|

واگرايي شهري يا شهروندان حاشيه‌اي

شيرين احمدنيا.جامعه‌شناس

فکر مي‌کنم وقتي در خيابان‌هاي شهر تهران قدم مي‌زنم چه چيزي بيش از همه آزارم مي‌دهد. چه چيزي است که در نسل‌هاي پيش، شايد، مسئله به حساب نمي‌آمده؛ اما الان در ذهن منِ شهروند ساکن تهران، مسئله به حساب مي‌آيد. از ذکر آلودگي هوا، آلودگي صوتي، سنگيني ترافيک و اغتشاش معابر عمومي با حضور انواع وسايل نقليه که بدون رعايت نظم و هرگونه قوانين عبور و مرور مدام از هم سبقت مي‌گيرند، مي‌گذرم و آن را به اوليا و دغدغه‌مندان محيط زيست مي‌سپارم، از موضوع شهرفروشي و تراکم روزافزون سرمايه و ارزش افزوده و تراکم و زمين‌بازي و «بيزنس‌بازي» شهر تهران هم مي‌گذرم و آن را به اولياي اقتصاد و سياست مي‌سپارم، از گسترش و تزايد انواع آسيب‌هاي اجتماعي و مرئي‌شدن دزدي و فحشا، مواد‌فروشي، تکدي‌گري و نظاير آن هم مي‌گذرم که متولي دولتي و غيردولتي زياد دارد. مي‌خواهم از منظر شهروند معمولي به موضوع بپردازم.
به نظرم مي‌رسد شهروندان در تهران، فضاي شهر را محل مناسبي براي مواجهه، گفت‌وگو و ديدار با يکديگر نمي‌يابند. اين‌طور به نظرم مي‌آيد که انسان‌ها، يعني حاضران در صحنه در سطح پياده‌روهاي شهر، يا مکان‌هاي تجمع در ميدان‌ها يا بلوارها، شهر را فضاي امني براي تردد، گردش، ملاقات و گذران اوقات فراغت يا هرگونه فعاليت انفرادي يا اجتماعي، مانند دوچرخه‌سواري يا پياده‌روي و در نهايت فضايي براي حضوري اجتماعي، همراهي و هم‌صحبتي دوستانه و خانوادگي نمي‌يابند. فضاي خيابان‌ها، فضاي چشم‌نوازي نيست، فضاي امني نيست، فضايي نيست که با تماشاي آن، احساس تعلق به فضاي زندگي در کسي شکل بگيرد يا تقويت شود. نمادي که بتوان آن را مظهر همبستگي و دلبستگي ناميد، در اين فضاي شهري يافت نمي‌شود. چهره‌ها و نگاه‌هايي که شتاب‌زده در هنگام ترددي ناگزير ردوبدل مي‌شود، غالبا خسته و بيزار از مواجهه است. برخي ممنوعيت‌ها نيز مزيدبرعلت شده است. کمتر مي‌توان فضايي تفريحي يا مکان‌هاي عرضه مواد غذايي يا نوشيدني و نظاير آن را يافت که به عنوان مثال، بخشي از پياده‌رو را با قراردادن صندلي و نيمکت و ميز پذيرايي، به محل تعامل و گفت‌وگو و معاشرت افراد و خانواده‌ها تبديل کرده باشند. مکان‌هاي عمومي شهري اينجا به جاي اينکه فضاي ديدار، تبادل‌‌نظر، آشنايي و هم‌گرايي باشند، به محل فرار از يکديگر، بي‌اعتنايي و واگرايي تبديل شده‌اند. شهر به فضاي سواره- شهروندها، يعني به فضاي تردد اتومبيل‌ها، موتورسيکلت‌ها، تاکسي و اتوبوس‌ها تقليل يافته است. زير سايه برج‌هايي که بي‌قواره و نادلچسب خود را در هر کجاي شهر به ساکنان تحميل کرده‌اند، در مجاورت پل‌هاي هوايي و زيرگذر‌هاي دهان‌گشوده، پياده-شهروندها، در حکم شهروندان دست‌دوم، لشکر شکست‌خورده‌اي را شکل داده‌‌اند که با شانه‌هاي آويزان، سرخورده و افسرده، در صف‌هاي طولاني نااميدانه به انتظار کشتي‌هاي نجات، چشم به افق خاکستري دوخته‌اند. اينها در واقع، شهرونداني درحاشيه‌‌ و «حاشيه‌اي»‌شده‌اند. امروزه تهران از فقدان فضاهاي زنده‌اي که محل تلاقي افکار و انديشه‌ها و رشد فرهنگ و هنر و ادبيات و ايده‌پردازي و نظاير آن باشد، در رنج افتاده است. فضاي اجتماعي چهارراه استانبول، لاله‌زار، ميدان توپخانه و آنچه در آن مي‌گذشته، به تاريخ پيوسته است. انسان‌ها خود را در برابر ابعاد غيرانساني «مال»‌ها، برج‌هاي تجاري و مسکوني که پر از غريبگي و ناهمدلي است، رهاشده و حقير مي‌يابند. درخت‌هاي سرفراز طولاني‌ترين خيابان تهران که شمال تا جنوب شهر را سخاوتمندانه به هم پيوند مي‌داد و مأمن گنجشک‌هاي عاشق پرشر و شوري بودند که در لابه‌لاي شاخ و برگ‌ها، نگاه هر عابر پياده‌اي را حين قدم‌زدن سرخوشانه در مسيري دل‌انگيز، لحظاتي به خود مشغول مي‌کردند سال‌ها است که تهي از همه زمزمه‌هاي دوستي و پيوند و هم‌نوايي شده‌اند.
تهران شهري براي همزيستي مسالمت‌آميز انسان‌ها و پرندگان و ميزباني میهماني سبزه و رودخانه و آفتاب درخشان بود. شهر، برخوردار از ساختمان‌هاي شهري صاحب‌سبک يا با هويت، رنگ‌ها، نگاره‌ها و نقش‌هاي آشنا و خاطره‌برانگيز بود. بلوار قديمي ميانه شهر - بلواري که هنوز در خاورميانه از نظر وسعت رقيب ندارد- محل تردد زوج‌هاي جوان با کالسکه‌هايي بود که کودکانشان را با خاطري امن به تماشاي گل و فواره و گوش‌سپردن به نواي موسيقي نوازندگان محلي و نداهاي فراخواني کاسبکارهاي خوش‌صدا و خوش‌سخن مي‌آوردند که بستني و فالوده و شربت و خوراکي‌هاي فصلي خود را عرضه مي‌کردند و لبخند بر لب رهگذران مي‌نشاندند. مدت‌هاست که شهر، از ماهيت شهري‌اش فاصله گرفته است.
شهر نيازمند خاصيت هويت‌بخشي و تسهيل آشنايي و معاشرت و همدلي و هم‌داستاني و پاسخ‌گويي به نيازهاي انساني براي زندگي اجتماعي بي‌دغدغه، امن، مشوق ارتباط و دوستي و احساس تعلق و شکل‌گيري خاطره‌هاست.

فکر مي‌کنم وقتي در خيابان‌هاي شهر تهران قدم مي‌زنم چه چيزي بيش از همه آزارم مي‌دهد. چه چيزي است که در نسل‌هاي پيش، شايد، مسئله به حساب نمي‌آمده؛ اما الان در ذهن منِ شهروند ساکن تهران، مسئله به حساب مي‌آيد. از ذکر آلودگي هوا، آلودگي صوتي، سنگيني ترافيک و اغتشاش معابر عمومي با حضور انواع وسايل نقليه که بدون رعايت نظم و هرگونه قوانين عبور و مرور مدام از هم سبقت مي‌گيرند، مي‌گذرم و آن را به اوليا و دغدغه‌مندان محيط زيست مي‌سپارم، از موضوع شهرفروشي و تراکم روزافزون سرمايه و ارزش افزوده و تراکم و زمين‌بازي و «بيزنس‌بازي» شهر تهران هم مي‌گذرم و آن را به اولياي اقتصاد و سياست مي‌سپارم، از گسترش و تزايد انواع آسيب‌هاي اجتماعي و مرئي‌شدن دزدي و فحشا، مواد‌فروشي، تکدي‌گري و نظاير آن هم مي‌گذرم که متولي دولتي و غيردولتي زياد دارد. مي‌خواهم از منظر شهروند معمولي به موضوع بپردازم.
به نظرم مي‌رسد شهروندان در تهران، فضاي شهر را محل مناسبي براي مواجهه، گفت‌وگو و ديدار با يکديگر نمي‌يابند. اين‌طور به نظرم مي‌آيد که انسان‌ها، يعني حاضران در صحنه در سطح پياده‌روهاي شهر، يا مکان‌هاي تجمع در ميدان‌ها يا بلوارها، شهر را فضاي امني براي تردد، گردش، ملاقات و گذران اوقات فراغت يا هرگونه فعاليت انفرادي يا اجتماعي، مانند دوچرخه‌سواري يا پياده‌روي و در نهايت فضايي براي حضوري اجتماعي، همراهي و هم‌صحبتي دوستانه و خانوادگي نمي‌يابند. فضاي خيابان‌ها، فضاي چشم‌نوازي نيست، فضاي امني نيست، فضايي نيست که با تماشاي آن، احساس تعلق به فضاي زندگي در کسي شکل بگيرد يا تقويت شود. نمادي که بتوان آن را مظهر همبستگي و دلبستگي ناميد، در اين فضاي شهري يافت نمي‌شود. چهره‌ها و نگاه‌هايي که شتاب‌زده در هنگام ترددي ناگزير ردوبدل مي‌شود، غالبا خسته و بيزار از مواجهه است. برخي ممنوعيت‌ها نيز مزيدبرعلت شده است. کمتر مي‌توان فضايي تفريحي يا مکان‌هاي عرضه مواد غذايي يا نوشيدني و نظاير آن را يافت که به عنوان مثال، بخشي از پياده‌رو را با قراردادن صندلي و نيمکت و ميز پذيرايي، به محل تعامل و گفت‌وگو و معاشرت افراد و خانواده‌ها تبديل کرده باشند. مکان‌هاي عمومي شهري اينجا به جاي اينکه فضاي ديدار، تبادل‌‌نظر، آشنايي و هم‌گرايي باشند، به محل فرار از يکديگر، بي‌اعتنايي و واگرايي تبديل شده‌اند. شهر به فضاي سواره- شهروندها، يعني به فضاي تردد اتومبيل‌ها، موتورسيکلت‌ها، تاکسي و اتوبوس‌ها تقليل يافته است. زير سايه برج‌هايي که بي‌قواره و نادلچسب خود را در هر کجاي شهر به ساکنان تحميل کرده‌اند، در مجاورت پل‌هاي هوايي و زيرگذر‌هاي دهان‌گشوده، پياده-شهروندها، در حکم شهروندان دست‌دوم، لشکر شکست‌خورده‌اي را شکل داده‌‌اند که با شانه‌هاي آويزان، سرخورده و افسرده، در صف‌هاي طولاني نااميدانه به انتظار کشتي‌هاي نجات، چشم به افق خاکستري دوخته‌اند. اينها در واقع، شهرونداني درحاشيه‌‌ و «حاشيه‌اي»‌شده‌اند. امروزه تهران از فقدان فضاهاي زنده‌اي که محل تلاقي افکار و انديشه‌ها و رشد فرهنگ و هنر و ادبيات و ايده‌پردازي و نظاير آن باشد، در رنج افتاده است. فضاي اجتماعي چهارراه استانبول، لاله‌زار، ميدان توپخانه و آنچه در آن مي‌گذشته، به تاريخ پيوسته است. انسان‌ها خود را در برابر ابعاد غيرانساني «مال»‌ها، برج‌هاي تجاري و مسکوني که پر از غريبگي و ناهمدلي است، رهاشده و حقير مي‌يابند. درخت‌هاي سرفراز طولاني‌ترين خيابان تهران که شمال تا جنوب شهر را سخاوتمندانه به هم پيوند مي‌داد و مأمن گنجشک‌هاي عاشق پرشر و شوري بودند که در لابه‌لاي شاخ و برگ‌ها، نگاه هر عابر پياده‌اي را حين قدم‌زدن سرخوشانه در مسيري دل‌انگيز، لحظاتي به خود مشغول مي‌کردند سال‌ها است که تهي از همه زمزمه‌هاي دوستي و پيوند و هم‌نوايي شده‌اند.
تهران شهري براي همزيستي مسالمت‌آميز انسان‌ها و پرندگان و ميزباني میهماني سبزه و رودخانه و آفتاب درخشان بود. شهر، برخوردار از ساختمان‌هاي شهري صاحب‌سبک يا با هويت، رنگ‌ها، نگاره‌ها و نقش‌هاي آشنا و خاطره‌برانگيز بود. بلوار قديمي ميانه شهر - بلواري که هنوز در خاورميانه از نظر وسعت رقيب ندارد- محل تردد زوج‌هاي جوان با کالسکه‌هايي بود که کودکانشان را با خاطري امن به تماشاي گل و فواره و گوش‌سپردن به نواي موسيقي نوازندگان محلي و نداهاي فراخواني کاسبکارهاي خوش‌صدا و خوش‌سخن مي‌آوردند که بستني و فالوده و شربت و خوراکي‌هاي فصلي خود را عرضه مي‌کردند و لبخند بر لب رهگذران مي‌نشاندند. مدت‌هاست که شهر، از ماهيت شهري‌اش فاصله گرفته است.
شهر نيازمند خاصيت هويت‌بخشي و تسهيل آشنايي و معاشرت و همدلي و هم‌داستاني و پاسخ‌گويي به نيازهاي انساني براي زندگي اجتماعي بي‌دغدغه، امن، مشوق ارتباط و دوستي و احساس تعلق و شکل‌گيري خاطره‌هاست.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.