|

پلاک‌های شهرستان

بهروز مرادی.جامعه‌شناس و مدرس دانشگاه

به‌تازگی در بسیاری از خیابان‌های تهران خودروهایی با پلاک شهرستان به چشم می‌خورند که رانندگان آنها مشغول مسافرکشی هستند؛ خودروهایی با پلاک متعلق به استان‌های خراسان، آذربایجان‌غربی، ایلام، کرمانشاه، لرستان و... که عموما پرایدهایی مدل پایین‌اند و خیابان‌های تهران را بیش از پیش مملو از دود و دی‌اکسیدکربن می‌کنند. راننده‌های آنها از شهرستان‌ها و گاهی از روستاهای دورافتاده‌ای به تهران آمده‌اند برای اینکه از قِبَلِ مسافرکشی در پایتختِ پررفت‌وآمد و پریشان ایران‌زمین، درآمدی کسب کنند. آنان مناطق شلوغ و پرمسافر را شناسایی کرده‌اند و بر پایه یک اصل نانوشته؛ اگر درآمد مناسبی نداشته باشند، تهران را ترک می‌کردند و بر تعداد آنها افزوده نمی‌شد. اما آمارها از افزایش نرخ مهاجرت به تهران حکایت می‌کنند و نیز از افزایش نرخ رشد جمعیت تهران متأثر از مهاجرت‌ها به این شهر هستند.
رانندگان چنین خودروهای مسافرکشِ شخصی، شب‌ها عموما در خودروهای خود می‌خوابند. آنها فاقد مسکن، خانه، زندگی، اثاثیه و خانواده مستقر در تهران هستند و در خودروی خود زندگی می‌کنند. این پدیده‌ای جدید در تهران است و نیازمند توجهی جامعه‌شناختی- جمعیت‌شناختی. جا دارد پرسیده شود این پدیده چه تأثیراتی بر تهران و محیط اجتماعی- فرهنگی آن دارد؟ بدون تردید پاسخ دقیق به این پرسش، نیازمند پژوهشی پیمایشی است. اما در مقام فرضیه‌پردازی و اندیشه‌ورزی پیشاپیمایشی نیز می‌توان گمانه‌زنی‌هایی درباره تأثیرات و پیامدهای احتمالی آن انجام داد: یکی از پیامدهای اصلی این پدیده، به مقوله «تعلق محیطی» مربوط است. انسان در قبال محیطی احساس مسئولیت بیشتری دارد که به آن احساس تعلق داشته باشد؛ یعنی همان سرزمین مادری و پدری که در آن متولد شده، در آن رشد کرده و بالیده و زندگی کرده و هویت خود را از طریق پیوستگی و وابستگی به آن تعریف می‌کند. اگر آن سرزمین برای فرد، بویی از هویت قومی نیز داشته باشد، در آن صورت این احساس تعلق دوچندان می‌شود. استقرار در سرزمین جدید، معمولا با گسست هویتی توأم است و مدت‌ها طول می‌کشد تا فرد، محیط جدید را به عنوان سکونتگاه خود بپذیرد و خود را به آن وابسته بداند و به آن احساس تعلق کند. اما احساس تعلق نداشتن به محیط، سبب ایجاد نوعی بی‌تفاوتی نسبت به سرنوشت و کیفیت آن محیط در افراد می‌شود. این بی‌تفاوتی می‌تواند باعث رعایت‌نکردن هنجارهای اجتماعی - فرهنگی محیط میزبان از سوی افرادی شود که خود را با آن بیگانه می‌انگارند و آن را از آنِ خود نمی‌دانند. زیرپاگذاشتن هنجارها یعنی کج‌روی اجتماعی و زیرپاگذاشتن قوانین یعنی ارتکاب جرم. انجام چنین رفتاری از سوی چنین کسانی بسیار محتمل است؛ چراکه آنها تهران را به‌مثابه مکانی (چه‌بسا) موقت و دست‌کم غریبه می‌نگرند که صرفا به‌ دلیل امر تولید پول در آنجا به سر می‌برند. ممکن است آنها وجود فرصت‌های تولید پول در تهران را با نبود فرصت‌های مشابه در سرزمین پدری خود مقایسه كنند و از این مقایسه رأی به وجود تبعیض در گستره‌ای ملی در ایران بدهند و در نتیجه بغضی فروخورده و خشمی بالقوه در آنها پرورانده شود و هنگام خستگی و تحمل فشارهای عصبی، ممکن است این خشم، بالفعل شود و خود را در قالب درگیری‌های خیابانی و پرخاشگری اجتماعی نمایان و متجلی كند. ضمن اینکه احساس تعلق‌نداشتن آنها به تهران، باعث می‌شود با اجزا و روابط درونی آن، از موضعی مسئولیت‌شناسانه تنظیم رابطه نکنند و دغدغه رعایت مصالح آن را در دل نداشته باشند و سودای حفظ منافع آن را در سر نپرورانند.
پژوهش‌ها و مشاهده‌های عینی در تهران بر این واقعیت دلالت دارند که تهران به مرحله اشباع ساکنان رسیده و ظرفیت این شهر تکمیل و چه‌بسا فراتر از تکمیل است. افزایش مهاجرت‌ها به تهران و ظهور پدیده‌های جدید مهاجرتی به این شهر ازجمله ماشین‌خوابی، سبب اعمال فشار هرچه بیشتر بر ظرفیت‌های محدود و شکننده زیست‌محیطی، آب‌وهوایی، خدماتی، پزشکی- بهداشتی، روانی، جسمانی، رفاهی و... این شهر می‌شود. افزایش مهاجرت به تهران، امکان خشونت‌ورزی در این شهر را افزایش می‌دهد و زندگی را در رقابتی شدیدتر، خشن‌تر مي‌كند.
چنین روندی به پیامدی وخیم‌تر منجر می‌شود که ناامن‌ترشدن هرچه بیشتر تهران است و همه اینها تهران را به شهری برای زندگی‌نکردن تبدیل می‌کنند. بعید است ماشین‌خواب‌ها با این نوع زندگی پرتنش و فاقد آسایش و خشنی که در تهران دارند، بهداشت روانی لازم را برای مقابله مسالمت‌آمیز با چالش‌های ارتباطاتی درون پایتخت داشته باشند. ظرفیت روانی انسان وابسته است به کیفیت زندگی او و همین امر می‌تواند باعث افزایش خشونت‌های خیابانی به‌واسطه حضور آنان در تهران شود.
با این ‌همه، بایسته است در نظر داشت که نبود فرصت‌های شغلی لازم برای تشکیل یا تداوم زندگی، از مهم‌ترین علل مهاجرت چنین کسانی به تهران و تن‌دادن به چنین زندگی بسیار نازلی از نظر سطح کیفیت و استانداردهاست. اینها سبب می‌شوند با وجود همه پیامدهای ناخوشایند و ناگوار حضور آنها در تهران، انسان با آنها همدلی و همدردی کند. آنها بحران‌هایی را که در آنها در محل سکونت خود در سایر استان‌ها دست‌وپا می‌زنند، به تهران منتقل كرده‌اند.
چه باید کرد؟
اخراج آنها از تهران و بازپس‌فرستادن آنها با زور به سکونتگاه‌های مبدأ، به معنی محروم‌كردن آنها از ادامه زندگی و ممانعت از تأمین معیشت فردی و خانوادگی آنهاست. این پدیده پیش از آنکه خود «اصل بحران» باشد، «علامت بحران» است؛ علامت بحران تأمین معیشت در سایر استان‌ها، بحران نبود فرصت‌های شغلی و فقدان سازوکارهای شرافتمندانه مؤثر برای تداوم زندگی. وجود چنین کسانی و رفت‌وآمدهای چنین خودروهایی در تهران، «علامت مرض» است و نه «خود مرض» و هشداری است به دولتمردان و مسئولان که از گستره محرومیت‌ها در سطح ملی آگاه باشند و بدانند اگر برای رفع این مرض ملی کاری نکنند، روند خالی‌شدن شهرها و روستاها و هجوم بحران‌ساز به تهران و سایر شهرهای بزرگ، به‌گونه‌ای خطرناک، همچنان تداوم خواهد یافت.
لازم است دولت در سیاست‌های راهبردی خود، در گام نخست با اجرای پیمایش‌هایی واقعیت‌گرایانه جامعه‌شناختی- جمعیت‌شناختی- روان‌شناختی، فهرستی از استان‌های مهاجرت‌فرست را تهیه كند، علل عمده مهاجرت‌ها را شناسایی کرده و در یک برنامه راهبردی سه‌گانه کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت، امکان زندگی‌کردن را در مسیری مساوات‌گرایانه در سراسر ایران افزایش بدهد و به‌ویژه بر اساس اولویت‌بندی، استان‌های بیشتر مهاجرت‌فرست را دریابد.
مطلب از این قرار است که در استان‌های بیشتر محروم، بايد زیرساخت‌های اقتصادی و فرصت‌های شغلی و پزشکی- درمانی و دیگر جنبه‌های زندگی که فقدان آنها در استان‌های دیگر باعث مهاجرت به تهران و سایر شهرهای بزرگ می‌شود، ایجاد یا تقویت شوند تا روند مهاجرت‌فرستی متوقف و در افق بلندمدت خوش‌بینانه، این روند جهتی معکوس به خود بگیرد.
هم‌زمان شایسته است متولیان و مسئولان دلسوز و متعهد ایرانی، از سیاست تجمیع و تمرکز امکانات در تهران بپرهیزند؛ چراکه سیاستی به‌غایت غلط، تبعیض‌آمیز، تباه‌کننده و بحران‌ساز بود که از زمان حکومت پهلوی در ایران کلید خورد، به‌گونه‌ای که به عنوان مثال در سال‌های پیش از انقلاب اسلامی، 60 درصد از تأسیسات صنعتی را در چهار استان تهران، آذربایجان‌شرقی، خراسان و اصفهان متمرکز كرد و 40 درصد دیگر این تأسیسات را در 20 استان دیگر.
در این افق بلندمدت، بایسته است توزیع همگون امکانات و فرصت‌های زندگی در سراسر ایران در نظر گرفته شود تا هم امر آمایش سرزمین صورتی عملیاتی بپذیرد و هم توسعه ایران با عدالت اجتماعی و رفع تبعیض‌های قومی و ملی همراه شود. در چنین افق بلندمدتی است که می‌توان نظام ثبت‌نام شهروندی در شهرداری هر شهر را مانند کشور هلند در ایران محقق كرد که جابه‌جایی محل سکونت از سوی شهروندان جز با کسب مجوز سکونت شهروندی از سوی شهرداری ممکن نخواهد بود.

به‌تازگی در بسیاری از خیابان‌های تهران خودروهایی با پلاک شهرستان به چشم می‌خورند که رانندگان آنها مشغول مسافرکشی هستند؛ خودروهایی با پلاک متعلق به استان‌های خراسان، آذربایجان‌غربی، ایلام، کرمانشاه، لرستان و... که عموما پرایدهایی مدل پایین‌اند و خیابان‌های تهران را بیش از پیش مملو از دود و دی‌اکسیدکربن می‌کنند. راننده‌های آنها از شهرستان‌ها و گاهی از روستاهای دورافتاده‌ای به تهران آمده‌اند برای اینکه از قِبَلِ مسافرکشی در پایتختِ پررفت‌وآمد و پریشان ایران‌زمین، درآمدی کسب کنند. آنان مناطق شلوغ و پرمسافر را شناسایی کرده‌اند و بر پایه یک اصل نانوشته؛ اگر درآمد مناسبی نداشته باشند، تهران را ترک می‌کردند و بر تعداد آنها افزوده نمی‌شد. اما آمارها از افزایش نرخ مهاجرت به تهران حکایت می‌کنند و نیز از افزایش نرخ رشد جمعیت تهران متأثر از مهاجرت‌ها به این شهر هستند.
رانندگان چنین خودروهای مسافرکشِ شخصی، شب‌ها عموما در خودروهای خود می‌خوابند. آنها فاقد مسکن، خانه، زندگی، اثاثیه و خانواده مستقر در تهران هستند و در خودروی خود زندگی می‌کنند. این پدیده‌ای جدید در تهران است و نیازمند توجهی جامعه‌شناختی- جمعیت‌شناختی. جا دارد پرسیده شود این پدیده چه تأثیراتی بر تهران و محیط اجتماعی- فرهنگی آن دارد؟ بدون تردید پاسخ دقیق به این پرسش، نیازمند پژوهشی پیمایشی است. اما در مقام فرضیه‌پردازی و اندیشه‌ورزی پیشاپیمایشی نیز می‌توان گمانه‌زنی‌هایی درباره تأثیرات و پیامدهای احتمالی آن انجام داد: یکی از پیامدهای اصلی این پدیده، به مقوله «تعلق محیطی» مربوط است. انسان در قبال محیطی احساس مسئولیت بیشتری دارد که به آن احساس تعلق داشته باشد؛ یعنی همان سرزمین مادری و پدری که در آن متولد شده، در آن رشد کرده و بالیده و زندگی کرده و هویت خود را از طریق پیوستگی و وابستگی به آن تعریف می‌کند. اگر آن سرزمین برای فرد، بویی از هویت قومی نیز داشته باشد، در آن صورت این احساس تعلق دوچندان می‌شود. استقرار در سرزمین جدید، معمولا با گسست هویتی توأم است و مدت‌ها طول می‌کشد تا فرد، محیط جدید را به عنوان سکونتگاه خود بپذیرد و خود را به آن وابسته بداند و به آن احساس تعلق کند. اما احساس تعلق نداشتن به محیط، سبب ایجاد نوعی بی‌تفاوتی نسبت به سرنوشت و کیفیت آن محیط در افراد می‌شود. این بی‌تفاوتی می‌تواند باعث رعایت‌نکردن هنجارهای اجتماعی - فرهنگی محیط میزبان از سوی افرادی شود که خود را با آن بیگانه می‌انگارند و آن را از آنِ خود نمی‌دانند. زیرپاگذاشتن هنجارها یعنی کج‌روی اجتماعی و زیرپاگذاشتن قوانین یعنی ارتکاب جرم. انجام چنین رفتاری از سوی چنین کسانی بسیار محتمل است؛ چراکه آنها تهران را به‌مثابه مکانی (چه‌بسا) موقت و دست‌کم غریبه می‌نگرند که صرفا به‌ دلیل امر تولید پول در آنجا به سر می‌برند. ممکن است آنها وجود فرصت‌های تولید پول در تهران را با نبود فرصت‌های مشابه در سرزمین پدری خود مقایسه كنند و از این مقایسه رأی به وجود تبعیض در گستره‌ای ملی در ایران بدهند و در نتیجه بغضی فروخورده و خشمی بالقوه در آنها پرورانده شود و هنگام خستگی و تحمل فشارهای عصبی، ممکن است این خشم، بالفعل شود و خود را در قالب درگیری‌های خیابانی و پرخاشگری اجتماعی نمایان و متجلی كند. ضمن اینکه احساس تعلق‌نداشتن آنها به تهران، باعث می‌شود با اجزا و روابط درونی آن، از موضعی مسئولیت‌شناسانه تنظیم رابطه نکنند و دغدغه رعایت مصالح آن را در دل نداشته باشند و سودای حفظ منافع آن را در سر نپرورانند.
پژوهش‌ها و مشاهده‌های عینی در تهران بر این واقعیت دلالت دارند که تهران به مرحله اشباع ساکنان رسیده و ظرفیت این شهر تکمیل و چه‌بسا فراتر از تکمیل است. افزایش مهاجرت‌ها به تهران و ظهور پدیده‌های جدید مهاجرتی به این شهر ازجمله ماشین‌خوابی، سبب اعمال فشار هرچه بیشتر بر ظرفیت‌های محدود و شکننده زیست‌محیطی، آب‌وهوایی، خدماتی، پزشکی- بهداشتی، روانی، جسمانی، رفاهی و... این شهر می‌شود. افزایش مهاجرت به تهران، امکان خشونت‌ورزی در این شهر را افزایش می‌دهد و زندگی را در رقابتی شدیدتر، خشن‌تر مي‌كند.
چنین روندی به پیامدی وخیم‌تر منجر می‌شود که ناامن‌ترشدن هرچه بیشتر تهران است و همه اینها تهران را به شهری برای زندگی‌نکردن تبدیل می‌کنند. بعید است ماشین‌خواب‌ها با این نوع زندگی پرتنش و فاقد آسایش و خشنی که در تهران دارند، بهداشت روانی لازم را برای مقابله مسالمت‌آمیز با چالش‌های ارتباطاتی درون پایتخت داشته باشند. ظرفیت روانی انسان وابسته است به کیفیت زندگی او و همین امر می‌تواند باعث افزایش خشونت‌های خیابانی به‌واسطه حضور آنان در تهران شود.
با این ‌همه، بایسته است در نظر داشت که نبود فرصت‌های شغلی لازم برای تشکیل یا تداوم زندگی، از مهم‌ترین علل مهاجرت چنین کسانی به تهران و تن‌دادن به چنین زندگی بسیار نازلی از نظر سطح کیفیت و استانداردهاست. اینها سبب می‌شوند با وجود همه پیامدهای ناخوشایند و ناگوار حضور آنها در تهران، انسان با آنها همدلی و همدردی کند. آنها بحران‌هایی را که در آنها در محل سکونت خود در سایر استان‌ها دست‌وپا می‌زنند، به تهران منتقل كرده‌اند.
چه باید کرد؟
اخراج آنها از تهران و بازپس‌فرستادن آنها با زور به سکونتگاه‌های مبدأ، به معنی محروم‌كردن آنها از ادامه زندگی و ممانعت از تأمین معیشت فردی و خانوادگی آنهاست. این پدیده پیش از آنکه خود «اصل بحران» باشد، «علامت بحران» است؛ علامت بحران تأمین معیشت در سایر استان‌ها، بحران نبود فرصت‌های شغلی و فقدان سازوکارهای شرافتمندانه مؤثر برای تداوم زندگی. وجود چنین کسانی و رفت‌وآمدهای چنین خودروهایی در تهران، «علامت مرض» است و نه «خود مرض» و هشداری است به دولتمردان و مسئولان که از گستره محرومیت‌ها در سطح ملی آگاه باشند و بدانند اگر برای رفع این مرض ملی کاری نکنند، روند خالی‌شدن شهرها و روستاها و هجوم بحران‌ساز به تهران و سایر شهرهای بزرگ، به‌گونه‌ای خطرناک، همچنان تداوم خواهد یافت.
لازم است دولت در سیاست‌های راهبردی خود، در گام نخست با اجرای پیمایش‌هایی واقعیت‌گرایانه جامعه‌شناختی- جمعیت‌شناختی- روان‌شناختی، فهرستی از استان‌های مهاجرت‌فرست را تهیه كند، علل عمده مهاجرت‌ها را شناسایی کرده و در یک برنامه راهبردی سه‌گانه کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت، امکان زندگی‌کردن را در مسیری مساوات‌گرایانه در سراسر ایران افزایش بدهد و به‌ویژه بر اساس اولویت‌بندی، استان‌های بیشتر مهاجرت‌فرست را دریابد.
مطلب از این قرار است که در استان‌های بیشتر محروم، بايد زیرساخت‌های اقتصادی و فرصت‌های شغلی و پزشکی- درمانی و دیگر جنبه‌های زندگی که فقدان آنها در استان‌های دیگر باعث مهاجرت به تهران و سایر شهرهای بزرگ می‌شود، ایجاد یا تقویت شوند تا روند مهاجرت‌فرستی متوقف و در افق بلندمدت خوش‌بینانه، این روند جهتی معکوس به خود بگیرد.
هم‌زمان شایسته است متولیان و مسئولان دلسوز و متعهد ایرانی، از سیاست تجمیع و تمرکز امکانات در تهران بپرهیزند؛ چراکه سیاستی به‌غایت غلط، تبعیض‌آمیز، تباه‌کننده و بحران‌ساز بود که از زمان حکومت پهلوی در ایران کلید خورد، به‌گونه‌ای که به عنوان مثال در سال‌های پیش از انقلاب اسلامی، 60 درصد از تأسیسات صنعتی را در چهار استان تهران، آذربایجان‌شرقی، خراسان و اصفهان متمرکز كرد و 40 درصد دیگر این تأسیسات را در 20 استان دیگر.
در این افق بلندمدت، بایسته است توزیع همگون امکانات و فرصت‌های زندگی در سراسر ایران در نظر گرفته شود تا هم امر آمایش سرزمین صورتی عملیاتی بپذیرد و هم توسعه ایران با عدالت اجتماعی و رفع تبعیض‌های قومی و ملی همراه شود. در چنین افق بلندمدتی است که می‌توان نظام ثبت‌نام شهروندی در شهرداری هر شهر را مانند کشور هلند در ایران محقق كرد که جابه‌جایی محل سکونت از سوی شهروندان جز با کسب مجوز سکونت شهروندی از سوی شهرداری ممکن نخواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.