاي گفتهشده بتواند از طريق اعيانسازي (Gentrification) و ايجاد ارزش افزوده اقتصادي در نتيجه ارتقای کيفيت کالبدي و منزلت اجتماعي، منجر به ايجاد تعادل در ابعاد گوناگون زندگي شهري در مرکز تاريخي شود.
رويکرد طرح ارتقاي کيفيت زندگي در مرکز تاريخي تهران
استراتژي مديريت شهري تهران در قبال مشکلات و چالشهاي پيشرو، برنامهريزي و طراحي پروژههاي کوچکمقياس محلهاي به صورت شبکهاي همافزا و منسجم با دوره تحققپذيري کوتاه، طيف متنوع، گستره جغرافيايي مناسب و اثرگذار در زندگي عموم شهروندان است. اعتقاد مديريت شهري تهران بر آن است که در سالهاي اخير، توجه صرف به ابعاد کالبدي، حاضرنبودن و مشارکتنداشتن مردم در فرايند تصميمگيري، برنامهريزي و طراحي، ملاحظات گسترده در بافت شهري و تعريف پروژههاي بزرگمقياس بدون توجه به ديدگاهها و نيازهاي جامعه محلي، زندگي شهري را در مرکز تاريخي شهر تهران در معرض خطر قرار داده است.
اين طرح بهوضوح در راستای ارتقاي کيفيت عرصه عمومي شهر گام برميدارد و از اين طريق ميکوشد با تغيير تصوير ذهني و ايجاد يک «برند» شاخص از محدوده تاريخي، بهطور غيرمستقيم بر جذابيت اقتصادي و رونق اقتصاد گردشگري اثرگذار باشد و با اقتصاد سوداگرانهاي که دنبال افزايش تراکم ساختماني و گسترش بيمحاباي بازار و فعاليتهاي پشتيبان آن، نظير انبارها و کارگاههاي توليدي است، مقابله کند.
«ارتقای کيفيت زندگي در مرکز تاريخي شهر تهران» با دو رويکرد توسعه گردشگري و تقويت سکونت تدوين شده است. اهداف و راهبردهاي اين طرح با نگاه به اسناد فرادست در دو بخش کالبد شهري شامل «شهرسازي- معماري و زيرساخت شهري» و انضباط شهري شامل «حملونقل و ترافيک شهري»، «اجتماع و فرهنگ شهري» و «خدمات و زيباسازي شهري» تدوين شده است. از ويژگيهاي مهم برنامه ارتقای کيفيت زندگي در مرکز تاريخي، اتکا به رويکرد مشارکتي در برنامهريزي و پرهيز از مداخلات گسترده در بافت شهري است. اگر بافت شهري يک ارگانيسم زنده و پويا تلقي شود، با نگاهي تمثيلي ميتوان گفت بهجاي يک عمل جراحي، رويکرد «طب سوزني» براي درمان بيماري اين ارگانيسم زنده مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
رويکرد محلهمحور و فرايند مشارکتي در تصميمسازي و اقدام
همانگونه که گفته شد، برای بهرهگيري از ارزشهاي نهفته در ساختار اجتماعي-کالبدي محلات تاريخي و بررسي مشکلات اثرگذار بر زندگي و سکونت جامعه محلي، برنامهريزي و اقدام در محدوده تاريخي تهران با رويکرد محلهمحور صورت پذيرفته است. ساختار برنامهريزي و اجراي برنامه ارتقاي کيفيت زندگي در تهران مبتني بر دفاتر توسعه محلي (موسوم به دفاتر خدمات نوسازي) با امکان مشارکت در فرايند برنامهريزي، طراحي و تسهيلگري در اقدام است. در مرکز تاريخي تهران، 9دفتر خدمات نوسازي محلي با تمرکز بر مشکلات و ويژگيهاي هر محله و در ارتباط مداوم با ساکنان و شاغلان در هر محله، سند توسعه و برنامه اقدامات محلات را تدوين كرده و در تعامل با نهادهاي مديريت شهري، پس از تأييد و تصويب در شوراي هماهنگي ارتقای کيفيت زندگي در مرکز تاريخي تهران در اجراي اين اقدامات نقش فعال داشتهاند.
پيامد اين فرايند تصميمسازي و برنامهريزي محلهمحور براي اقدام، تعريف بيش از 220 پروژه در محلات بهارستان و فردوسي، آبشار، ايران و دروازهشميران، قيام و کوثر، تختي، شهيد هرندي (دروازهغار)، عودلاجان، بازار، سيروس و سنگلج در بازه زماني پنجساله است که از اين ميان مقاطع سالانه نخستين آن پس از طرح و تصويب در شوراي اسلامي شهر تهران در دستور کار براي اقدام قرار گرفته و درحالحاضر بخش درخور توجهي از آن به اجرا درآمده است. از ديگر ويژگيهاي فرايند برنامهريزي و اقدام در برنامه ارتقای کيفيت زندگي در مرکز تاريخي تهران، توجه به بازخوردهاي اقدام در مقاطع سالانه اوليه و اصلاح نواقص و کاستيها و البته تدقيق برنامه در مقاطع آتي است.
آثار و پيامدهاي اجراي برنامه ارتقای کيفيت زندگي
از مهمترين اثرات اقدامات صورتگرفته در راستاي برنامه ارتقای کيفيت زندگي در محلات تاريخي تهران، افزايش چشمگیر قيمت مسکن با وجود رکود بازار مسکن و رشد منفي قيمت در برخي از مناطق برخوردار شهر تهران (منطقه يک) است. بنا بر گزارش بانک مرکزي جمهوري اسلامي ايران درباره تحولات قيمت مسکن در تير 1396، منطقه 12 با 13درصد رشد قيمت مسکن به نسبت زمان مشابه سال گذشته در صدر مناطق 22گانه قرار دارد. اين در حالي است که در تير 1394 و پيش از آغاز اقدامات اجرائي برنامه ارتقای کيفيت زندگي، اين منطقه با 9/7 درصد کاهش در زمينه شاخص تحول قيمت مسکن در رتبه بيستودوم در ميان مناطق شهر تهران قرار داشته است. به نظر ميرسد در دو سال اخير، با اجراي طرح ارتقای کيفيت زندگي در محلات تاريخي تهران، اميد به سکونت و اقبال براي حضور در مرکز تاريخي افزايش يافته و شايد بتوان رشد تقريبي 20درصدي قيمت مسکن را پيامد افزايش تقاضا و ميزان تمايل به استقرار در محدوده تاريخي دانست.
سخن پاياني
برنامه ارتقای کيفيت زندگي برنامهاي مستمر بوده و بهبود شرايط زيست شهروندان (ساکنان، شاغلان، گردشگران و...) با برنامهريزي دقيق، هدفمند و مبتني بر چشمانداز مشارکتي با بهکارگيري نظرات متخصصان، جامعه مردمي و مديران شهري امکانپذير بوده و نيازمند تداوم و پيگيري مستمر تا حصول نتيجه مطلوب خواهد بود. همانگونه که در آغاز به اشاره تأکيد شد، اين برنامه تاکنون با تمرکز بر منطقه 12 به عنوان بخش عمده حصار ناصري تهران صورت گرفته و درحالحاضر مديريت بافت و بناهاي تاريخي معاونت شهرسازي و معماري شهرداري تهران بر آن است که برنامه ارتقای کيفيت زندگي را در بخش ديگر حصار ناصري تهران (منطقه 11) و در ديگر بافتهاي ارزشمند تاريخي واقع در محدوده امروزي شهرداري تهران (بافت تاريخي شهرري در منطقه 20 و بافت تاريخي پيرامون ميدان و بازار تجريش در منطقه يك) تهيه و نسبت به برنامهريزي دقيق و زمانمند برای تحقق و اجراي آن اقدام كند. باشد که روزي شاهد ارتقای منزلت، شأن و جايگاه محدودههاي تاريخي به عنوان شناسنامههاي هويتي شهر باشيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.