کار کودک، جلوه زشت سرمايهداري
فرشيد يزداني.کارشناس حوزه رفاه و تأمين اجتماعي
شايد جلب توجه عموم به اين سؤال ارزشمند باشد که آيا کارگاههاي توليدي براي موفقيت در اجراي کار خود بايد کلبهها و نوانخانهها را زيرورو کنند تا کودکان فقير را بيابند؟ آيا اين کودکان را بايد به نوبت در طول شب به کار گمارند و از استراحتي که براي همه اجتنابناپذير و بيش از همه براي نوجوانان ضروري است، محروم کنند؟ آيا الزام است که تعداد زيادي دختر و پسر در سنين و تمايلات متفاوت را در يکجا گرد هم آورند تا آنجا که موجب اشاعه بنياد هرزگي شود؟ ايا اينها به مجموع شادکامي فردي يا ملي ميافزايد؟ سؤال یادشده سؤال مهمي است که کار کودکان به مجموع شادکامي فردي يا ملي ميافزايد يا از آن ميکاهد و غم فردي و ملي را افزايش ميدهد. اين سؤال، سؤالي است که در قالب و چارچوب نظام ذهني سرمايه نميتوان پاسخ آن را يافت؛ اما چرا؟ در نظامي که «سود»، محور همه چيز است و نه بهزيستي و شادکامي افراد، يقينا کار کودکان باعث انباشت سرمايه است؛ نوع کاري که چهره زشت سرمايه را بيشتر نمايان ميكند. اين مسئله به اين مفهوم نيست که کودکان پيش از اين، کاري نميکردند؛ فعاليت کودکان در دوران قبل بيشتر در فرايند زندگي جمعي در کارهاي خانواده بود و نه در مناسبات کار فردي که ويژگي کار در نظام سرمايه بهشمار ميرود. همانگونه که کار در دوره قبل از نظام سرمايهداري بيشتر در پيوند با زندگي قرار داشت و بنابراين ازخودبيگانگي ناشي از کار نيز مفهومي نداشت، با شکلگيري کار در چارچوب نظام سرمايه، کار کودکان نيز به خشنترين شکل خود نضج گرفت. اين خشونت هم وجه جسمي داشت و هم وجه رواني و ذهني. شکل جسمي آن به گونهاي بود که به روند رشد طبيعي کودک و توانمندشدن او خللي جدي وارد ميکرد و در وجه رواني و ذهني آن که به تخريب هويت و شخصيت کودکان ميانجامد ازخودبيگانگي در کودکان کار به وجهي همهجانبهتر عمل ميکند؛ زيرا در کودکان علاوه بر ازخودبيگانگي يعني بيگانگي کارگر با کار خود و محصول کار خود، فرصت خود آگاهي را نيز از کودکان ميگيرد. کار کودک در اين چارچوب، فرصت انديشه فرد را هم در سن کودکي ميگيرد و هم در بزرگسالي. در واقع نوعي تباهي جاودانه براي فرد به همراه ميآورد. شهر از وجهي جايگاه فرد است و کلانشهر جايگاه شهر آزاد و از وجهي ديگر نمادي از انباشت بهشمار ميرود (انباشت دارايي، جمعيت و....). شهر پيش از سرمايهداري، جنبهاي اجتماعيتر داشت و بازار به عنوان نماد اقتصاديشده در متن شهر، حک شده بود و سازوکار آن در خدمت شهر بود؛ اما در شهر سرمايهدارانه، بازار و اقتصاد محور قرار ميگيرد و شهر نيز در خدمت آن قرار ميگيرد. در واقع اقتصاد متن ميشود و اين عنوان بر پيشاني اجتماع حک ميشود. به تعبير کارول پولاني، در واقع تغيير نگرشی به انسان از انسان اجتماعي به انسان اقتصادي صورت ميگيرد. شهري که بايد مأواي زندگيبخش باشد، مخاطرهاي براي زندگي ميشود ضمنا خود را بر زندگي شهرنشينان تحميل ميکند. در اين گونه شهر انباشت نوع سوم (به تعبير ديويد هاروي) نماد خود را در ساختوسازهايي نشان ميدهد که مورد نياز عموم شهروندان و در راستای خواست صاحبان سرمايه قرار دارد؛ انباشتي که به نابرابري و بيعدالتي در شهر دامن ميزند. ايجاد و گسترش کار کودکان در همين چارچوب و بستر شکل ميگيرد و استمرار مييابد و چنانچه شهر بخواهد به جايگاه اصلي خود يعني محل زندگي جمعي و اجتماعي بازگردد، حذف کار کودکان يکي از نمادهاي اين بازگشت خواهد شد. کلانشهر تهران نيز از اين هجوم سرمايه در امان نمانده و به بدترين شکل مورد اين هجوم قرار گرفته است. در شهر اتومبيل بهجاي انسانها محور قرار گرفته و ساختوساز مهندسي به جنبه اجتماعي و زندگيبخش شهر سلطه پيدا کرده است. بسياري از ساختوسازهاي بزرگ را نگاه کنيد، کمترين منافع را براي عموم شهروندان دربر دارند. با اين رويکرد ميتوان کار کودکان در شهر را با توسعه اين نابرابريها و سلطهگريها در کنار انواع و اقسام آسيبهاي اجتماعي ديگر که هرکدام در جاي خود محل گفتاري منفعل بهشمار ميرود، نمايانتر دانست. کار کودکان در شهر دو گونه آشکار و پنهان دارد. گونه آشکار آن کار کودكان در خيابانهاست يا به عبارتي کودکان کار و خيابان نماد آن بهشمار ميروند. اين کودکان را به وفور در شهر ميبينيم که در منظر عموم خودنمايي ميکند. يکي از بدترين نوع اشکال کار اين کودکان، زبالهگردي است؛ کاري که کالاي کثيف را براي صاحبان سرمايه جمعآوري ميکند و خود کودکان کار کمترين بهره را از آن ميبرند. کودکان درگير در اين کار بهطور عام در شبانهروز حدود 15 تا 16 ساعت کار ميکنند. در اين فرايند که جمعآوري زباله تا تفکيک آن را شامل ميشود، کودکان در معرض بيشترين آسيبها قرار دارند. گونه پنهان کار کودکان نيز که آمار مشخصتري دارد، کودکاني هستند که در کارگاههاي شهر کار ميکنند. کافي است پوسته بازار شکافته و مشاهده شود در زير آن چه کودکی و چه جمعي از کودکان شهرمان در حال ويراني است. مطابق آخرين سرشماري کشوري که آمار آن به تفصيل انتشار پيدا کرده است (آمار سال 1395) تعداد کودکان کار در استان تهران بيش از 202 هزار نفر بوده است که بخش زيادي از آنها در کلانشهر تهران مشغول به کار بودهاند. اين تعداد کودک يعني نزديک به 10 درصد از کل کودکان تهران. جدا از بحث آماري کودکان کار، نفس کار کودکان مبيّن ظلمي است که به شهر ميرود و روند نابرابري در شهر را عمق ميبخشد. نظام توزيع منابع و قدرت در شهر نيز به اين رويکردها دامن ميزند. اگر رويکرد اصلاحگرايانه، عدالتطلبانه و آزاديخواهانه عمل کند، ميتواند اين لجامگسيختگي را تا حدودي کنترل کند. در سالهاي گذشته عملکرد مديريت شهري در بستر تسلط هرچه بيشتر نظام پولي و سرمايه بر نظام اجتماعي شهر بوده است. اين رويکرد در ميانمدت و بلندمدت به گسستگي هرچه بيشتر شهر از درون دامن ميزند و گسست اجتماعي را جايگزين انسجام اجتماعي ميکند. اين نظام سلب مالکيت گسترده به نفع فرادستان مالي را در پي دارد و حاشيهسازي مستمر در شهر را به دنبال دارد؛ حاشيهسازياي که نه صرفا بُعد جغرافيايي دارد بلکه بُعد اجتماعي آن قويتر است. به عنوان مثال در قلب تهران (پل مديريت در سعادتآباد) شاهد حاشيهنشيني گسترده هستيم و تمامي اينها احساس تعلق به شهر و انسجام اجتماعي را به چالش ميکشد. مديريت شهري ميتواند با رويکردي مداخلهاي و حرفهاي، به زيباسازي و انسانيسازي شهر کمک مؤثري داشته باشد؛ زيباسازيای که بيشتر وجه اجتماعي دارد تا فيزيکي، برجهاي آنچناني در کنار حاشيهنشينهاي بهشدت فقير شهر را زشت ميکند، زيبايي شهر صرفا در سنگفرش، پيادهروها، اتوبانهاي بيشتر و تابلوهاي تبليغاتي رنگارنگ نيست؛ تابلوهايي که بيشترين مخاطب آن صاحبان ثروت هستند.
شايد جلب توجه عموم به اين سؤال ارزشمند باشد که آيا کارگاههاي توليدي براي موفقيت در اجراي کار خود بايد کلبهها و نوانخانهها را زيرورو کنند تا کودکان فقير را بيابند؟ آيا اين کودکان را بايد به نوبت در طول شب به کار گمارند و از استراحتي که براي همه اجتنابناپذير و بيش از همه براي نوجوانان ضروري است، محروم کنند؟ آيا الزام است که تعداد زيادي دختر و پسر در سنين و تمايلات متفاوت را در يکجا گرد هم آورند تا آنجا که موجب اشاعه بنياد هرزگي شود؟ ايا اينها به مجموع شادکامي فردي يا ملي ميافزايد؟ سؤال یادشده سؤال مهمي است که کار کودکان به مجموع شادکامي فردي يا ملي ميافزايد يا از آن ميکاهد و غم فردي و ملي را افزايش ميدهد. اين سؤال، سؤالي است که در قالب و چارچوب نظام ذهني سرمايه نميتوان پاسخ آن را يافت؛ اما چرا؟ در نظامي که «سود»، محور همه چيز است و نه بهزيستي و شادکامي افراد، يقينا کار کودکان باعث انباشت سرمايه است؛ نوع کاري که چهره زشت سرمايه را بيشتر نمايان ميكند. اين مسئله به اين مفهوم نيست که کودکان پيش از اين، کاري نميکردند؛ فعاليت کودکان در دوران قبل بيشتر در فرايند زندگي جمعي در کارهاي خانواده بود و نه در مناسبات کار فردي که ويژگي کار در نظام سرمايه بهشمار ميرود. همانگونه که کار در دوره قبل از نظام سرمايهداري بيشتر در پيوند با زندگي قرار داشت و بنابراين ازخودبيگانگي ناشي از کار نيز مفهومي نداشت، با شکلگيري کار در چارچوب نظام سرمايه، کار کودکان نيز به خشنترين شکل خود نضج گرفت. اين خشونت هم وجه جسمي داشت و هم وجه رواني و ذهني. شکل جسمي آن به گونهاي بود که به روند رشد طبيعي کودک و توانمندشدن او خللي جدي وارد ميکرد و در وجه رواني و ذهني آن که به تخريب هويت و شخصيت کودکان ميانجامد ازخودبيگانگي در کودکان کار به وجهي همهجانبهتر عمل ميکند؛ زيرا در کودکان علاوه بر ازخودبيگانگي يعني بيگانگي کارگر با کار خود و محصول کار خود، فرصت خود آگاهي را نيز از کودکان ميگيرد. کار کودک در اين چارچوب، فرصت انديشه فرد را هم در سن کودکي ميگيرد و هم در بزرگسالي. در واقع نوعي تباهي جاودانه براي فرد به همراه ميآورد. شهر از وجهي جايگاه فرد است و کلانشهر جايگاه شهر آزاد و از وجهي ديگر نمادي از انباشت بهشمار ميرود (انباشت دارايي، جمعيت و....). شهر پيش از سرمايهداري، جنبهاي اجتماعيتر داشت و بازار به عنوان نماد اقتصاديشده در متن شهر، حک شده بود و سازوکار آن در خدمت شهر بود؛ اما در شهر سرمايهدارانه، بازار و اقتصاد محور قرار ميگيرد و شهر نيز در خدمت آن قرار ميگيرد. در واقع اقتصاد متن ميشود و اين عنوان بر پيشاني اجتماع حک ميشود. به تعبير کارول پولاني، در واقع تغيير نگرشی به انسان از انسان اجتماعي به انسان اقتصادي صورت ميگيرد. شهري که بايد مأواي زندگيبخش باشد، مخاطرهاي براي زندگي ميشود ضمنا خود را بر زندگي شهرنشينان تحميل ميکند. در اين گونه شهر انباشت نوع سوم (به تعبير ديويد هاروي) نماد خود را در ساختوسازهايي نشان ميدهد که مورد نياز عموم شهروندان و در راستای خواست صاحبان سرمايه قرار دارد؛ انباشتي که به نابرابري و بيعدالتي در شهر دامن ميزند. ايجاد و گسترش کار کودکان در همين چارچوب و بستر شکل ميگيرد و استمرار مييابد و چنانچه شهر بخواهد به جايگاه اصلي خود يعني محل زندگي جمعي و اجتماعي بازگردد، حذف کار کودکان يکي از نمادهاي اين بازگشت خواهد شد. کلانشهر تهران نيز از اين هجوم سرمايه در امان نمانده و به بدترين شکل مورد اين هجوم قرار گرفته است. در شهر اتومبيل بهجاي انسانها محور قرار گرفته و ساختوساز مهندسي به جنبه اجتماعي و زندگيبخش شهر سلطه پيدا کرده است. بسياري از ساختوسازهاي بزرگ را نگاه کنيد، کمترين منافع را براي عموم شهروندان دربر دارند. با اين رويکرد ميتوان کار کودکان در شهر را با توسعه اين نابرابريها و سلطهگريها در کنار انواع و اقسام آسيبهاي اجتماعي ديگر که هرکدام در جاي خود محل گفتاري منفعل بهشمار ميرود، نمايانتر دانست. کار کودکان در شهر دو گونه آشکار و پنهان دارد. گونه آشکار آن کار کودكان در خيابانهاست يا به عبارتي کودکان کار و خيابان نماد آن بهشمار ميروند. اين کودکان را به وفور در شهر ميبينيم که در منظر عموم خودنمايي ميکند. يکي از بدترين نوع اشکال کار اين کودکان، زبالهگردي است؛ کاري که کالاي کثيف را براي صاحبان سرمايه جمعآوري ميکند و خود کودکان کار کمترين بهره را از آن ميبرند. کودکان درگير در اين کار بهطور عام در شبانهروز حدود 15 تا 16 ساعت کار ميکنند. در اين فرايند که جمعآوري زباله تا تفکيک آن را شامل ميشود، کودکان در معرض بيشترين آسيبها قرار دارند. گونه پنهان کار کودکان نيز که آمار مشخصتري دارد، کودکاني هستند که در کارگاههاي شهر کار ميکنند. کافي است پوسته بازار شکافته و مشاهده شود در زير آن چه کودکی و چه جمعي از کودکان شهرمان در حال ويراني است. مطابق آخرين سرشماري کشوري که آمار آن به تفصيل انتشار پيدا کرده است (آمار سال 1395) تعداد کودکان کار در استان تهران بيش از 202 هزار نفر بوده است که بخش زيادي از آنها در کلانشهر تهران مشغول به کار بودهاند. اين تعداد کودک يعني نزديک به 10 درصد از کل کودکان تهران. جدا از بحث آماري کودکان کار، نفس کار کودکان مبيّن ظلمي است که به شهر ميرود و روند نابرابري در شهر را عمق ميبخشد. نظام توزيع منابع و قدرت در شهر نيز به اين رويکردها دامن ميزند. اگر رويکرد اصلاحگرايانه، عدالتطلبانه و آزاديخواهانه عمل کند، ميتواند اين لجامگسيختگي را تا حدودي کنترل کند. در سالهاي گذشته عملکرد مديريت شهري در بستر تسلط هرچه بيشتر نظام پولي و سرمايه بر نظام اجتماعي شهر بوده است. اين رويکرد در ميانمدت و بلندمدت به گسستگي هرچه بيشتر شهر از درون دامن ميزند و گسست اجتماعي را جايگزين انسجام اجتماعي ميکند. اين نظام سلب مالکيت گسترده به نفع فرادستان مالي را در پي دارد و حاشيهسازي مستمر در شهر را به دنبال دارد؛ حاشيهسازياي که نه صرفا بُعد جغرافيايي دارد بلکه بُعد اجتماعي آن قويتر است. به عنوان مثال در قلب تهران (پل مديريت در سعادتآباد) شاهد حاشيهنشيني گسترده هستيم و تمامي اينها احساس تعلق به شهر و انسجام اجتماعي را به چالش ميکشد. مديريت شهري ميتواند با رويکردي مداخلهاي و حرفهاي، به زيباسازي و انسانيسازي شهر کمک مؤثري داشته باشد؛ زيباسازيای که بيشتر وجه اجتماعي دارد تا فيزيکي، برجهاي آنچناني در کنار حاشيهنشينهاي بهشدت فقير شهر را زشت ميکند، زيبايي شهر صرفا در سنگفرش، پيادهروها، اتوبانهاي بيشتر و تابلوهاي تبليغاتي رنگارنگ نيست؛ تابلوهايي که بيشترين مخاطب آن صاحبان ثروت هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.