|

معجزه سياست‌گذاري

نسيم چالاكي.كارشناس سياست گذاري عمومي

سياست‌گذاري عـمومي معجـزه نمي‌کند؛ تـنها روش مـوجـود بـراي حـل مـسائـل شهر تهران نيست؛ امـا بـا تـوجه به ويژگي ذاتي آن که در اسـاس رشـته‌اي مسئله‌مـحور اسـت و مـبناي فـرايند شـناختي خـود را بـر پـايه تـعريف دقيق و شـفاف از مسئله قـرار مي‌دهد، مي‌تـوانـد به عـنوان روشي قـابـل‌اتکا در مـديريت و اداره شهر تهران به کار رود. تـعريف و تبيين مسئله‌ها نـقطه عـزيمت سياست‌گذاري مـحسوب مي‌شـود. از آنجا که تهران بـا انـبوهي از مـسائـل و مشکلاتي روبـه‌رو اسـت که به دغـدغه اصلي شهرونـدان و مـديران شهري تـبديل شـده، استفاده از دانش و روش سياست‌گذاري عمومي براي حل‌وفصل اين موارد، مي‌تواند کارساز باشد.
مـطالـعه و بـررسي اسـناد و قـوانين بـالادسـتي در حـوزه شهري، نـشان مي‌دهد عـبارت‌هاي کلي و بـدون نـگاه عملياتي از ويژگي‌هاي بیشتر مـتون بـرنـامه‌هاسـت. بـرنـامه‌ها تنها در بـرخي مـوارد، سـطوح پـايين‌دسـتي و عملياتي را در بـر مي‌گيرنـد که بـاز هم بـراي مـديران اجرائي غيرقـابـل‌فهم و اجـراسـت. مـدل‌هاي سنتي بـرنـامه‌نويسي در شهر تهران که تـاکنون بـا روش‌هاي بـالا به پـايين نـوشته شـده‌اند، مـوفقيت زيادي در حـل مـسائـل شهر تهران نـداشـته‌‌اند و بـا گـذشـت سـال‌ها تجـربه مـديريت شهري، بـا مـسائلي مـواجه هستيم که نه‌تنها کاهش نيافته‌اند، بلکه از شدت بيشتري برخوردار هستند. سياست‌گذاري مجـموعه تصميمات و اقـدامـاتي اسـت که از سوی حکومـت‌ها، احـزاب، نهادها، بـنگاه‌ها و حتي افـراد اتـخاذ مي‌شـود. سياست‌گذاري عـمومي در واقـع تـرجـماني اسـت از فـرايندي که در آن ديدگـاه سياسي حکومـت‌ها به عـمل تـبديل مي‌شـود.
سياست‌گذاري بـا مـدل فـرايندي حـل مـسائـل، بـا تـأکيد بـر تبيين مسئله و مـطالـعه دسـتور کار سياسـتي، امکان مـشارکت افـراد مـرتـبط بـا مسئله را فـراهم مي‌کند. صـورت‌بـندي سياسـتي، بـخش مهمي در فـرايند سياست‌گذاري اسـت که مـشارکت طيف وسيعي از ذي‌نـفعان را از مـرحله تـعريف و تبيين مسئله تـا ورود به دسـتور کار، تبيين و انـتخاب راه‌حـل، اجـرا و ارزيابي سياسـت‌ها شـامـل مي‌شـود. تـمرکز بـر اين رويکرد مـشارکتي، منجـر شـده حـل مـسائـل سيري خـطي نـداشـته بـاشـد و مـثلا بـتوان در مرحله تدوين راه‌حل‌ها، به بازبيني و تبيين مجدد مسئله پرداخت. سياست‌گذاري عـمومي، روشي مـشارکتي و يادگيرنـده بـراي حـل مسئله در اختيار مـديران و سياست‌گذاران قـرار مي‌دهد که احـتمال شکست سياسـت‌ها را کاهش مي‌دهد. سياست‌گذاري در غـرب هم پـس از نـاکامي‌هاي دسـتگاه بوروکراسي و جـبران نـگاه بـالا به پـايين در حـل مـسائـل، مـتولـد شـد و رواج پيدا کرد. از همين رو اسـت که سـندهاي سياسـتي تـوليدشـده در کشورهاي اروپـايي همگي مـعطوف به حـل مسئله‌اي مـشخص و بـا رعايت الزامات حقوقي، نهادي و مالي از طريق فرايندي مشارکتي تهيه و تدوين مي‌شوند.
سياست‌گذاري عـمومي بـا تکيه بـر همين سه ويژگي بنيادين، يعني مسئله‌محوري، روش فـرايندي و يادگيرنـدگي مـشارکتي، مـسائل را به گـونه‌اي به دسـتور کار سياسـتي هدايت مي‌کند که امکان مـوفقيت در حـل آنها را افـزايش مي‌دهد. پـرداخـتن به مـسائل در سياست‌گذاري لـزومـا به‌مـعناي ورود نهادهاي عـمومي و دولتي بـراي حـل آنها نيست، گاهي سياست‌گذاران فـقط امکاني را بـراي مـشارکت ذي‌نـفعان فـراهم مي‌کنند و به فـرايند حـل مسئله ورودي نـخواهند داشـت. از همين رو اسـت که سياست‌گذاري را گـاهي مـطالعه عـمل دولتي و گـاهي مطالعه بي‌عملي دولتي مي‌دانند. در واقـع اينکه دولـت‌ها و نـهادهاي عـمومي درباره چه مـسائلي، سياسـتي را اتـخاذ و اعـمال نمي‌کنند نيز از اهميت ويژه‌اي بـرخـوردار اسـت. مـطالـعه وضعيت سياست‌گذاري در شهر تهران نـشان مي‌دهد شهرداري به مـسائلي ورود پيدا کرده که در حيطه وظـايف آن قـرار نمي‌گـرفـته يا جـز در قـالـب همكاري بـا سـاير نـهادهاي عـمومي ممکن نـبوده اسـت. اين درهم‌آميختگي سياسـت‌ها و اقـدامـات، به آشفتگي و نـابـسامـاني بـرنـامه‌ها و انـجام پـروژه‌هايي منجـر شـده که ارتـباطي منطقي و مبتني بـر تـعامـل بـا هم نـدارنـد و تأثيرات واقعي آنها سنجيده نشـده اسـت. ارزيابي تأثيرات سياسـتي اقـدامـات و عملکرد شهرداري تـاکنون سنجيده نشـده و آنجا که ارزيابي صـورت گـرفـته، تـنها به انـدازه‌گيري عملکرد بـسنده شـده اسـت. سياست‌گذاري بـا درنـظرگـرفـتن ارزيابي تأثيرات سياسـتي، مـانـع از تـوجه صـرف به يک مسئله و نـاديده‌گـرفـتن تأثيرات تصميمات در حوزه‌اي ديگر مي‌شود. سياست‌گذاري بـا اتـخاذ تصميم و در واقـع بـا وضـع قـانـون يا سياسـت‌سـازي به اتـمام نمي‌رسـد و تـا آنجا که تصميم به انـقضاي سياسـت يا تغيير در سياسـت گـرفته مي‌شـود، شـامـل خواهد شـد. اين ويژگي نـشان مي‌دهد هرگز نمي‌تـوان سياسـتي را در سـطوح بـالا بـدون درنـظرگـرفـتن الـزامـات اجـراي آن در سـطوح پـايين وضـع کرد. حـال آنکه در شهر تهران بـا تصميماتي مـواجه هستيم که بـدون درنـظرگـرفـتن مقتضيات اجـرا در سـطح مـنطقه و محـله گـرفـته شـده اسـت و از اين جهت اقـدامي که مـورد انـتظار سياست‌گذار بـوده، انـجام نشـده اسـت. سياست‌گذاري مي‌تـوانـد بـا بـازنـگري در رويه‌هاي اتـخاذ تصميم، امکان‌سنجي اجـرا و شـرايط پـايش را از ابتداي صورت‌بندي سياستي بررسي کند. دانـش سياست‌گذاري در مـعناي عـام و تجـربيات سياست‌گذاري در اداره شهرها به صـورت خـاص، يافته‌هاي ارزنـده‌اي را در اختيار مـديران شهري قـرار مي‌دهد. کاربسـت مـفاهيم جـديدي که سياست‌گذاري در اختيار مــديران شهري قــرار مي‌دهد و تطبيق آن بــا رويه‌هاي مــوجــود، اگــرچه بـه‌ســادگي ممکن نيست و بــا مـقاومت‌هاي نهادي روبـه‌رو خواهد شـد؛ امـا به دليل يادگيرنـده‌بـودن فـرايند سياسـتي، هم مـديران، هم شهروندان و ساير ذي‌نفعان را تواناتر خواهد كرد. اينکه سياست‌گذاري چه چيزي بـراي اداره شهر در چـنته دارد، مـهم‌ترين پـرسشي اسـت که در اين بـخش به آن پـاسـخ داده مي‌شـود. درعين‌حـال دنـبال پـاسـخ به اين پـرسـش‌ها هستيم که چه تـفاوتي ميان رويکرد سنتي بـرنـامه‌ريزي و سياست‌گذاري بـراي تـدوين بـرنـامه پـنج‌ساله سـوم شهر تهران وجـود دارد؟ کدام‌يک بهتر مي‌تـوانـد مـسائـل شهر تهران را حـل‌وفـصل كند؟ سياست‌گذاري چه فـرصتي را مي‌تـوانـد در اختيار مديران شهر تهران قرار دهد؟ اولويت‌هاي اداره شهر تهران از منظر سياست‌گذاري چيست؟

سياست‌گذاري عـمومي معجـزه نمي‌کند؛ تـنها روش مـوجـود بـراي حـل مـسائـل شهر تهران نيست؛ امـا بـا تـوجه به ويژگي ذاتي آن که در اسـاس رشـته‌اي مسئله‌مـحور اسـت و مـبناي فـرايند شـناختي خـود را بـر پـايه تـعريف دقيق و شـفاف از مسئله قـرار مي‌دهد، مي‌تـوانـد به عـنوان روشي قـابـل‌اتکا در مـديريت و اداره شهر تهران به کار رود. تـعريف و تبيين مسئله‌ها نـقطه عـزيمت سياست‌گذاري مـحسوب مي‌شـود. از آنجا که تهران بـا انـبوهي از مـسائـل و مشکلاتي روبـه‌رو اسـت که به دغـدغه اصلي شهرونـدان و مـديران شهري تـبديل شـده، استفاده از دانش و روش سياست‌گذاري عمومي براي حل‌وفصل اين موارد، مي‌تواند کارساز باشد.
مـطالـعه و بـررسي اسـناد و قـوانين بـالادسـتي در حـوزه شهري، نـشان مي‌دهد عـبارت‌هاي کلي و بـدون نـگاه عملياتي از ويژگي‌هاي بیشتر مـتون بـرنـامه‌هاسـت. بـرنـامه‌ها تنها در بـرخي مـوارد، سـطوح پـايين‌دسـتي و عملياتي را در بـر مي‌گيرنـد که بـاز هم بـراي مـديران اجرائي غيرقـابـل‌فهم و اجـراسـت. مـدل‌هاي سنتي بـرنـامه‌نويسي در شهر تهران که تـاکنون بـا روش‌هاي بـالا به پـايين نـوشته شـده‌اند، مـوفقيت زيادي در حـل مـسائـل شهر تهران نـداشـته‌‌اند و بـا گـذشـت سـال‌ها تجـربه مـديريت شهري، بـا مـسائلي مـواجه هستيم که نه‌تنها کاهش نيافته‌اند، بلکه از شدت بيشتري برخوردار هستند. سياست‌گذاري مجـموعه تصميمات و اقـدامـاتي اسـت که از سوی حکومـت‌ها، احـزاب، نهادها، بـنگاه‌ها و حتي افـراد اتـخاذ مي‌شـود. سياست‌گذاري عـمومي در واقـع تـرجـماني اسـت از فـرايندي که در آن ديدگـاه سياسي حکومـت‌ها به عـمل تـبديل مي‌شـود.
سياست‌گذاري بـا مـدل فـرايندي حـل مـسائـل، بـا تـأکيد بـر تبيين مسئله و مـطالـعه دسـتور کار سياسـتي، امکان مـشارکت افـراد مـرتـبط بـا مسئله را فـراهم مي‌کند. صـورت‌بـندي سياسـتي، بـخش مهمي در فـرايند سياست‌گذاري اسـت که مـشارکت طيف وسيعي از ذي‌نـفعان را از مـرحله تـعريف و تبيين مسئله تـا ورود به دسـتور کار، تبيين و انـتخاب راه‌حـل، اجـرا و ارزيابي سياسـت‌ها شـامـل مي‌شـود. تـمرکز بـر اين رويکرد مـشارکتي، منجـر شـده حـل مـسائـل سيري خـطي نـداشـته بـاشـد و مـثلا بـتوان در مرحله تدوين راه‌حل‌ها، به بازبيني و تبيين مجدد مسئله پرداخت. سياست‌گذاري عـمومي، روشي مـشارکتي و يادگيرنـده بـراي حـل مسئله در اختيار مـديران و سياست‌گذاران قـرار مي‌دهد که احـتمال شکست سياسـت‌ها را کاهش مي‌دهد. سياست‌گذاري در غـرب هم پـس از نـاکامي‌هاي دسـتگاه بوروکراسي و جـبران نـگاه بـالا به پـايين در حـل مـسائـل، مـتولـد شـد و رواج پيدا کرد. از همين رو اسـت که سـندهاي سياسـتي تـوليدشـده در کشورهاي اروپـايي همگي مـعطوف به حـل مسئله‌اي مـشخص و بـا رعايت الزامات حقوقي، نهادي و مالي از طريق فرايندي مشارکتي تهيه و تدوين مي‌شوند.
سياست‌گذاري عـمومي بـا تکيه بـر همين سه ويژگي بنيادين، يعني مسئله‌محوري، روش فـرايندي و يادگيرنـدگي مـشارکتي، مـسائل را به گـونه‌اي به دسـتور کار سياسـتي هدايت مي‌کند که امکان مـوفقيت در حـل آنها را افـزايش مي‌دهد. پـرداخـتن به مـسائل در سياست‌گذاري لـزومـا به‌مـعناي ورود نهادهاي عـمومي و دولتي بـراي حـل آنها نيست، گاهي سياست‌گذاران فـقط امکاني را بـراي مـشارکت ذي‌نـفعان فـراهم مي‌کنند و به فـرايند حـل مسئله ورودي نـخواهند داشـت. از همين رو اسـت که سياست‌گذاري را گـاهي مـطالعه عـمل دولتي و گـاهي مطالعه بي‌عملي دولتي مي‌دانند. در واقـع اينکه دولـت‌ها و نـهادهاي عـمومي درباره چه مـسائلي، سياسـتي را اتـخاذ و اعـمال نمي‌کنند نيز از اهميت ويژه‌اي بـرخـوردار اسـت. مـطالـعه وضعيت سياست‌گذاري در شهر تهران نـشان مي‌دهد شهرداري به مـسائلي ورود پيدا کرده که در حيطه وظـايف آن قـرار نمي‌گـرفـته يا جـز در قـالـب همكاري بـا سـاير نـهادهاي عـمومي ممکن نـبوده اسـت. اين درهم‌آميختگي سياسـت‌ها و اقـدامـات، به آشفتگي و نـابـسامـاني بـرنـامه‌ها و انـجام پـروژه‌هايي منجـر شـده که ارتـباطي منطقي و مبتني بـر تـعامـل بـا هم نـدارنـد و تأثيرات واقعي آنها سنجيده نشـده اسـت. ارزيابي تأثيرات سياسـتي اقـدامـات و عملکرد شهرداري تـاکنون سنجيده نشـده و آنجا که ارزيابي صـورت گـرفـته، تـنها به انـدازه‌گيري عملکرد بـسنده شـده اسـت. سياست‌گذاري بـا درنـظرگـرفـتن ارزيابي تأثيرات سياسـتي، مـانـع از تـوجه صـرف به يک مسئله و نـاديده‌گـرفـتن تأثيرات تصميمات در حوزه‌اي ديگر مي‌شود. سياست‌گذاري بـا اتـخاذ تصميم و در واقـع بـا وضـع قـانـون يا سياسـت‌سـازي به اتـمام نمي‌رسـد و تـا آنجا که تصميم به انـقضاي سياسـت يا تغيير در سياسـت گـرفته مي‌شـود، شـامـل خواهد شـد. اين ويژگي نـشان مي‌دهد هرگز نمي‌تـوان سياسـتي را در سـطوح بـالا بـدون درنـظرگـرفـتن الـزامـات اجـراي آن در سـطوح پـايين وضـع کرد. حـال آنکه در شهر تهران بـا تصميماتي مـواجه هستيم که بـدون درنـظرگـرفـتن مقتضيات اجـرا در سـطح مـنطقه و محـله گـرفـته شـده اسـت و از اين جهت اقـدامي که مـورد انـتظار سياست‌گذار بـوده، انـجام نشـده اسـت. سياست‌گذاري مي‌تـوانـد بـا بـازنـگري در رويه‌هاي اتـخاذ تصميم، امکان‌سنجي اجـرا و شـرايط پـايش را از ابتداي صورت‌بندي سياستي بررسي کند. دانـش سياست‌گذاري در مـعناي عـام و تجـربيات سياست‌گذاري در اداره شهرها به صـورت خـاص، يافته‌هاي ارزنـده‌اي را در اختيار مـديران شهري قـرار مي‌دهد. کاربسـت مـفاهيم جـديدي که سياست‌گذاري در اختيار مــديران شهري قــرار مي‌دهد و تطبيق آن بــا رويه‌هاي مــوجــود، اگــرچه بـه‌ســادگي ممکن نيست و بــا مـقاومت‌هاي نهادي روبـه‌رو خواهد شـد؛ امـا به دليل يادگيرنـده‌بـودن فـرايند سياسـتي، هم مـديران، هم شهروندان و ساير ذي‌نفعان را تواناتر خواهد كرد. اينکه سياست‌گذاري چه چيزي بـراي اداره شهر در چـنته دارد، مـهم‌ترين پـرسشي اسـت که در اين بـخش به آن پـاسـخ داده مي‌شـود. درعين‌حـال دنـبال پـاسـخ به اين پـرسـش‌ها هستيم که چه تـفاوتي ميان رويکرد سنتي بـرنـامه‌ريزي و سياست‌گذاري بـراي تـدوين بـرنـامه پـنج‌ساله سـوم شهر تهران وجـود دارد؟ کدام‌يک بهتر مي‌تـوانـد مـسائـل شهر تهران را حـل‌وفـصل كند؟ سياست‌گذاري چه فـرصتي را مي‌تـوانـد در اختيار مديران شهر تهران قرار دهد؟ اولويت‌هاي اداره شهر تهران از منظر سياست‌گذاري چيست؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.