|

بررسي رويه‌هاي ساخت‌و‌ساز در گفت‌و‌گو با معاون معماري و شهرسازي شهرداري تهران

آورده‌هاي هويت

آورده‌هاي جغرافيايي، تاريخي و اعتقادي شهر تهران بايد دقيقا شناسايي و در هم ضرب شوند

درحال‌حاضر در جامعه ما مفهوم يک شهر با هويت خيلي روشن نيست. براي درک هويت شهرمان بايد آورده‌ها و امکانات جغرافيايي، تاريخي و اعتقادي شهروندان را خوب شناسايي و درک کرده و سپس در هم ضرب کنيم تا هويتمان و آنچه بايد باشيم، مشخص شود. اين حرف‌ها را با آرامش و تسلط خاصي بيان مي‌کند. مهدي حجت، از بنيان‌گذاران سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري است که کمتر از صد روز از تصدي او بر حوزه مهم معاونت معماري و شهرسازي شهرداري تهران مي‌گذرد. از فحواي کلامش مي‌توان فهميد اوضاع شهر را نه مطلوب و نه ناجور مي‌داند. از بافت‌هاي فرسوده، رويه‌هاي ساخت‌وساز، هويت‌بخشي به شهر و برخي مسائل اقتصادي شهر صحبت کرديم.

رويکرد شما به مسئله بافت‌هاي فرسوده شهر تهران و طرح جديد دولت با عنوان طرح پيشگام چيست؟ با توجه به کمبود شديد سرانه‌هاي خدماتي و نبود زمين کافي براي تأمين اين خدمات، آيا استفاده از اراضي دولتي براي ساخت مسکن پيشگام را مناسب مي‌دانيد؟
بايد در ابتدا عرض کنم طرح پيشگام را شهرداري تهران تهيه و در اختيار دولت قرار داده است؛ آن‌هم نه براي تصويب؛ براي آنکه زمينه‌هاي لازم کمک‌هاي دولتي براي انجام اين طرح فراهم است يا خير؟ دو جلسه با حضور رئيس‌جمهور محترم و دو جلسه هم با معاون‌اول محترم ايشان برگزار کرديم تا موضوع اين طرح را با ايشان در ميان بگذاريم. طرح‌هايي که براي بافت‌هاي فرسوده بايد اجرا شود، نياز به برخي همکاري‌هاي دولتي هم دارد. البته اين همکاري‌ها در محدوده نوعي فراهم‌شدن شرايط براي بانک‌هاي معين است تا بتوانند اين طرح را تأمين مالي کنند. اين تأمين مالي هم در واقع اقدام خاص و بزرگی نيست؛ به معناي فراهم‌کردن تسهيلاتي مثل بهره با نرخ يک درصد کمتر براي سرمايه‌گذاران و مشارکت‌کنندگان اين طرح است. بگذاريد کمي بيشتر توضيح دهم. درباره بافت‌هاي فرسوده، مسئله اصلي مشارکت ساکنان آن است. حتما بايد نوسازي بافت فرسوده با مشارکت اهالي آن انجام شود. به‌عبارتي، ظرف و مظروف باهم اصلاح شوند. به‌طور طبيعي چون اهالي بافت‌هاي فرسوده ممکن است به لحاظ مالي براي چنين اقدامي در مضيقه باشند، يک‌سري تسهيلات اندک بانکي برايشان مورد نياز است. دراين‌باره نیز جناب رئيس‌جمهور نظرات مؤثر و کمک‌کننده‌اي داشتند و قول حمايت‌هاي لازم را دادند. از طرفي شايد شما با ابعاد مختلف طرح خيلي آشنايي نداشته باشيد. اين طرح فقط ساخت مسکن نيست که زمين احتياج داشته باشد. زمين‌ها در واقع خود همان بافت فرسوده هستند. اصلاح بافت فرسوده از تعمير پلاک منزل شروع مي‌شود و تا حد تجديد حيات يک محله وسعت پيدا مي‌کند. اينها هرکدام شرايط خاص خودش را دارد. اگر اصلاح به‌حدي برسد که نيازمند تجديد يک پهنه باشيم، آن‌وقت جايي براي اسکان موقت اهالي لازم است تا تسطيح و سالم‌سازي محله‌شان انجام شود. براي اين مسائل نيازمند امکاناتي هستيم که خدا را شکر شهرداري از اين امکانات برخوردار است و تمهيدات لازم براي اجرا در نظر گرفته شده است. اين را هم متذکر شوم که نوسازي انجام‌شده در سطح شهر تهران از متوسط نوسازي بافت فرسوده کشور تا پنج، شش برابر بيشتر است؛ در واقع کم‌کاري رخ نداده است، منتها از طرفي پروژه‌هاي اجراشده، پروژه‌هاي موفقي نبوده‌اند. از طرف ديگر، امروزه به‌خاطر رکود مسکن، سرمايه‌گذاري در اين حوزه‌ها صرفه اقتصادي ندارد. قيمت يک مترمربع ساختمان در آن بافت‌ها، از قيمت يک متر زمين آن کمتر است. اين اصلا به‌صرفه نيست و به مساعدت‌هاي کمّي نیاز دارد و ما درصدد هستيم اين طرح پيشگام را هرچه زودتر اجرائي کنيم. اين طرح خودش، خودش را تقويت مي‌کند. مثل يک بهمن برف است. هرچه ما امکان بهسازي بافت فرسوده را بيشتر فراهم کنيم، آورده‌هايي همراه خواهد داشت که قدرت بهسازي ما را افزايش مي‌دهد. اين به‌ صورت چرخه تصاعدي، ظرفيت بهسازي بافت فرسوده را بالا خواهد برد.
يعني براي افراد کم‌درآمد در بافت‌هاي فرسوده تهران، مي‌خواهيد تسهيلات بانکي خاصي را پيشنهاد دهيد؟
ببينيد اين قبلا هم انجام شده است؛ بانک‌هايي مثل تجارت، شهر و... کمک کرده و مي‌کنند. اين بيشتر همراهي و همدلي بانک‌ها را در راستای نوسازي مي‌طلبد.
رويه‌هاي ساخت‌وساز در چند دهه گذشته تا چه حد توانسته هويت شهر تهران را تحت‌تأثير قرار دهد؟ آيا اين رويه‌ها ما را از هويت شهري‌مان دور کرده يا باعث تثبيت آن شده؟ اصلا تغيير در اين رويه‌ها لازم است؟
کاش بتوان در وقت موسعي به اين سؤال پاسخی مفصل داد. در‌حال‌حاضر، در جامعه ما مفهوم يک شهر باهويت خيلي روشن نيست، يعني نمي‌دانيم وقتي مي‌خواهيم يک شهر باهويت داشته باشيم، منظورمان دقيقا چيست؟
مثلا من از پدربزرگ‌هايم شنيده‌ام تهران شهر چنارها بوده... .
يعني هويت از روي نشانه‌ها فراهم شود؟ اينها بحث‌هاي آکادميک دارد. اينکه هويت چگونه حاصل مي‌شود، موضوع بحث اينجا نيست. درباره سؤال روشن شما بايد بگويم، هر روز که تهران ساخته مي‌شود، ما از آنچه بايد باشيم، دورتر مي‌شويم. حال سؤال اين است: در گذشته دقيقا آنچه بايد بوده باشيم، بوده‌ايم؟ الزاما نه. ولي امروز داريم از آنچه مي‌توانستيم و بايد باشيم يا حداقل به اندازه گذشته باشيم، دورتر مي‌شويم.
کمي راجع به اين «بايد» توضيح دهيد. ما دقيقا چه بايد مي‌بوديم؟
پاسخش مفصل است. به‌طور خلاصه، آنچه بايد باشيم، مبتني بر سه محور است؛ نخست، تمام ايجابات و آورده‌هاي مکاني تهران بايد فهميده شود؛ يعني تهران کجاست؟ کيست؟ شهري که در پايه چنين سلسله‌جبالي قرار گرفته، اين حجم از فضاي سبز را دارد، درخت و جويبار دارد، ابعادش در کدام طرف گسترده شده است. فاصله يک‌ساعته تا دشت دارد، کوه‌ها دوره‌اش کرده‌اند و باعث آلودگي هوا شده‌‌اند و مسائل ديگر. اين مکان، جغرافيا و آورده‌هايش بايد خوب فهميده شوند. دوم، آورده‌هاي زماني شهر تهران است. تهران از نقطه‌نظر تاريخي چه کسي است؟ در کجاي عالم قرار گرفته؟ چه حوادثي در آن رخ داده و چه سابقه‌اي دارد؟ چه مردمي و با چه پيشينه‌اي در آن زندگي مي‌کنند؟ نسبت اين مردم با بقيه دنيا چيست؟ نسبت‌شان با بقيه شهرهاي کشورشان چيست؟ اصلا اين مردم براي چه در اين شهر جمع شده‌اند؟ چه خصوصياتي از نقطه‌نظرات جامعه‌شناسي و روان‌شناسي دارند؟ سوم، مردم اين شهر چه اعتقادات و باورهايي دارند؟ اين ملغمه‌اي که به عنوان اعتقادات شهروندان تهراني وجود دارد، دقيقا چيست؟ اين مردم چه مي‌خواهند؟ تمايل دارند به چه جهتي حرکت کنند؟ اين سه محور آورده‌هاي مکاني، زماني و باوري بايد در هم ضرب شوند تا معلوم شود ما بايد چه کسي باشيم؟ ما مي‌توانيم چه کسي باشيم؟ اين «توانستن» با «بايد» رابطه دارد. بيهوده فکر نکنيم ما مي‌توانيم در فلان موقعيت جهان باشيم؛ يعني نه دست بالا فکر کنيم و نه خود را دست‌کم بگيريم. هماني را که حقيقتا مي‌توانيم باشيم، تعيين کنيم. به عنوان مثال، توقعي که مي‌توان از تهران داشت، توقعي است که مي‌توان از يک بازيکن فوتبال داشت. دقيقا بر اساس توانمندي‌هاي بازيکن، مشخص مي‌شود در کدام پست، گلر، هافبک و... قرار می‌گيرد؛ يعني پست او بر اساس آورده‌ها و امکاناتش تعيين مي‌شود. مسئله تهران هم همين است. تهران خيلي وسيع و بزرگ است. منطقه يک با منطقه 20 قابل مقايسه نيست. هرکدام خصوصيات و آورده‌هاي مختص به خودشان را دارند. وقتي همه اينها فهميده شوند، ما متوجه مي‌شويم که داريم با ادراک درستی نسبت به مخاطبمان، از او دعوت مي‌کنيم جهت حرکت را تعيين کند. متأسفانه در‌حال‌حاضر چنين ادراکي نسبت به تهران نداريم.
با اين حساب، بايد تهران را کاملا خراب کنيم و دوباره از نو بسازيم.
نه اصلا؛ تهران درست مانند فردي مي‌ماند که به پزشکي مراجعه کرده و مي‌گويد: مي‌خواهم حالم بهتر شود. اين پزشک چه مي‌کند؟ اول او را دقيق معاينه کرده و اطلاعات لازم را به دست مي‌آورد. بعد مي‌گويد اگر مي‌خواهي حالت بهتر شود، بايد اين کارها را بکني. حالا ما چقدر برای شناسايي آورده‌هاي تهران مطالعه کرده‌ايم تا بفهميم تهران واقعا چيست و چه خصوصياتي دارد؟ نمي‌گويم هيچ مطالعه‌اي نشده است؛ بالاخره طرح جامع، طرح تفصيلي و... موجود است. منتها اينکه همه اينها يکدست شده و تبديل به رويکرد کلي براي تمام مديران حاکميتي دولتي و شهري شود تا تهران را به‌ عنوان پايتخت جمهوري اسلامي به سمت صحيحي هدايت کنند، انجام نشده است. بايد همه اين اطلاعات و نقاط ضعف و قوت تهران را خوب شناسايي و فهم کرده، نقاط قوت را تقويت و نقاط ضعف را تضعيف کنيم تا آرام‌آرام به سمت شهر مطلوب حرکت کنيم.
براي اين شناسايي و مطالعه، رويکرد و برنامه مشخصي داريد؟
بله، آنچه را که بايد عمل شود، به اجزايش تقسيم کرديم. به عنوان مثال، يکي از اجزا همان صورت ظاهري و سيماي شهر است. اين ظاهر بايد داراي خصوصياتي منبعث از همان سه محور باشد؛ يعني سيماي شهر ما بايد حاصل‌ضرب آورده‌هاي جغرافيايي، تاريخي و اعتقادي باشد. براي اين بايد برنامه داشته باشيم. هرکدام از مناطق ما بايد کميته يا هيئتي را براي برنامه‌ريزي و نظارت بر نماهاي حوزه خودشان داشته باشند. بين هيئت‌ها هماهنگي کامل و وحدت نظر ايجاد کنيم. توليدات فکري، محتوايي و تصويري در اختيارشان بگذاريم. آنچه باطل‌السحر اين رويکرد است، کاسبي‌کردن ماست. کسي که دنبال کاسبي باشد، به نما توجهي نمي‌کند؛ هرکس پول بيشتري داد، مي‌تواند نماي مدنظرش را کار کند. ما هم در شهر دنبال کاسبي نيستيم؛ هرچند که ضربه بزرگي از اين بابت متحمل مي‌شويم. خدمات شهر را نمي‌توان تعطيل کرد. پول مي‌خواهد. خودمان را از درآمد مهمي محروم مي‌کنيم. اين ديگر به خلاقيت ما بستگي دارد که با وجود تنگناي شديد، بتوانيم در مسير صحيح و واقعي گام برداريم.
کمي به طرح تفصيلي تهران بپردازيم. آيا ميزان پذيرفتن طرح تفصيلي مطلوب است؟ شما از رويه‌هاي پايش و نظارت بر اجراي طرح تفصيلي راضي هستيد؟
از سؤال خوب شما تشکر مي‌کنم. دو بحث اينجا وجود دارد؛ اول، پايش جوهري. اينکه طرح تفصيلي نسبت به خودش انحراف دارد يا خير؟ مثل اينکه ببينيد ساختماني دقيقا مانند آنچه در نقشه‌اش تعيين شده، ساخته شده است يا خير؟ در اين زمينه، بايد بگويم دلايل انحراف يکي کسب درآمد براي انجام امور شهري بوده، درباره خوب و بدش بحثي نمي‌کنم؛ دوم، آيا نقشه تهيه‌شده، اساسا نقشه مناسبي بوده است؟ اينجا پايش ماهوي طرح تفصيلي مطرح مي‌شود که آيا اين طرح، طرح خوبي مبتني بر همان رويکردها و راهبردهاي ما بوده است؟ براي پايش ماهوي بايد بررسي کنيم اين طرح ما را به سمت چه آرمان و مطلوبيتي هدايت مي‌کند؟ باعث چه نوع زندگي در شهر براي ما مي‌شود؟ چه تهراني را به ما تحويل مي‌دهد؟ اين نوع پايش، کيفي و مشکل است. من از طراحان و مشاوران طرح تفصيلي دعوت کردم که به اين موضوع هم بپردازند. آنها هم استقبال کردند.
در همين دوره کوتاه مسئوليت‌خود، آيا نتايج مشخصي از اين دو پايش به دستتان رسيده است؟
هنوز نتايجي به دست نيامده است. مقدمات انجام ‌شده است از قبيل اينکه يک‌سري ايجاباتي که طرح تفصيلي براي فضاي سبز داشت تا چه حد پيشرفت کرده و ميزان موفقيت چقدر بوده است، يا مثلا تدقيق کوچه‌ها، خيابان‌ها و انطباق مسيرها چقدر محقق شده است. روي اجزا مقداري کار شده؛ ولي جمع‌بندي، برآورد و تحليل صورت نگرفته است.
ساخت‌وساز در تهران آسيب زيادي به بناها و باغ‌های شهر وارد کرده است. به نظر شما اجراي دقيق همين رويه‌ها، قوانين و مقررات موجود کافي‌اند و توانايي حفظ بناها و باغ‌ها را دارند یا نياز به تجديدنظر و تغيير دارند؟
قوانين و مقررات فعلي مشکل دارندو در مقاطع مختلف و به دلايل متنوع شکل گرفته‌اند. بنابراين هماهنگي زيادي بينشان نيست. جهت‌گيري برخي قوانين نیز براي حفظ و نگهداشت نبوده است؛ مثلا من به برج-باغ اعتقادي ندارم. فکر مي‌کنم براي اينکه به منظور حفظ باغات در آنها برج بسازيم، کار غلطي است. علت اين تصميمات شايد فقدان راه‌حل بهتر يا انگيزه‌هاي درآمدزايي بوده است. بنابراين احساس نمي‌کنم اين قوانين و رويه‌ها بتوانند از ارزش‌هاي سبز، تاريخي، اقتصادي، فرهنگي و... ما حفاظت کنند. تا حالا که نتايج رضايت‌بخش نبوده و نيازمند تجديدنظرند.
شما براي تغيير قوانين برنامه‌اي داريد؟
براي تبديل ايده به برنامه، زمان لازم است. ايده‌اش را داريم و مي‌دانيم که دنبال چه نوع شهري هستيم؛ ولي براي تبديل آن به برنامه‌اي مشخص و بودجه معين، هنوز فاصله داريم. به عنوان مثال، به نظر من رسيدگي به وضعيت رود- دره‌هاي تهران ضروري است تا آنها را به عنوان سرمايه‌هاي بزرگ ملي در اختيار شهروندان و حتي ساير مردم کشور قرار دهيم؛ اما اینکه راهکار و برنامه متناسبش چيست؟ طبيعتا نياز به کار بيشتري در آينده دارد.
آقاي دکتر نجفي، فروش هولوگرام را متوقف کردند. اين دستور، شهرداري را از منبع درآمدي مهمي محروم مي‌کند. آيا اين توقف دائمي است يا پس از مدتي لغو مي‌شود؟
ببينيد توقف فروش هولوگرام، جلوي درآمد شهرداري را نمي‌گيرد. هولوگرام روشي بود براي تحقق گردش مالي شهرداري. البته چون به اين روش انجام مي‌شد، با اينکه گردش مالي سرعت مي‌گرفت؛ ولي اختلال‌هاي زيادي رخ مي‌داد. علت تسريع هم سودهاي هنگفتي بود که با خود داشت. ما فقط اين روش را متوقف کرديم؛ وگرنه جلوي دريافت و پرداخت پول را نگرفته‌ايم. بايد روش‌هاي ديگري را جايگزين روش خطرناک هولوگرام کنيم.
در حوزه مديريت بازار مسکن، فکر مي‌کنيد شهرداري تهران و به‌طور مشخص معاونت شما مي‌تواند نقشي ايفا کند؟
اين سؤال پيچيده و مفصل است. اگر بخواهم جواب مختصر بدهم، ممکن است در جامعه سوءتفاهم ايجاد کند. ببينيد هر کشاورزي که گندم درو مي‌کند، مقداري را با تبديل به نان مصرف مي‌کند و مقداري را براي کاشت دوباره نگه مي‌دارد. حتي اگر گرسنه بماند، باز به‌ناچار بايد مقداري را براي سال بعد ذخيره کند. متأسفانه همه گندمي که براي کاشت آينده در تهران بايد نگهداري مي‌شد، خورده شده است؛ يعني به اندازه‌اي در اين سال‌ها ساخت‌وساز انجام شده و به اندازه‌اي ساختمان خالي داريم و به اندازه‌اي اين موضوع باعث رکود شده که اکنون هيچ تمايلي براي سرمايه‌گذاري در اين حوزه نيست. کساني هم که خوش‌بين هستند، در اشتباه‌اند. تمام بررسي‌هاي اقتصادي نشان مي‌دهد ظرفيت تهران اشباع شده است. در تهران واقعا دچار مشکل بزرگي هستيم.

درحال‌حاضر در جامعه ما مفهوم يک شهر با هويت خيلي روشن نيست. براي درک هويت شهرمان بايد آورده‌ها و امکانات جغرافيايي، تاريخي و اعتقادي شهروندان را خوب شناسايي و درک کرده و سپس در هم ضرب کنيم تا هويتمان و آنچه بايد باشيم، مشخص شود. اين حرف‌ها را با آرامش و تسلط خاصي بيان مي‌کند. مهدي حجت، از بنيان‌گذاران سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري است که کمتر از صد روز از تصدي او بر حوزه مهم معاونت معماري و شهرسازي شهرداري تهران مي‌گذرد. از فحواي کلامش مي‌توان فهميد اوضاع شهر را نه مطلوب و نه ناجور مي‌داند. از بافت‌هاي فرسوده، رويه‌هاي ساخت‌وساز، هويت‌بخشي به شهر و برخي مسائل اقتصادي شهر صحبت کرديم.

رويکرد شما به مسئله بافت‌هاي فرسوده شهر تهران و طرح جديد دولت با عنوان طرح پيشگام چيست؟ با توجه به کمبود شديد سرانه‌هاي خدماتي و نبود زمين کافي براي تأمين اين خدمات، آيا استفاده از اراضي دولتي براي ساخت مسکن پيشگام را مناسب مي‌دانيد؟
بايد در ابتدا عرض کنم طرح پيشگام را شهرداري تهران تهيه و در اختيار دولت قرار داده است؛ آن‌هم نه براي تصويب؛ براي آنکه زمينه‌هاي لازم کمک‌هاي دولتي براي انجام اين طرح فراهم است يا خير؟ دو جلسه با حضور رئيس‌جمهور محترم و دو جلسه هم با معاون‌اول محترم ايشان برگزار کرديم تا موضوع اين طرح را با ايشان در ميان بگذاريم. طرح‌هايي که براي بافت‌هاي فرسوده بايد اجرا شود، نياز به برخي همکاري‌هاي دولتي هم دارد. البته اين همکاري‌ها در محدوده نوعي فراهم‌شدن شرايط براي بانک‌هاي معين است تا بتوانند اين طرح را تأمين مالي کنند. اين تأمين مالي هم در واقع اقدام خاص و بزرگی نيست؛ به معناي فراهم‌کردن تسهيلاتي مثل بهره با نرخ يک درصد کمتر براي سرمايه‌گذاران و مشارکت‌کنندگان اين طرح است. بگذاريد کمي بيشتر توضيح دهم. درباره بافت‌هاي فرسوده، مسئله اصلي مشارکت ساکنان آن است. حتما بايد نوسازي بافت فرسوده با مشارکت اهالي آن انجام شود. به‌عبارتي، ظرف و مظروف باهم اصلاح شوند. به‌طور طبيعي چون اهالي بافت‌هاي فرسوده ممکن است به لحاظ مالي براي چنين اقدامي در مضيقه باشند، يک‌سري تسهيلات اندک بانکي برايشان مورد نياز است. دراين‌باره نیز جناب رئيس‌جمهور نظرات مؤثر و کمک‌کننده‌اي داشتند و قول حمايت‌هاي لازم را دادند. از طرفي شايد شما با ابعاد مختلف طرح خيلي آشنايي نداشته باشيد. اين طرح فقط ساخت مسکن نيست که زمين احتياج داشته باشد. زمين‌ها در واقع خود همان بافت فرسوده هستند. اصلاح بافت فرسوده از تعمير پلاک منزل شروع مي‌شود و تا حد تجديد حيات يک محله وسعت پيدا مي‌کند. اينها هرکدام شرايط خاص خودش را دارد. اگر اصلاح به‌حدي برسد که نيازمند تجديد يک پهنه باشيم، آن‌وقت جايي براي اسکان موقت اهالي لازم است تا تسطيح و سالم‌سازي محله‌شان انجام شود. براي اين مسائل نيازمند امکاناتي هستيم که خدا را شکر شهرداري از اين امکانات برخوردار است و تمهيدات لازم براي اجرا در نظر گرفته شده است. اين را هم متذکر شوم که نوسازي انجام‌شده در سطح شهر تهران از متوسط نوسازي بافت فرسوده کشور تا پنج، شش برابر بيشتر است؛ در واقع کم‌کاري رخ نداده است، منتها از طرفي پروژه‌هاي اجراشده، پروژه‌هاي موفقي نبوده‌اند. از طرف ديگر، امروزه به‌خاطر رکود مسکن، سرمايه‌گذاري در اين حوزه‌ها صرفه اقتصادي ندارد. قيمت يک مترمربع ساختمان در آن بافت‌ها، از قيمت يک متر زمين آن کمتر است. اين اصلا به‌صرفه نيست و به مساعدت‌هاي کمّي نیاز دارد و ما درصدد هستيم اين طرح پيشگام را هرچه زودتر اجرائي کنيم. اين طرح خودش، خودش را تقويت مي‌کند. مثل يک بهمن برف است. هرچه ما امکان بهسازي بافت فرسوده را بيشتر فراهم کنيم، آورده‌هايي همراه خواهد داشت که قدرت بهسازي ما را افزايش مي‌دهد. اين به‌ صورت چرخه تصاعدي، ظرفيت بهسازي بافت فرسوده را بالا خواهد برد.
يعني براي افراد کم‌درآمد در بافت‌هاي فرسوده تهران، مي‌خواهيد تسهيلات بانکي خاصي را پيشنهاد دهيد؟
ببينيد اين قبلا هم انجام شده است؛ بانک‌هايي مثل تجارت، شهر و... کمک کرده و مي‌کنند. اين بيشتر همراهي و همدلي بانک‌ها را در راستای نوسازي مي‌طلبد.
رويه‌هاي ساخت‌وساز در چند دهه گذشته تا چه حد توانسته هويت شهر تهران را تحت‌تأثير قرار دهد؟ آيا اين رويه‌ها ما را از هويت شهري‌مان دور کرده يا باعث تثبيت آن شده؟ اصلا تغيير در اين رويه‌ها لازم است؟
کاش بتوان در وقت موسعي به اين سؤال پاسخی مفصل داد. در‌حال‌حاضر، در جامعه ما مفهوم يک شهر باهويت خيلي روشن نيست، يعني نمي‌دانيم وقتي مي‌خواهيم يک شهر باهويت داشته باشيم، منظورمان دقيقا چيست؟
مثلا من از پدربزرگ‌هايم شنيده‌ام تهران شهر چنارها بوده... .
يعني هويت از روي نشانه‌ها فراهم شود؟ اينها بحث‌هاي آکادميک دارد. اينکه هويت چگونه حاصل مي‌شود، موضوع بحث اينجا نيست. درباره سؤال روشن شما بايد بگويم، هر روز که تهران ساخته مي‌شود، ما از آنچه بايد باشيم، دورتر مي‌شويم. حال سؤال اين است: در گذشته دقيقا آنچه بايد بوده باشيم، بوده‌ايم؟ الزاما نه. ولي امروز داريم از آنچه مي‌توانستيم و بايد باشيم يا حداقل به اندازه گذشته باشيم، دورتر مي‌شويم.
کمي راجع به اين «بايد» توضيح دهيد. ما دقيقا چه بايد مي‌بوديم؟
پاسخش مفصل است. به‌طور خلاصه، آنچه بايد باشيم، مبتني بر سه محور است؛ نخست، تمام ايجابات و آورده‌هاي مکاني تهران بايد فهميده شود؛ يعني تهران کجاست؟ کيست؟ شهري که در پايه چنين سلسله‌جبالي قرار گرفته، اين حجم از فضاي سبز را دارد، درخت و جويبار دارد، ابعادش در کدام طرف گسترده شده است. فاصله يک‌ساعته تا دشت دارد، کوه‌ها دوره‌اش کرده‌اند و باعث آلودگي هوا شده‌‌اند و مسائل ديگر. اين مکان، جغرافيا و آورده‌هايش بايد خوب فهميده شوند. دوم، آورده‌هاي زماني شهر تهران است. تهران از نقطه‌نظر تاريخي چه کسي است؟ در کجاي عالم قرار گرفته؟ چه حوادثي در آن رخ داده و چه سابقه‌اي دارد؟ چه مردمي و با چه پيشينه‌اي در آن زندگي مي‌کنند؟ نسبت اين مردم با بقيه دنيا چيست؟ نسبت‌شان با بقيه شهرهاي کشورشان چيست؟ اصلا اين مردم براي چه در اين شهر جمع شده‌اند؟ چه خصوصياتي از نقطه‌نظرات جامعه‌شناسي و روان‌شناسي دارند؟ سوم، مردم اين شهر چه اعتقادات و باورهايي دارند؟ اين ملغمه‌اي که به عنوان اعتقادات شهروندان تهراني وجود دارد، دقيقا چيست؟ اين مردم چه مي‌خواهند؟ تمايل دارند به چه جهتي حرکت کنند؟ اين سه محور آورده‌هاي مکاني، زماني و باوري بايد در هم ضرب شوند تا معلوم شود ما بايد چه کسي باشيم؟ ما مي‌توانيم چه کسي باشيم؟ اين «توانستن» با «بايد» رابطه دارد. بيهوده فکر نکنيم ما مي‌توانيم در فلان موقعيت جهان باشيم؛ يعني نه دست بالا فکر کنيم و نه خود را دست‌کم بگيريم. هماني را که حقيقتا مي‌توانيم باشيم، تعيين کنيم. به عنوان مثال، توقعي که مي‌توان از تهران داشت، توقعي است که مي‌توان از يک بازيکن فوتبال داشت. دقيقا بر اساس توانمندي‌هاي بازيکن، مشخص مي‌شود در کدام پست، گلر، هافبک و... قرار می‌گيرد؛ يعني پست او بر اساس آورده‌ها و امکاناتش تعيين مي‌شود. مسئله تهران هم همين است. تهران خيلي وسيع و بزرگ است. منطقه يک با منطقه 20 قابل مقايسه نيست. هرکدام خصوصيات و آورده‌هاي مختص به خودشان را دارند. وقتي همه اينها فهميده شوند، ما متوجه مي‌شويم که داريم با ادراک درستی نسبت به مخاطبمان، از او دعوت مي‌کنيم جهت حرکت را تعيين کند. متأسفانه در‌حال‌حاضر چنين ادراکي نسبت به تهران نداريم.
با اين حساب، بايد تهران را کاملا خراب کنيم و دوباره از نو بسازيم.
نه اصلا؛ تهران درست مانند فردي مي‌ماند که به پزشکي مراجعه کرده و مي‌گويد: مي‌خواهم حالم بهتر شود. اين پزشک چه مي‌کند؟ اول او را دقيق معاينه کرده و اطلاعات لازم را به دست مي‌آورد. بعد مي‌گويد اگر مي‌خواهي حالت بهتر شود، بايد اين کارها را بکني. حالا ما چقدر برای شناسايي آورده‌هاي تهران مطالعه کرده‌ايم تا بفهميم تهران واقعا چيست و چه خصوصياتي دارد؟ نمي‌گويم هيچ مطالعه‌اي نشده است؛ بالاخره طرح جامع، طرح تفصيلي و... موجود است. منتها اينکه همه اينها يکدست شده و تبديل به رويکرد کلي براي تمام مديران حاکميتي دولتي و شهري شود تا تهران را به‌ عنوان پايتخت جمهوري اسلامي به سمت صحيحي هدايت کنند، انجام نشده است. بايد همه اين اطلاعات و نقاط ضعف و قوت تهران را خوب شناسايي و فهم کرده، نقاط قوت را تقويت و نقاط ضعف را تضعيف کنيم تا آرام‌آرام به سمت شهر مطلوب حرکت کنيم.
براي اين شناسايي و مطالعه، رويکرد و برنامه مشخصي داريد؟
بله، آنچه را که بايد عمل شود، به اجزايش تقسيم کرديم. به عنوان مثال، يکي از اجزا همان صورت ظاهري و سيماي شهر است. اين ظاهر بايد داراي خصوصياتي منبعث از همان سه محور باشد؛ يعني سيماي شهر ما بايد حاصل‌ضرب آورده‌هاي جغرافيايي، تاريخي و اعتقادي باشد. براي اين بايد برنامه داشته باشيم. هرکدام از مناطق ما بايد کميته يا هيئتي را براي برنامه‌ريزي و نظارت بر نماهاي حوزه خودشان داشته باشند. بين هيئت‌ها هماهنگي کامل و وحدت نظر ايجاد کنيم. توليدات فکري، محتوايي و تصويري در اختيارشان بگذاريم. آنچه باطل‌السحر اين رويکرد است، کاسبي‌کردن ماست. کسي که دنبال کاسبي باشد، به نما توجهي نمي‌کند؛ هرکس پول بيشتري داد، مي‌تواند نماي مدنظرش را کار کند. ما هم در شهر دنبال کاسبي نيستيم؛ هرچند که ضربه بزرگي از اين بابت متحمل مي‌شويم. خدمات شهر را نمي‌توان تعطيل کرد. پول مي‌خواهد. خودمان را از درآمد مهمي محروم مي‌کنيم. اين ديگر به خلاقيت ما بستگي دارد که با وجود تنگناي شديد، بتوانيم در مسير صحيح و واقعي گام برداريم.
کمي به طرح تفصيلي تهران بپردازيم. آيا ميزان پذيرفتن طرح تفصيلي مطلوب است؟ شما از رويه‌هاي پايش و نظارت بر اجراي طرح تفصيلي راضي هستيد؟
از سؤال خوب شما تشکر مي‌کنم. دو بحث اينجا وجود دارد؛ اول، پايش جوهري. اينکه طرح تفصيلي نسبت به خودش انحراف دارد يا خير؟ مثل اينکه ببينيد ساختماني دقيقا مانند آنچه در نقشه‌اش تعيين شده، ساخته شده است يا خير؟ در اين زمينه، بايد بگويم دلايل انحراف يکي کسب درآمد براي انجام امور شهري بوده، درباره خوب و بدش بحثي نمي‌کنم؛ دوم، آيا نقشه تهيه‌شده، اساسا نقشه مناسبي بوده است؟ اينجا پايش ماهوي طرح تفصيلي مطرح مي‌شود که آيا اين طرح، طرح خوبي مبتني بر همان رويکردها و راهبردهاي ما بوده است؟ براي پايش ماهوي بايد بررسي کنيم اين طرح ما را به سمت چه آرمان و مطلوبيتي هدايت مي‌کند؟ باعث چه نوع زندگي در شهر براي ما مي‌شود؟ چه تهراني را به ما تحويل مي‌دهد؟ اين نوع پايش، کيفي و مشکل است. من از طراحان و مشاوران طرح تفصيلي دعوت کردم که به اين موضوع هم بپردازند. آنها هم استقبال کردند.
در همين دوره کوتاه مسئوليت‌خود، آيا نتايج مشخصي از اين دو پايش به دستتان رسيده است؟
هنوز نتايجي به دست نيامده است. مقدمات انجام ‌شده است از قبيل اينکه يک‌سري ايجاباتي که طرح تفصيلي براي فضاي سبز داشت تا چه حد پيشرفت کرده و ميزان موفقيت چقدر بوده است، يا مثلا تدقيق کوچه‌ها، خيابان‌ها و انطباق مسيرها چقدر محقق شده است. روي اجزا مقداري کار شده؛ ولي جمع‌بندي، برآورد و تحليل صورت نگرفته است.
ساخت‌وساز در تهران آسيب زيادي به بناها و باغ‌های شهر وارد کرده است. به نظر شما اجراي دقيق همين رويه‌ها، قوانين و مقررات موجود کافي‌اند و توانايي حفظ بناها و باغ‌ها را دارند یا نياز به تجديدنظر و تغيير دارند؟
قوانين و مقررات فعلي مشکل دارندو در مقاطع مختلف و به دلايل متنوع شکل گرفته‌اند. بنابراين هماهنگي زيادي بينشان نيست. جهت‌گيري برخي قوانين نیز براي حفظ و نگهداشت نبوده است؛ مثلا من به برج-باغ اعتقادي ندارم. فکر مي‌کنم براي اينکه به منظور حفظ باغات در آنها برج بسازيم، کار غلطي است. علت اين تصميمات شايد فقدان راه‌حل بهتر يا انگيزه‌هاي درآمدزايي بوده است. بنابراين احساس نمي‌کنم اين قوانين و رويه‌ها بتوانند از ارزش‌هاي سبز، تاريخي، اقتصادي، فرهنگي و... ما حفاظت کنند. تا حالا که نتايج رضايت‌بخش نبوده و نيازمند تجديدنظرند.
شما براي تغيير قوانين برنامه‌اي داريد؟
براي تبديل ايده به برنامه، زمان لازم است. ايده‌اش را داريم و مي‌دانيم که دنبال چه نوع شهري هستيم؛ ولي براي تبديل آن به برنامه‌اي مشخص و بودجه معين، هنوز فاصله داريم. به عنوان مثال، به نظر من رسيدگي به وضعيت رود- دره‌هاي تهران ضروري است تا آنها را به عنوان سرمايه‌هاي بزرگ ملي در اختيار شهروندان و حتي ساير مردم کشور قرار دهيم؛ اما اینکه راهکار و برنامه متناسبش چيست؟ طبيعتا نياز به کار بيشتري در آينده دارد.
آقاي دکتر نجفي، فروش هولوگرام را متوقف کردند. اين دستور، شهرداري را از منبع درآمدي مهمي محروم مي‌کند. آيا اين توقف دائمي است يا پس از مدتي لغو مي‌شود؟
ببينيد توقف فروش هولوگرام، جلوي درآمد شهرداري را نمي‌گيرد. هولوگرام روشي بود براي تحقق گردش مالي شهرداري. البته چون به اين روش انجام مي‌شد، با اينکه گردش مالي سرعت مي‌گرفت؛ ولي اختلال‌هاي زيادي رخ مي‌داد. علت تسريع هم سودهاي هنگفتي بود که با خود داشت. ما فقط اين روش را متوقف کرديم؛ وگرنه جلوي دريافت و پرداخت پول را نگرفته‌ايم. بايد روش‌هاي ديگري را جايگزين روش خطرناک هولوگرام کنيم.
در حوزه مديريت بازار مسکن، فکر مي‌کنيد شهرداري تهران و به‌طور مشخص معاونت شما مي‌تواند نقشي ايفا کند؟
اين سؤال پيچيده و مفصل است. اگر بخواهم جواب مختصر بدهم، ممکن است در جامعه سوءتفاهم ايجاد کند. ببينيد هر کشاورزي که گندم درو مي‌کند، مقداري را با تبديل به نان مصرف مي‌کند و مقداري را براي کاشت دوباره نگه مي‌دارد. حتي اگر گرسنه بماند، باز به‌ناچار بايد مقداري را براي سال بعد ذخيره کند. متأسفانه همه گندمي که براي کاشت آينده در تهران بايد نگهداري مي‌شد، خورده شده است؛ يعني به اندازه‌اي در اين سال‌ها ساخت‌وساز انجام شده و به اندازه‌اي ساختمان خالي داريم و به اندازه‌اي اين موضوع باعث رکود شده که اکنون هيچ تمايلي براي سرمايه‌گذاري در اين حوزه نيست. کساني هم که خوش‌بين هستند، در اشتباه‌اند. تمام بررسي‌هاي اقتصادي نشان مي‌دهد ظرفيت تهران اشباع شده است. در تهران واقعا دچار مشکل بزرگي هستيم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.