|

بحران جمعيت گسترش جمعيتي شهرها

تا کجا مي‌تواند ادامه يابد؟

به نظر مي‌رسد در تهران و ساير کلان‌شهرهاي ايران، مديريت جمعيت شهري با مشکل زيادي دست‌وپنجه نرم مي‌کند. در تهران، يک شهروند عادي مي‌تواند افزايش فشار رشد جمعيت هرساله را به خوبي احساس کند و در ديگر شهرها نيز از آنچه يک نظاره‌گر معمولي مي‌تواند ملاحظه کند، پيداست كه در آينده‌اي نزديک، سرنوشتي همانند تهران، انتظار شهرهايي مانند کرج، مشهد، اصفهان، تبريز و شيراز را مي‌کشد. به منظور بررسي وضعيت جمعيتي تهران و ساير شهرهاي ايران، گفت‌وگوي مختصري با جناب دکتر مجيد کوششي انجام داديم تا دلايل معضل رشد فزاينده جمعيت شهري را جويا شويم. اين عضو هيئت علمي گروه جمعيت‌شناسي دانشگاه تهران ضمن برشمردن مراحل تاريخي رشد جمعيت تهران و مقاطعي که اين شهر با پديده انفجار جمعيتي مواجه شده است، انواع انفجار جمعيتي، دلايل آنها و پيامدهاي ناشي از آنها را بازگو مي‌كند.

ابتدا مختصري درباره وضعيت تهران از نگاه جمعيت‌شناسي توضيح دهيد.
از نظر تحولات جمعيتي، تهران را مي‌توان در سه مرحله مهم و تعيين‌کننده توضيح داد. اولين مرحله شکل‌گيري، تکوين و تثبيت موقعيت تهران است که با تصميمات سياسي دولت مرکزي پيوند نزديکي دارد. اين مرحله از زماني که اين شهر به عنوان پايتخت برگزيده شد، يعني اواخر دهه 1170 هجري شمسي، آغاز و تقريبا تا زمان روي‌کار‌آمدن پهلوي اول يا اوايل قرن حاضر ادامه داشت. در اين مرحله به خاطر بحران‌هاي ناشي از گسترش بيماري‌هاي همه‌گير و بومي، سطح مرگ‌ومير بالا و به همين دليل نرخ رشد جمعيت نوسانات دوره‌اي و حتي سالانه زيادي داشت. بر اساس تخمين‌هاي موجود وقتي اين شهر به عنوان پايتخت برگزيده شد، جمعيتي حدود 15 هزار نفر داشت. با استفاده از اظهارات و اسناد تاريخي برآورد شده است که جمعيت اين شهر در دوره فتحعلي‌شاه به حدود 50 هزار نفر رسيده است. تاج‌و‌تخت قاجاري ظاهرا با همين تعداد جمعيت به ناصرالدين‌شاه رسيده است. بنابراين با توجه به سطح بالاي مرگ‌ومير، جمعيت تهران قاعدتا نبايد با چنين شتابي افزايش پيدا مي‌کرد و احتمالا در اين مرحله بايد شماري مهاجر از نقاط ديگر کشور به تهران آمده باشند. در متون تاريخي اشاراتي به گسيل جمعيت از شهرها و مناطق ديگر کشور به تهران شده است، اما با توجه به اينکه شهر تهران در اين مرحله در حال تکوين بوده است، چندان مورد اعتنا قرار نمي‌گيرد.
توسعه طب جديد از طريق تحصيل در خارج از كشور، تعليم در داخل و چاپ منابع و آمدو‏شد پزشكان خارجي، مبارزه تدريجي با بيماري‏هاي واگيردار (عموما عفوني و انگلي)، ايجاد قرنطينه، واكسيناسيون عمومي، ساختن بيمارستان و درمانگاه‏، ساخت برخي داروها البته در تعداد معدود در دارالفنون، تأسيس دو داروخانه در زمان ناصرالدين‏‌شاه و مظفرالدين‌شاه كه به‌تدريج تعدادشان بيشتر شد و توسعه اداري مرتبط با بهداشت عمومي، مثل تشكيل بلديه تهران و وزارت صحه كه نشان از توجه بيشتر و عزم دولت داشت، مهم‌ترين اقداماتي بودند كه راه را براي كنترل و مهار مرگ‏وميرهاي بحراني هموار كردند. در نتيجه، جمعيت تهران به آرامي افزايش يافت و تا دوره پهلوي به حدود نيم ميليون نفر رسيد.
مرحله دوم که جمعيت‌شناسان آن را دوره «انفجار بيروني» ناميده‌اند، با تداوم مؤثرتر کاهش مرگ‌ومير و ثابت‌بودن زادوولد، افزايش سريع‌تر جمعيت شهر تهران را رقم زد و با همين تغييرات در مناطق ديگر کشور فشار جمعيتي را براي آزادشدن جمعيت و مهاجرت به تهران پديد آورد. در اين مرحله که به دوره ظهور رشدهاي انفجاري معروف است، حتي چنانچه روند مهاجرت‌ها کند مي‌بود يا مهاجرتي رخ نمي‌داد، مي‌توانست رشد جمعيت و در نتيجه افزايش شمار جمعيت شهر تهران را سرعت ببخشد. با اين وجود، هم‌زمان در اين دوره تغييرات اجتماعي بزرگي نيز به وقوع پيوست. قرارگرفتن کشور در مسير صنعتي‌شدن، انقلاب سفيد و اصلاحات ارضي، اجراي برنامه‌هاي عمراني کشور و چند تغيير و تصميم‌سازي سياسي و در نهايت پيروزي انقلاب اسلامي، موجب شد تا گسترده‌ترين سطوح مهاجرت در کشور تجربه شود و تقريبا جمعيت تمامي شهرهاي کشور به طور انفجاري رو به تراکم‌هاي بالا بروند که به طور قابل‌انتظار در اين مرحله سهم شهر تهران از اين افزايش بيشتر بوده است. مرحله سوم تحولات جمعيتي شهر تهران با شکل‌گيري کلان‌شهر تهران و مجموعه بزرگي از سکونتگاه‌ها که منطقه متروپلي تهران را تشکيل مي‌دهند، آغاز مي‌شود. اين مرحله از دهه 1370 آغاز مي‌شود و ويژگي آن اين است که با وجود فروکش‌کردن نرخ رشدهاي انفجاري که بر اثر کاهش سطح مرگ‌ومير ظاهر شده‌اند، تحولات داخلي ادامه داشته و شمار و اندازه سکونتگاه‌هاي اين مجموعه بزرگ و بزرگ‌تر مي‌شوند.
اين مرحله را دوره انفجار دروني مي‌گويند که در آن ترکيب و توزيع جمعيت به‌شدت تغيير کرده و تحولات کم‌وبيش با همان شدت ادامه پيدا مي‌کند. مديريت شرايطي که در اين مرحله فشار جمعيت را افزايش مي‌دهد، دشوارتر و پيچيده‌تر است.
چرا تهران به اين روز افتاده است؟ آيا برنامه مدوني براي کنترل وضعيت جمعيتي تهران وجود نداشته است؟
وضعيت کنوني جمعيت در شهر تهران محصول همه تحولات در مرحله گفته‌شده در بالا و اقدامات همه دولت‌ها، به‌خصوص دولت‌هايي است که در مرحله دوم و سوم وظيفه مديريت اين شهر را بر عهده داشته‌اند. تدوين برنامه‌هاي اصولي و دورانديش، مستلزم انجام مطالعات و تحقيقات جامع و دقيق است. واکنش خوب و اميدوارکننده اين الزام اينکه يکي، دو دهه بعد از تأسيس دانشگاه تهران، اين مطالعات در بخش‌هاي مختلف فني و اجتماعي در مؤسسات تحقيقاتي دانشگاه تهران آغاز و پس از انقلاب نيز در سطوح مختلف برنامه‌هاي عمراني، کالبدي، شهرسازي و معماري از سوی مهندسان مشاور، مجموعه خوبي از مطالعات شکل گرفته است. ولي قسمت بد و نااميدکننده اين داستان اين است که علم توليدشده در دانشگاه‌ها و گزارش‌هاي کارشناسي در مؤسسات و شرکت‌هاي مشاور، به هر علت، هرگز به اندازه کافي مورد استفاده قرار نگرفته‌اند. در واقع دانش حاصل‌شده يا به نحو مطلوبي به تدوين راهبردها و سياست‌گذاري تبديل نشده يا در صورت وقوع چنين امري، سياست‌هاي تدوين‌شده در اجرا مورد بي‌اعتنايي بوده‌اند. با اين حال، پاسخ اين پرسش روشن است؛ برنامه‌هاي مدون در سطوح مختلف کلان و خرد برنامه‌ريزي شهري و برنامه‌هاي ملي و منطقه‌اي، آمايش سرزمين و طرح‌هاي کالبدي موجود است و مستمرا از سوی دستگاه‌هاي مرتبط بازبيني و مطابقت داده مي‌شود؛ ولي ظاهرا و به هر دليل مفيد فايده نبوده است.
آيا مي‌توان گفت تمام معضلات شهري تهران به نوعي به سوءمديريت جمعيتي آن گره خورده است؟
قطعا افزايش جمعيت و فشاري که بر منابع وارد مي‌کند، يکي از عوامل مهم در برخي از مشکلات شهر تهران مثل تهديدهاي کم‌آبي، خطرات زيست‌محيطي، آسيب‌هاي رواني- اجتماعي و در يک کلام کاهش کيفيت زندگي ساکنان اين شهر است، اما بايد توجه کرد که خود همين مشکل از سوءمديريت در بخش‌هاي ديگر ريشه گرفته است. مسئله رشد و افزايش جمعيت شهر تهران و به طريق اولي شهرها و سکونتگاه‌هاي مجموعه شهري تهران يک مسئله محلي و حتي منطقه‌اي نيست، بلکه يک مشکل ملي است و بنابراين نيازمند همت کلان و ملي و فرابخشي و فراسازماني است. در‌حالي‌که تاکنون نگاه‌ها به شهرداري يا حداکثر به شوراهاي شهر تهران بوده است و راه‌حل‌ها هم در همين قلمرو محدود بوده است. براي مثال کشور ما هيچ‌وقت تشکيلات و شوراي سياست‌گذاري مستقلي براي موضوع مهم مهاجرت‌هاي داخلي و خارجي نداشته است. يا به تهران و مجموعه سکونتگاهي آن از همان زاويه‌اي نگريسته‌ايم که در مناطق ديگر کشور نگريسته‌ايم. تقسيمات کشوري اين محدوده را با همان نگاه تغيير داده‌ايم که در ديگر استان‌ها. وقتي پيوندهاي جمعيتي ناگسستني بين همه سکونتگاه‌هاي شهري و روستايي اين محدوده وجود دارد، تقسيم اين محدوده به دو استان تهران و استان البرز حتي يکپارچگي دهه‌هاي قبل در مديريت اين مجموعه را از بين برده است. آيا اينها و بيشتر از اينها را بايد سوء‌مديريت جمعيتي بناميم يا فراتر از آن بي‌توجهي به مديريت متفاوت محدوده شهري با اين همه پيچيدگي؟
پيش‌بيني مي‌کنيد تهران در آينده با چه پيامدهايي به دليل سوءمديريت جمعيت مواجه شود؟
همان‌طور که عرض کردم، اشکالات در مديريت شهر تهران را بايد در بخش‌هاي ديگر جمعيت جست‌وجو کرد که خود نيازمند وقت بيشتر و گفت‌وگو با همکاران و کارشناسان بيشتري است، اما بر اساس مطالعات متعدد جمعيتي که تاکنون انجام شده و فکر کنم آخرين مورد پروژه تحقيقاتي است که از سوی وزارت مسکن و شهرسازي با عنوان «مطالعات طرح سامان‌دهي منطقه‌ شهري تهران-کرج» انجام شده است، به جمعيت حدودا 8/15ميليون‌نفري مجموعه تهران-کرج در سال 1395 حداقل سه ميليون نفر افزوده خواهد شد و جمعيت اين محدوده تا سال 1415 کمتر از 19 ميليون نفر نخواهد بود. اين پيش‌بيني قبل از اينکه روشن شود که نرخ رشد جمعيت تهران در 1390-139۵ نسبت به دوره 1385-13۹۰ کمي افزايش داشته است، انجام شده و چنانچه چنين افزايشي ناشي از خطاي سرشماري نباشد، ممکن است خود شهر تهران هم ظرفيت جمعيت‌پذيري خود را حفظ کرده و افزايش جمعيت محدوده جدي‌تر از آن باشد که در پيش‌بيني فوق مدنظر بوده است. بنابراين محتمل است که جمعيت شهر تهران (به تنهايي) تا سال 1415 مرز 10 ميليون نفر را پشت سر بگذارد.
چه راه‌حل‌هايي مي‌تواند براي تهران مناسب باشد؟
راه‌حل‌هاي ميان‌مدت و بلندمدت زيادي وجود دارد که خود دولت و دستگاه‌هاي مرتبط به خوبي از آن آگاه هستند. منظورم براي مثال انتقال‌ بخشي از وظايف ملي اداري- سياسي و اقتصادي است که به طور نوشته يا نانوشته بر دوش تهران سنگيني مي‌کند. در اين موارد در دولت‌ها فراوان بحث مي‌شود، اما اين را که چرا تا بحران‌ها جدي نشده است، تصميم‌گيري نمي‌شود بايد از خود دولت‌ها پرسيد.
خطر مبتلاشدن به معضلاتي مشابه آنچه در تهران رخ داده است، تا چه ميزان براي شهرهاي ديگر ايران ممکن است به وقوع بپيوندد؟
همين الان هم اين اتفاق افتاده است. اگر به جمعيت شهر و آرايش و تراکم جمعيت در سکونتگاه‌هاي پيرامون کرج که خود روزي شهر پيراموني تهران بوده، مشهد، اصفهان، شيراز و... نگاهي بيندازيد، خواهيد ديد که روندهاي گذشته و وضعيت فعلي تهران تا چه حد در اين محدوده‌ها بازتوليد شده است. البته اين همه تفاوت‌هايي هم دارند که قابل تشخيص است.
چگونه مي‌توان به کمک تجربه‌اي که از وضعيت تهران به دست آورده‌ايم، فکري به حال ديگر شهرهاي کشور کنيم؟
انجام مطالعات يکپارچه و جامع که به صورت متمرکز مديريت شوند. خوشبختانه درحال‌حاضر به مدد پيشرفت‌هاي فناوري امکان مديريت يکپارچه و متمرکز مطالعات و تحقيقات وجود دارد، اما بدون بهره‌گيري از آن، هر سازمان و دستگاهي بودجه پژوهشي خود را دارد، درحالي‌که موازي همين بودجه‌ها هم‌زمان يا ناهم‌زمان در حال هزينه‌شدن است. مسئله جدي در اين زمينه اين است که نتايج مطالعات کارشناسي کمتر به خلاصه‌ها و مقاله‌هاي سياست‌گذاري تبديل مي‌شود و به طور سيستماتيک کمتر مشابهت‌ها و تفاوت‌هايي که نيازمند تمرکز بيشتر است، برجسته شده و به اطلاع مديران و سياست‌گذاران مي‌رسند.
مديريت کنوني حاشيه‌نشينان شهري را چگونه ارزيابي مي‌کنيد؟ و چگونه مي‌توان وضع حاشيه‌نشينان را به نحو درستي مديريت کرد؟
حل مسئله حاشيه‌نشيني سکونتي بسيار ساده‌تر از مسئله حاشيه‌نشيني اجتماعي- اقتصادي است. در‌حال‌حاضر هر دو معضل اجتماعي در تهران و سکونتگاه‌هاي هم‌پيوند آن وجود دارد. با هر دو مشکل بايد با يک برنامه‌ريزي پويا مواجه شد. گروه‌هايي که پيش‌تر مجبور به اسکان در حواشي شهرها ازجمله تهران بودند، سال‌ها و بلکه دهه‌ها است که به سکونتگاه‌هاي سامان‌نيافته انتقال يافته‌‌اند و به همين دليل بيشتر آنان از چشم برنامه‌ريزان و سياست‌گذاران دور مانده‌اند. احساس بد فاصله اجتماعي نيز از حاشيه‌نشيني اجتماعي- اقتصادي بيرون مي‌آيد که مي‌تواند منبع مهمي براي پيچيده‌ترشدن معضلات شهري شود.

به نظر مي‌رسد در تهران و ساير کلان‌شهرهاي ايران، مديريت جمعيت شهري با مشکل زيادي دست‌وپنجه نرم مي‌کند. در تهران، يک شهروند عادي مي‌تواند افزايش فشار رشد جمعيت هرساله را به خوبي احساس کند و در ديگر شهرها نيز از آنچه يک نظاره‌گر معمولي مي‌تواند ملاحظه کند، پيداست كه در آينده‌اي نزديک، سرنوشتي همانند تهران، انتظار شهرهايي مانند کرج، مشهد، اصفهان، تبريز و شيراز را مي‌کشد. به منظور بررسي وضعيت جمعيتي تهران و ساير شهرهاي ايران، گفت‌وگوي مختصري با جناب دکتر مجيد کوششي انجام داديم تا دلايل معضل رشد فزاينده جمعيت شهري را جويا شويم. اين عضو هيئت علمي گروه جمعيت‌شناسي دانشگاه تهران ضمن برشمردن مراحل تاريخي رشد جمعيت تهران و مقاطعي که اين شهر با پديده انفجار جمعيتي مواجه شده است، انواع انفجار جمعيتي، دلايل آنها و پيامدهاي ناشي از آنها را بازگو مي‌كند.

ابتدا مختصري درباره وضعيت تهران از نگاه جمعيت‌شناسي توضيح دهيد.
از نظر تحولات جمعيتي، تهران را مي‌توان در سه مرحله مهم و تعيين‌کننده توضيح داد. اولين مرحله شکل‌گيري، تکوين و تثبيت موقعيت تهران است که با تصميمات سياسي دولت مرکزي پيوند نزديکي دارد. اين مرحله از زماني که اين شهر به عنوان پايتخت برگزيده شد، يعني اواخر دهه 1170 هجري شمسي، آغاز و تقريبا تا زمان روي‌کار‌آمدن پهلوي اول يا اوايل قرن حاضر ادامه داشت. در اين مرحله به خاطر بحران‌هاي ناشي از گسترش بيماري‌هاي همه‌گير و بومي، سطح مرگ‌ومير بالا و به همين دليل نرخ رشد جمعيت نوسانات دوره‌اي و حتي سالانه زيادي داشت. بر اساس تخمين‌هاي موجود وقتي اين شهر به عنوان پايتخت برگزيده شد، جمعيتي حدود 15 هزار نفر داشت. با استفاده از اظهارات و اسناد تاريخي برآورد شده است که جمعيت اين شهر در دوره فتحعلي‌شاه به حدود 50 هزار نفر رسيده است. تاج‌و‌تخت قاجاري ظاهرا با همين تعداد جمعيت به ناصرالدين‌شاه رسيده است. بنابراين با توجه به سطح بالاي مرگ‌ومير، جمعيت تهران قاعدتا نبايد با چنين شتابي افزايش پيدا مي‌کرد و احتمالا در اين مرحله بايد شماري مهاجر از نقاط ديگر کشور به تهران آمده باشند. در متون تاريخي اشاراتي به گسيل جمعيت از شهرها و مناطق ديگر کشور به تهران شده است، اما با توجه به اينکه شهر تهران در اين مرحله در حال تکوين بوده است، چندان مورد اعتنا قرار نمي‌گيرد.
توسعه طب جديد از طريق تحصيل در خارج از كشور، تعليم در داخل و چاپ منابع و آمدو‏شد پزشكان خارجي، مبارزه تدريجي با بيماري‏هاي واگيردار (عموما عفوني و انگلي)، ايجاد قرنطينه، واكسيناسيون عمومي، ساختن بيمارستان و درمانگاه‏، ساخت برخي داروها البته در تعداد معدود در دارالفنون، تأسيس دو داروخانه در زمان ناصرالدين‏‌شاه و مظفرالدين‌شاه كه به‌تدريج تعدادشان بيشتر شد و توسعه اداري مرتبط با بهداشت عمومي، مثل تشكيل بلديه تهران و وزارت صحه كه نشان از توجه بيشتر و عزم دولت داشت، مهم‌ترين اقداماتي بودند كه راه را براي كنترل و مهار مرگ‏وميرهاي بحراني هموار كردند. در نتيجه، جمعيت تهران به آرامي افزايش يافت و تا دوره پهلوي به حدود نيم ميليون نفر رسيد.
مرحله دوم که جمعيت‌شناسان آن را دوره «انفجار بيروني» ناميده‌اند، با تداوم مؤثرتر کاهش مرگ‌ومير و ثابت‌بودن زادوولد، افزايش سريع‌تر جمعيت شهر تهران را رقم زد و با همين تغييرات در مناطق ديگر کشور فشار جمعيتي را براي آزادشدن جمعيت و مهاجرت به تهران پديد آورد. در اين مرحله که به دوره ظهور رشدهاي انفجاري معروف است، حتي چنانچه روند مهاجرت‌ها کند مي‌بود يا مهاجرتي رخ نمي‌داد، مي‌توانست رشد جمعيت و در نتيجه افزايش شمار جمعيت شهر تهران را سرعت ببخشد. با اين وجود، هم‌زمان در اين دوره تغييرات اجتماعي بزرگي نيز به وقوع پيوست. قرارگرفتن کشور در مسير صنعتي‌شدن، انقلاب سفيد و اصلاحات ارضي، اجراي برنامه‌هاي عمراني کشور و چند تغيير و تصميم‌سازي سياسي و در نهايت پيروزي انقلاب اسلامي، موجب شد تا گسترده‌ترين سطوح مهاجرت در کشور تجربه شود و تقريبا جمعيت تمامي شهرهاي کشور به طور انفجاري رو به تراکم‌هاي بالا بروند که به طور قابل‌انتظار در اين مرحله سهم شهر تهران از اين افزايش بيشتر بوده است. مرحله سوم تحولات جمعيتي شهر تهران با شکل‌گيري کلان‌شهر تهران و مجموعه بزرگي از سکونتگاه‌ها که منطقه متروپلي تهران را تشکيل مي‌دهند، آغاز مي‌شود. اين مرحله از دهه 1370 آغاز مي‌شود و ويژگي آن اين است که با وجود فروکش‌کردن نرخ رشدهاي انفجاري که بر اثر کاهش سطح مرگ‌ومير ظاهر شده‌اند، تحولات داخلي ادامه داشته و شمار و اندازه سکونتگاه‌هاي اين مجموعه بزرگ و بزرگ‌تر مي‌شوند.
اين مرحله را دوره انفجار دروني مي‌گويند که در آن ترکيب و توزيع جمعيت به‌شدت تغيير کرده و تحولات کم‌وبيش با همان شدت ادامه پيدا مي‌کند. مديريت شرايطي که در اين مرحله فشار جمعيت را افزايش مي‌دهد، دشوارتر و پيچيده‌تر است.
چرا تهران به اين روز افتاده است؟ آيا برنامه مدوني براي کنترل وضعيت جمعيتي تهران وجود نداشته است؟
وضعيت کنوني جمعيت در شهر تهران محصول همه تحولات در مرحله گفته‌شده در بالا و اقدامات همه دولت‌ها، به‌خصوص دولت‌هايي است که در مرحله دوم و سوم وظيفه مديريت اين شهر را بر عهده داشته‌اند. تدوين برنامه‌هاي اصولي و دورانديش، مستلزم انجام مطالعات و تحقيقات جامع و دقيق است. واکنش خوب و اميدوارکننده اين الزام اينکه يکي، دو دهه بعد از تأسيس دانشگاه تهران، اين مطالعات در بخش‌هاي مختلف فني و اجتماعي در مؤسسات تحقيقاتي دانشگاه تهران آغاز و پس از انقلاب نيز در سطوح مختلف برنامه‌هاي عمراني، کالبدي، شهرسازي و معماري از سوی مهندسان مشاور، مجموعه خوبي از مطالعات شکل گرفته است. ولي قسمت بد و نااميدکننده اين داستان اين است که علم توليدشده در دانشگاه‌ها و گزارش‌هاي کارشناسي در مؤسسات و شرکت‌هاي مشاور، به هر علت، هرگز به اندازه کافي مورد استفاده قرار نگرفته‌اند. در واقع دانش حاصل‌شده يا به نحو مطلوبي به تدوين راهبردها و سياست‌گذاري تبديل نشده يا در صورت وقوع چنين امري، سياست‌هاي تدوين‌شده در اجرا مورد بي‌اعتنايي بوده‌اند. با اين حال، پاسخ اين پرسش روشن است؛ برنامه‌هاي مدون در سطوح مختلف کلان و خرد برنامه‌ريزي شهري و برنامه‌هاي ملي و منطقه‌اي، آمايش سرزمين و طرح‌هاي کالبدي موجود است و مستمرا از سوی دستگاه‌هاي مرتبط بازبيني و مطابقت داده مي‌شود؛ ولي ظاهرا و به هر دليل مفيد فايده نبوده است.
آيا مي‌توان گفت تمام معضلات شهري تهران به نوعي به سوءمديريت جمعيتي آن گره خورده است؟
قطعا افزايش جمعيت و فشاري که بر منابع وارد مي‌کند، يکي از عوامل مهم در برخي از مشکلات شهر تهران مثل تهديدهاي کم‌آبي، خطرات زيست‌محيطي، آسيب‌هاي رواني- اجتماعي و در يک کلام کاهش کيفيت زندگي ساکنان اين شهر است، اما بايد توجه کرد که خود همين مشکل از سوءمديريت در بخش‌هاي ديگر ريشه گرفته است. مسئله رشد و افزايش جمعيت شهر تهران و به طريق اولي شهرها و سکونتگاه‌هاي مجموعه شهري تهران يک مسئله محلي و حتي منطقه‌اي نيست، بلکه يک مشکل ملي است و بنابراين نيازمند همت کلان و ملي و فرابخشي و فراسازماني است. در‌حالي‌که تاکنون نگاه‌ها به شهرداري يا حداکثر به شوراهاي شهر تهران بوده است و راه‌حل‌ها هم در همين قلمرو محدود بوده است. براي مثال کشور ما هيچ‌وقت تشکيلات و شوراي سياست‌گذاري مستقلي براي موضوع مهم مهاجرت‌هاي داخلي و خارجي نداشته است. يا به تهران و مجموعه سکونتگاهي آن از همان زاويه‌اي نگريسته‌ايم که در مناطق ديگر کشور نگريسته‌ايم. تقسيمات کشوري اين محدوده را با همان نگاه تغيير داده‌ايم که در ديگر استان‌ها. وقتي پيوندهاي جمعيتي ناگسستني بين همه سکونتگاه‌هاي شهري و روستايي اين محدوده وجود دارد، تقسيم اين محدوده به دو استان تهران و استان البرز حتي يکپارچگي دهه‌هاي قبل در مديريت اين مجموعه را از بين برده است. آيا اينها و بيشتر از اينها را بايد سوء‌مديريت جمعيتي بناميم يا فراتر از آن بي‌توجهي به مديريت متفاوت محدوده شهري با اين همه پيچيدگي؟
پيش‌بيني مي‌کنيد تهران در آينده با چه پيامدهايي به دليل سوءمديريت جمعيت مواجه شود؟
همان‌طور که عرض کردم، اشکالات در مديريت شهر تهران را بايد در بخش‌هاي ديگر جمعيت جست‌وجو کرد که خود نيازمند وقت بيشتر و گفت‌وگو با همکاران و کارشناسان بيشتري است، اما بر اساس مطالعات متعدد جمعيتي که تاکنون انجام شده و فکر کنم آخرين مورد پروژه تحقيقاتي است که از سوی وزارت مسکن و شهرسازي با عنوان «مطالعات طرح سامان‌دهي منطقه‌ شهري تهران-کرج» انجام شده است، به جمعيت حدودا 8/15ميليون‌نفري مجموعه تهران-کرج در سال 1395 حداقل سه ميليون نفر افزوده خواهد شد و جمعيت اين محدوده تا سال 1415 کمتر از 19 ميليون نفر نخواهد بود. اين پيش‌بيني قبل از اينکه روشن شود که نرخ رشد جمعيت تهران در 1390-139۵ نسبت به دوره 1385-13۹۰ کمي افزايش داشته است، انجام شده و چنانچه چنين افزايشي ناشي از خطاي سرشماري نباشد، ممکن است خود شهر تهران هم ظرفيت جمعيت‌پذيري خود را حفظ کرده و افزايش جمعيت محدوده جدي‌تر از آن باشد که در پيش‌بيني فوق مدنظر بوده است. بنابراين محتمل است که جمعيت شهر تهران (به تنهايي) تا سال 1415 مرز 10 ميليون نفر را پشت سر بگذارد.
چه راه‌حل‌هايي مي‌تواند براي تهران مناسب باشد؟
راه‌حل‌هاي ميان‌مدت و بلندمدت زيادي وجود دارد که خود دولت و دستگاه‌هاي مرتبط به خوبي از آن آگاه هستند. منظورم براي مثال انتقال‌ بخشي از وظايف ملي اداري- سياسي و اقتصادي است که به طور نوشته يا نانوشته بر دوش تهران سنگيني مي‌کند. در اين موارد در دولت‌ها فراوان بحث مي‌شود، اما اين را که چرا تا بحران‌ها جدي نشده است، تصميم‌گيري نمي‌شود بايد از خود دولت‌ها پرسيد.
خطر مبتلاشدن به معضلاتي مشابه آنچه در تهران رخ داده است، تا چه ميزان براي شهرهاي ديگر ايران ممکن است به وقوع بپيوندد؟
همين الان هم اين اتفاق افتاده است. اگر به جمعيت شهر و آرايش و تراکم جمعيت در سکونتگاه‌هاي پيرامون کرج که خود روزي شهر پيراموني تهران بوده، مشهد، اصفهان، شيراز و... نگاهي بيندازيد، خواهيد ديد که روندهاي گذشته و وضعيت فعلي تهران تا چه حد در اين محدوده‌ها بازتوليد شده است. البته اين همه تفاوت‌هايي هم دارند که قابل تشخيص است.
چگونه مي‌توان به کمک تجربه‌اي که از وضعيت تهران به دست آورده‌ايم، فکري به حال ديگر شهرهاي کشور کنيم؟
انجام مطالعات يکپارچه و جامع که به صورت متمرکز مديريت شوند. خوشبختانه درحال‌حاضر به مدد پيشرفت‌هاي فناوري امکان مديريت يکپارچه و متمرکز مطالعات و تحقيقات وجود دارد، اما بدون بهره‌گيري از آن، هر سازمان و دستگاهي بودجه پژوهشي خود را دارد، درحالي‌که موازي همين بودجه‌ها هم‌زمان يا ناهم‌زمان در حال هزينه‌شدن است. مسئله جدي در اين زمينه اين است که نتايج مطالعات کارشناسي کمتر به خلاصه‌ها و مقاله‌هاي سياست‌گذاري تبديل مي‌شود و به طور سيستماتيک کمتر مشابهت‌ها و تفاوت‌هايي که نيازمند تمرکز بيشتر است، برجسته شده و به اطلاع مديران و سياست‌گذاران مي‌رسند.
مديريت کنوني حاشيه‌نشينان شهري را چگونه ارزيابي مي‌کنيد؟ و چگونه مي‌توان وضع حاشيه‌نشينان را به نحو درستي مديريت کرد؟
حل مسئله حاشيه‌نشيني سکونتي بسيار ساده‌تر از مسئله حاشيه‌نشيني اجتماعي- اقتصادي است. در‌حال‌حاضر هر دو معضل اجتماعي در تهران و سکونتگاه‌هاي هم‌پيوند آن وجود دارد. با هر دو مشکل بايد با يک برنامه‌ريزي پويا مواجه شد. گروه‌هايي که پيش‌تر مجبور به اسکان در حواشي شهرها ازجمله تهران بودند، سال‌ها و بلکه دهه‌ها است که به سکونتگاه‌هاي سامان‌نيافته انتقال يافته‌‌اند و به همين دليل بيشتر آنان از چشم برنامه‌ريزان و سياست‌گذاران دور مانده‌اند. احساس بد فاصله اجتماعي نيز از حاشيه‌نشيني اجتماعي- اقتصادي بيرون مي‌آيد که مي‌تواند منبع مهمي براي پيچيده‌ترشدن معضلات شهري شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.