|

بازار؛ حافظ بناهاي تاريخي

علي‌اصغر بدري.رئيس مركز تخصصي احياي اماكن تاريخي

«بازار» همان غول بي‌شاخ‌و‌دمي است كه به طمع زمين، بناهاي تاريخي را تخريب مي‌كند و به‌جاي آن آپارتمان‌هاي چندطبقه يا مجتمع‌هاي تجاري را بنا مي‌كند. واقعيت آن است كه بازار «دو چهره ژانوسي» دارد؛ «يك چهره ويرانگر» و «يك چهره حفاظت‌گر»؛ اما اين هنر «علاءالدين» است كه چگونه بتواند بر اين «غول بي‌شاخ‌ودم» مهار زند و مانند «غول چراغ جادو» از آن يك «خادم معجزه‌گر» بسازد.
سال 88 اخبار تحولات ايران تيتر يك رسانه‌هاي جهان بود. جهانيان از هم مي‌پرسيدند ايران كجاست؟ همين اتفاق ساده باعث شد سيل گردشگر خارجي به قصد مكاشفه، به سوي ايران سرازير شود. ناگهان تورهاي اروپايي با مقصد ايران، نزديك 20 برابر سال قبل به ايران گردشگر آوردند. گردشگراني كه به ايران وارد مي‌شوند، بيشتر از نوع «گردشگر فرهنگي (Cultural Tourist)» هستند و بالطبع فرهنگ و معماري ايران، بيش از هرچيز برايشان جذابيت دارد.
طبيعتا اصفهان، شيراز، كرمان و يزد بهترين مقصد براي گردشگران فرهنگي محسوب مي‌شوند. تا قبل از سال 88، چندين سفره‌خانه و مهمانسراي سنتي در بافت تاريخي يزد ايجاد شده بود، ولي نمي‌توان ادعا كرد كه از رونق درخور توجهي برخوردار بودند. سيل گردشگر خارجي، اين سفره‌خانه‌ها و مهمانسراهاي سنتي را با اقبال مواجه كرد؛ تاجايي‌كه ظرفيت آنها اشباع شد و حتي تمام اتاق‌هاي مهمانسراها تا دو، سه سال بعد هم رزرو شدند. اين حجم تقاضا، مالكان ساير بناهاي تاريخي را به صرافت انداخت كه بناي خود را «مرمت و احيا» كنند و در زمينه گردشگري، به ارائه خدمات بپردازند. اينجا بود كه غبار فراموشي يكي پس از ديگري از چهره خانه‌هاي تاريخي يزد زدوده شد.
تا سال 88، يك مترمربع زمين اصطلاحا كلنگي در بافت تاريخي يزد، حدود يك ميليون تومان ارزش داشت؛ اما اگر اين زمين مربوط به يك بناي تاريخي ثبت‌شده بود، رقمي حدود 300 تا 500 هزار تومان ارزش‌گذاري مي‌شد. مالكاني كه نه مشتري براي بناي خود پيدا مي‌كردند و نه مجوز تخريب و نوسازي پيدا مي‌كردند، همواره دنبال راهكاري براي خروج از ثبت بنا مي‌گشتند و چه اقدامي شناخته‌شده‌تر از آب‌بستن به پي بنا و تخريب شبانه؟!
اما به محض رونق كسب‌وكار در بناهاي تاريخي، ناگهان تقاضا بر عرضه فزوني گرفت و ارزش خانه‌هاي تاريخي بالا رفت و اين خانه‌ها تا متري چهار، پنج ميليون تومان به فروش رفتند. اين در حالي است كه هنوز كه هنوز است، ارزش يك مترمربع زمين كلنگي در بافت تاريخي يزد، همان يك ميليون تومان است. حالا ديگر «بازار شكل گرفته بود» و هركسي كه در خانه خود يك طاق، قوس، آينه‌كاري و اُرُسي مي‌يافت، درصدد بود كه تاريخچه‌اي براي خانه خود «بسازد» و آن را با عنوان خانه تاريخي در اين بازار بفروشد.
چه تأسف‌ها خوردند كساني كه بناي خود را از ثبت خارج يا تخريب كردند. از آن پس، ديگر هيچ‌كس بناي تاريخي و ارزشمند خود را نه‌تنها خراب نكرد، بلكه موج مرمت در بافت تاريخي يزد راه افتاد. «ثبت‌شدن بنا» در «فهرست آثار ملي» كه تا قبل از آن «ماتم مالكان» ناميده مي‌شد، به «صف انتظار براي ثبت آثار» مبدل شد. در اين احوال، تخريب خانه تاريخي «بي‌عقلي محض» خوانده شد و مالكان بناهاي تاريخي، ملك خود را كه ارزش افزوده بالايي برايشان به ارمغان مي‌آورد، «با مژگان چشم محافظت مي‌كردند». اين جريان آرام‌آرام به كاشان، اصفهان، كرمان، تهران و ساير نقاط كشور نيز سرايت كرد و نگرش به بناهاي تاريخي در اين شهرها هم عوض شد.
موج انتشار عكس‌هاي سلفي از طريق شبكه‌هاي مجازي، اجاره لوكيشن براي عكس نامزدي و توليد فيلم و سريال در تلويزيون و سينما در خانه‌هاي تاريخي راه افتاد. اصطلاحا «سبك زندگي» تغيير كرد و «كافه‌گردي و رستوران‌گردي» به «سبد مصرف خانوارها» راه پيدا كرد و «اقامت شبانه در يك بناي تاريخي» به يك «پرستيژ» مبدل شد. شركت‌هاي معتبر در پي آن بودند كه «يك خانه تاريخي» را تملك و آن را به عنوان «دفتر اصلي»، «محل ملاقات‌هاي تجاري» يا «محلي براي اقامت ميهمانان» مبدل كنند. برخي هم كه به واسطه قانون ارثيه صاحب خانه‌اي ارزشمند شده بودند، آن را مرمت كردند و براي آنكه «ريشه خود را به رخ ديگران بكشند»، آن را به محل سكونت دائمي يا فصلي خود تبديل كردند.
اين «اتفاق» واقعا «اتفاق» بود و نقش دولت و مديريت شهري در آن هم حداقل بود؛ ولي هنوز «دست تخريب‌گر بازار» در برخي بافت‌ها و شهرها مشاهده مي‌شود؛ اما مسئله خيلي ساده است، اگر «بازار ميراث فرهنگي» در آن شهرها و بافت‌ها نيز شكل بگيرد، نه‌تنها اين بناها تخريب نمي‌شوند، بلكه به مكاني اصيل براي ارائه خدمات، سكونت يا كار مبدل مي‌شوند. بالطبع بنايي كه براي مالكش منفعتي داشته باشد، حفظ خواهد شد و كسي درصدد تخريب آن نيست.
اجراي پروژه‌هاي محرك توسعه و پرچم به منظور الگوسازي، ارتقاي كيفيت منظر بافت تاريخي (نظير كف‌سازي و بدنه‌سازي در بافت‌هاي تاريخي)، ساماندهي و خروج مشاغل مزاحم از بافت، جبران عدم‌النفع مالكان بناهاي ثبت‌شده يا مستقر در حريم ثبتي و از همه مهم‌تر بسترسازي قانوني و ايجاد روال‌ها و فرايندهاي گردش كار، از ديگر اقداماتي است كه مي‌تواند بازار را مانند «غول چراغ جادو»، برده و رام «علاءالدين» كند.
بر اين پايه دولت و مديريت شهري بايد «فعالان اقتصادي و مالكان» را از طريق آموزش، مشاوره، ترويج، تسهيل‌گري، ارائه خدمات فني و اطلاعات و پوشش ريسك‌ها، اصطلاحا «توانمندسازي» كند. همچنين مي‌توان با تصويب قوانين و مقررات حمايتي، ارائه اعتبار، اعطاي معافيت و مشوق (نظير بخشودگي عوارض يا ارائه يارانه تسهيلات)، تجميع سرمايه‌هاي خرد، به‌كارگيري روش‌هاي نوين مشاركت و تجهيز سرمايه، «فرايند سرمايه‌گذاري» را تسهيل كرد تا «بازار ميراث فرهنگي» در راستای حفاظت از بناهاي تاريخي شكل گيرد.

«بازار» همان غول بي‌شاخ‌و‌دمي است كه به طمع زمين، بناهاي تاريخي را تخريب مي‌كند و به‌جاي آن آپارتمان‌هاي چندطبقه يا مجتمع‌هاي تجاري را بنا مي‌كند. واقعيت آن است كه بازار «دو چهره ژانوسي» دارد؛ «يك چهره ويرانگر» و «يك چهره حفاظت‌گر»؛ اما اين هنر «علاءالدين» است كه چگونه بتواند بر اين «غول بي‌شاخ‌ودم» مهار زند و مانند «غول چراغ جادو» از آن يك «خادم معجزه‌گر» بسازد.
سال 88 اخبار تحولات ايران تيتر يك رسانه‌هاي جهان بود. جهانيان از هم مي‌پرسيدند ايران كجاست؟ همين اتفاق ساده باعث شد سيل گردشگر خارجي به قصد مكاشفه، به سوي ايران سرازير شود. ناگهان تورهاي اروپايي با مقصد ايران، نزديك 20 برابر سال قبل به ايران گردشگر آوردند. گردشگراني كه به ايران وارد مي‌شوند، بيشتر از نوع «گردشگر فرهنگي (Cultural Tourist)» هستند و بالطبع فرهنگ و معماري ايران، بيش از هرچيز برايشان جذابيت دارد.
طبيعتا اصفهان، شيراز، كرمان و يزد بهترين مقصد براي گردشگران فرهنگي محسوب مي‌شوند. تا قبل از سال 88، چندين سفره‌خانه و مهمانسراي سنتي در بافت تاريخي يزد ايجاد شده بود، ولي نمي‌توان ادعا كرد كه از رونق درخور توجهي برخوردار بودند. سيل گردشگر خارجي، اين سفره‌خانه‌ها و مهمانسراهاي سنتي را با اقبال مواجه كرد؛ تاجايي‌كه ظرفيت آنها اشباع شد و حتي تمام اتاق‌هاي مهمانسراها تا دو، سه سال بعد هم رزرو شدند. اين حجم تقاضا، مالكان ساير بناهاي تاريخي را به صرافت انداخت كه بناي خود را «مرمت و احيا» كنند و در زمينه گردشگري، به ارائه خدمات بپردازند. اينجا بود كه غبار فراموشي يكي پس از ديگري از چهره خانه‌هاي تاريخي يزد زدوده شد.
تا سال 88، يك مترمربع زمين اصطلاحا كلنگي در بافت تاريخي يزد، حدود يك ميليون تومان ارزش داشت؛ اما اگر اين زمين مربوط به يك بناي تاريخي ثبت‌شده بود، رقمي حدود 300 تا 500 هزار تومان ارزش‌گذاري مي‌شد. مالكاني كه نه مشتري براي بناي خود پيدا مي‌كردند و نه مجوز تخريب و نوسازي پيدا مي‌كردند، همواره دنبال راهكاري براي خروج از ثبت بنا مي‌گشتند و چه اقدامي شناخته‌شده‌تر از آب‌بستن به پي بنا و تخريب شبانه؟!
اما به محض رونق كسب‌وكار در بناهاي تاريخي، ناگهان تقاضا بر عرضه فزوني گرفت و ارزش خانه‌هاي تاريخي بالا رفت و اين خانه‌ها تا متري چهار، پنج ميليون تومان به فروش رفتند. اين در حالي است كه هنوز كه هنوز است، ارزش يك مترمربع زمين كلنگي در بافت تاريخي يزد، همان يك ميليون تومان است. حالا ديگر «بازار شكل گرفته بود» و هركسي كه در خانه خود يك طاق، قوس، آينه‌كاري و اُرُسي مي‌يافت، درصدد بود كه تاريخچه‌اي براي خانه خود «بسازد» و آن را با عنوان خانه تاريخي در اين بازار بفروشد.
چه تأسف‌ها خوردند كساني كه بناي خود را از ثبت خارج يا تخريب كردند. از آن پس، ديگر هيچ‌كس بناي تاريخي و ارزشمند خود را نه‌تنها خراب نكرد، بلكه موج مرمت در بافت تاريخي يزد راه افتاد. «ثبت‌شدن بنا» در «فهرست آثار ملي» كه تا قبل از آن «ماتم مالكان» ناميده مي‌شد، به «صف انتظار براي ثبت آثار» مبدل شد. در اين احوال، تخريب خانه تاريخي «بي‌عقلي محض» خوانده شد و مالكان بناهاي تاريخي، ملك خود را كه ارزش افزوده بالايي برايشان به ارمغان مي‌آورد، «با مژگان چشم محافظت مي‌كردند». اين جريان آرام‌آرام به كاشان، اصفهان، كرمان، تهران و ساير نقاط كشور نيز سرايت كرد و نگرش به بناهاي تاريخي در اين شهرها هم عوض شد.
موج انتشار عكس‌هاي سلفي از طريق شبكه‌هاي مجازي، اجاره لوكيشن براي عكس نامزدي و توليد فيلم و سريال در تلويزيون و سينما در خانه‌هاي تاريخي راه افتاد. اصطلاحا «سبك زندگي» تغيير كرد و «كافه‌گردي و رستوران‌گردي» به «سبد مصرف خانوارها» راه پيدا كرد و «اقامت شبانه در يك بناي تاريخي» به يك «پرستيژ» مبدل شد. شركت‌هاي معتبر در پي آن بودند كه «يك خانه تاريخي» را تملك و آن را به عنوان «دفتر اصلي»، «محل ملاقات‌هاي تجاري» يا «محلي براي اقامت ميهمانان» مبدل كنند. برخي هم كه به واسطه قانون ارثيه صاحب خانه‌اي ارزشمند شده بودند، آن را مرمت كردند و براي آنكه «ريشه خود را به رخ ديگران بكشند»، آن را به محل سكونت دائمي يا فصلي خود تبديل كردند.
اين «اتفاق» واقعا «اتفاق» بود و نقش دولت و مديريت شهري در آن هم حداقل بود؛ ولي هنوز «دست تخريب‌گر بازار» در برخي بافت‌ها و شهرها مشاهده مي‌شود؛ اما مسئله خيلي ساده است، اگر «بازار ميراث فرهنگي» در آن شهرها و بافت‌ها نيز شكل بگيرد، نه‌تنها اين بناها تخريب نمي‌شوند، بلكه به مكاني اصيل براي ارائه خدمات، سكونت يا كار مبدل مي‌شوند. بالطبع بنايي كه براي مالكش منفعتي داشته باشد، حفظ خواهد شد و كسي درصدد تخريب آن نيست.
اجراي پروژه‌هاي محرك توسعه و پرچم به منظور الگوسازي، ارتقاي كيفيت منظر بافت تاريخي (نظير كف‌سازي و بدنه‌سازي در بافت‌هاي تاريخي)، ساماندهي و خروج مشاغل مزاحم از بافت، جبران عدم‌النفع مالكان بناهاي ثبت‌شده يا مستقر در حريم ثبتي و از همه مهم‌تر بسترسازي قانوني و ايجاد روال‌ها و فرايندهاي گردش كار، از ديگر اقداماتي است كه مي‌تواند بازار را مانند «غول چراغ جادو»، برده و رام «علاءالدين» كند.
بر اين پايه دولت و مديريت شهري بايد «فعالان اقتصادي و مالكان» را از طريق آموزش، مشاوره، ترويج، تسهيل‌گري، ارائه خدمات فني و اطلاعات و پوشش ريسك‌ها، اصطلاحا «توانمندسازي» كند. همچنين مي‌توان با تصويب قوانين و مقررات حمايتي، ارائه اعتبار، اعطاي معافيت و مشوق (نظير بخشودگي عوارض يا ارائه يارانه تسهيلات)، تجميع سرمايه‌هاي خرد، به‌كارگيري روش‌هاي نوين مشاركت و تجهيز سرمايه، «فرايند سرمايه‌گذاري» را تسهيل كرد تا «بازار ميراث فرهنگي» در راستای حفاظت از بناهاي تاريخي شكل گيرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.