|

دوربرگردان در مسیر انحرافی

نجفي 5 مسئله اصلي را شناسايي و آنها را حل کند، هنر بزرگي كرده است

موضوعي که البته اهميت آن جلب آراي صاحب‌نظران را مي‌طلبد و شايد بهانه‌اي براي برپايي اين ميزگرد است، مديريت سياست‌گذاري، تغيير مسير آن و بررسي تغييرات مورد نياز است تا از اين رهگذر بتوان سياست‌گذار را وادار به اخذ حرکت‌هاي بهينه کرد. سؤال اساسي اين است که موقعيت فعلي اين مفهوم در شهرداري تهران چيست و در سه سطح سياست‌گذاري، برنامه‌ريزي و موضوعات استراتژيک، کدام انتخاب شده؟ به عبارتي اولويت با کدام است و چگونه بايد باشد؟ اين در حالي است که پيش‌فرض ذهني ما اين است که در سي‌وچند سال اخير، برنامه‌ريزي کرده‌ايم؛ ولي انحرافات زيادي از تمام اين برنامه‌ها داريم. اساسا آيا برنامه کارآمد است يا خير؟ جايگزين چه باشد، بهتر است؟ چگونه مي‌توان به بهينگي دست يافت؟ همه اين نوع سؤالات را در ميزگردي با حضور عليرضا علوي‌تبار و کيومرث اشتريان که ازقضا هر دو دانش‌آموخته خط‌مشي‌گذاري هستند، در ميان گذاشتيم که در پي مي‌آيد.

براي ورود به بحث خواهش مي‌کنم تعاريف اين حوزه را به‌طور خلاصه مرور کنيد.
در اکثر مواقع تعاريفي که براي اين اصطلاح ارائه مي‌شود، دلبخواهي است؛ يعني نمي‌شود گفت قطعا همه بايد آن را بپذيرند. ولي به طور معمول ما در ايران کارهايمان را از سطوح کلي‌تر به سطوح جزئي‌تر طبقه‌بندي مي‌کنيم. تصور من اين است که ما در برنامه‌هايمان ابتدا طراحي راهبرد را داريم که بعضي شبه آن مي‌گويند «برنامه‌ريزي راهبردي» يا «برنامه‌ريزي استراتژيک»، سپس تدوين خط‌مشي، بعد برنامه‌ريزي و در نهايت بودجه‌بندي است که معمولا وارد موارد خاص‌تر و مشخص‌تر مي‌شود. طراحي يا برنامه‌ريزي استراتژيک مجموعه اقداماتي است که ما بعدا انجام مي‌دهيم تا به استراتژي و راهبرد برسيم. خط‌مشي‌ها به طور معمول قواعدي هستند که راهنماي تصميم‌گيري و اقدام در حوزه مشخصي هستند و معمولا چند کارکرد اصلي هم دارند؛ راهنماي عمل‌اند، هماهنگ‌کنندگي دارند (يعني افراد را که قرار است اقدام کنند، هماهنگ مي‌کنند)، معيارِ ارزيابي، کنترل برنامه‌ها و اقدامات بعدي هستند و معمولا به يک معنا روح قوانين و مقررات را هم مشخص مي‌کنند.
بعد از اينکه اين مرحله تمام شد، وارد مرحله برنامه‌ريزي مي‌شويم. خيلي وقت‌ها براي اينکه تمايزش از مرحله اول روشن شود، آن‌ را «برنامه‌ريزي عملياتي» مي‌خوانند. به طور معمول ما در اينجا تمايزهايي قائل مي‌شويم. مثلا فرض کنيد مي‌گوييم در استراتژي، در راهبرد، ترکيبِ اهداف، اصلي و اساسي است؛ درحالي‌که در برنامه‌ريزي‌، اهداف عملياتي مدنظر هستند. ترکيب در راهبرد بيشتر اثربخشي است؛ يعني اينکه شما کار خوب را انجام دهيد؛ درحالي‌که در برنامه‌ريزي تأكيد بيشتر روي بازدهي است؛ يعني خوب کار را انجام‌دادن بيشتر مدنظر است. از نظر بُعد زماني، معمولا راهبرد بلندمدت است، پنج سال يا بيشتر؛ درحالي‌که معمولا برنامه‌ريزي‌ها کوتاه‌مدت‌تر است. البته مي‌توانيم برنامه‌ريزي‌هاي بلندمدت هم داشته باشيم. منابع و امکاناتي که در استراتژي بحث مي‌شود، معمولا در آينده شکل مي‌گيرند؛ درحالي‌که در برنامه عملياتي بيشتر به منابع و امکانات موجود فکر مي‌شود. معمولا شرايط سازماني و شرايط محيطي در استراتژي انعطاف‌پذير و دگرگون‌شونده در نظر گرفته مي‌شود؛ در‌حالي‌که در برنامه‌ريزي اين شرايط مفروض در نظر گرفته مي‌شود و حداقلي از ثبات در آن وجود دارد، مگر اينکه برنامه قصدش تغيير همين ساختارها باشد.
به لحاظ روش‌هاي اقدام، معمولا در برنامه‌ريزي، روش‌هاي تجربه‌شده را مورد استفاده قرار مي‌دهيم؛ درحالي‌که در برنامه‌ريزي راهبردي اين امکان وجود دارد که شما روش‌هاي نو و تجربه‌نشده را هم به کار بگيريد. از نظر ميزان مخاطره برنامه عملياتي با کمترين مخاطره و با بيشترين پيش‌بيني‌پذيري تحقق پيدا مي‌کند؛ درحالي‌که در طراحي راهبرد يا همان‌طور که در بعضي از منابع آمده است، برنامه‌ريزي راهبردي، معمولا همراه با مخاطره و ريسک بيشتري است.
اين قدم مبارکي است که ما بحث و گفت‌وگو راجع به سياست‌گذاري عمومي را به عرصه عمومي وارد کرده و راجع به آن صحبت کنيم. سطح دانش عمومي در ارتباط با سياست‌هاي روز در حوزه‌هاي مختلف، در سطح کارشناسي انجام نمي‌شود و گفت‌وگوها بيشتر طرفدارانه است. از نظر بنده، دانش يا حتي فراتر بروم علم، چيزي نيست جز گفت‌وگوي ِآزادِ کارشناسي. در واقع سياست‌گذاري يک برساخته اجتماعي است و به عبارتي آن را مي‌سازيم. «فيشر» در مقدمه کتاب خود دراين‌باره به تفصيل به اين موضوع مي‌پردازد و به نگاهی نسبي‌گرا در حوزه دانش سياست‌گذاري مي‌رسد. ماهيت اين تعريف نوعي مبارزه براي رسيدن به منافع، براي قدرت گفت‌وگوي بخش‌هاي مختلف جامعه، براي گرفتن امکانات و امتيازات از همديگر است. مي‌بينيد که نسبي‌گرايي بر حوزه دانش سياست‌گذاري حاکم است.
نکته دوم که در ادامه بحث اول بايد مطرح شود، تعاريفي است که دکتر علوي‌تبار به آنها اشاره کردند. همه اين تعاريف قراردادي است. در واقع راهبردهايي وجود دارند و از آن راهبردها خط‌مشي‌هايي به وجود مي‌آيد و بعد برنامه‌ريزي آينده. اين يک سبک انجام کار است. من توجه شما را به اين هم جلب مي‌کنم که همين خط‌مشي‌گذاري يا سياست‌گذاري يا PolicyPublic در فرانسه «علوم استراتژيک» گفته مي‌شد، بعد خودشان نامش را تغيير مي‌دهند به «سياست‌هاي عمومي».
آکسفورد کتابي منتشر کرده است و در مقدمه اين کتاب حدود 10، 12 تعريف از سياست را مطرح مي‌کند. در همان کتاب به‌خوبي نشان مي‌دهد چقدر دامنه استفاده از سياست يا خط‌مشي يا سياست‌گذاري متنوع است، هر نويسنده‌اي يا هر جمعي از نويسندگان آمدند يک قراردادي براي خودشان ايجاد کردند.
سطح ديگري از بحث که به نظرم خيلي مهم است، اين است که اصلا کار و وظيفه اصلي دانش خط‌مشي‌گذاري يا سياست‌گذاري چيست؟ سياست‌گذاري عمومي در واقع حيطه اصلي خود را تمرکز داده است به پاسخ اين سؤال که اين فرايندی و چندمرحله‌اي است؟ اين چند اتفاق، چگونه تبديل به مسئله مي‌شود؟ ما چگونه سياست را تدوين و طراحي مي‌کنيم؟ نظريه شما چيست؟ در واقع ما به عنوان پژوهشگر و سياست‌گذار عمومي نوعي تبحرِ متدولوژيک درباره تمام اين زيرو‌بم‌ها و چِفت‌وبَست‌هاي اين فرايند پيدا مي‌کنيم و به جزئياتش ورود پيدا مي‌کنيم و در نهايت تبحر متدولوژيک پيدا کرده و در اختيار سياست‌گذاران قرار مي‌دهيم.
متأسفانه تعريف عوامانه برخي پژوهشگران و سياست‌گذاران که دکان و دستکي براي خود درست کرده‌اند و مي‌گويند اين براي ماست، هويت اين رشته درسي را ناشناخته گذاشته است. اما اصل، آن چيزي که در مدل برنامه‌ريزي استراتژيک وجود دارد و کاري که سياست‌گذاري عمومي مي‌کند، شايد به خاطر منافعش يا به خاطر اجبار است که به نوعي از آن فرايند خودش هم فاصله مي‌گيرد؛ به عبارتي اين فرايند را به يک مدل برنامه‌ريزي تبديل مي‌کند. خود اين پروسه تبديل مي‌شود به يک مدل برنامه‌ريزي که از برنامه‌ريزي استراتژيک فاصله مي‌گيرد و مي‌گويد من هم هستم. حالا اين مدل چگونه است؟ مي‌گويد اگر شما مي‌خواهيد برنامه‌ريزي کنيد، ابتدا بياييد مسئله‌شناسي تحليلي و تحليل حقوقي کنيد و فرايند را طي کنيد که خيلي شبيه همان برنامه‌ريزي استراتژيک است و در آخر در بحث اجرا که رويکرد اجرائي مشخص شده است، مي‌گويد برويد در برنامه عملياتي.
پس سياست‌گذاري عمومي اول به مفهوم آناليز سياست است؛ يعني تحليل سياست و دوم به مفهوم برنامه اقدام.
تکثري وجود دارد و نبايد ما را به اينجا برساند که فکر کنيم حتما تعريفی قطعي، يقيني و صددرصدي وجود دارد.
آن‌طور که آقاي دکتر فرمودند، شهرداري مسائل خاص خودش را دارد و نبايد وارد سياست‌گذاري عمومي شويم و تازه بياييم سراغ بحث‌هاي ابتدايي، که اين چيست و آن چيست؟ خط‌مشي و راهبرد چيست؟ چهار الگوي برنامه‌ريزي استراتژيک، الگوي اصلاح اجتماعي و 10 الگوي کلان براي شهرداري وجود دارد. حال بايد بيايد سراغ اينکه مسئله اصلي در خود شهرداري چيست؟ يکي از مسائل مهمي که همه معاونت‌ها در شهرداري و دولت دارند، اين است که معاونت‌هاي برنامه‌ريزي درکل از بدنه اجرائي اصلي منفصل هستند. انتهاي قصه اين است که تخصيص بودجه را تنظيم مي‌کنند و نامش را برنامه‌ريزي مي‌گذارند، مانند سازمان برنامه و بودجه خودمان. واقعيتش اين است که سازمان برنامه و بودجه فقط يک سازمان تخصيص بودجه است و اصولا از فرايند برنامه‌ريزي عقب مانده است و اصلا ديگر برنامه‌ريزي را نمي‌فهمد. اصلا کارشناس سازمان برنامه و بودجه نمي‌فهمد دولت الکترونيک يعني چه؟ شبکه ملي دولت يعني چه؟ تقصير هم ندارد؛ خيلي پيچيده شده است. بعد چنين سازماني مي‌خواهد براي وزارت ارتباطات برنامه‌ريزي کند؛ مگر چيزي مي‌فهمد؟ وقتي آنجا اين‌طوري است، حساب جاهاي ديگر هم بکنيد.
از مسائل مهم در شهرداري اين است که معاونت برنامه‌ريزي اصلا ارتباط معناداري با حوزه‌‌هاي ديگر ندارد؛ نمي‌تواند هم داشته باشد، شما چگونه مي‌توانيد وقتي خدمات شهري، آي‌تي و حوزه‌هاي ديگر شهرداري را خوب نمي‌شناسيد، براي آن برنامه‌ريزي کنيد؟ معاونت برنامه‌ريزي مثلا بايد متخصص الگوهاي مختلف برنامه‌ريزي باشد و فقط چک کند خدمات شهري کدام‌يک از اين الگوها را پذيرفته است؟ در واقع چک‌ليست اينکه در برنامه‌ريزي از کدام الگو استفاده کرده‌ايم.
در‌حال‌حاضر دوره جديد شهرداري تهران آغاز شده و تيمي با پيش‌بيني آقاي نجفي مستقر شده است. سبقه ايشان سازمان برنامه‌اي است و معاون برنامه‌ريزي او نيز سابقه سازمان برنامه دارد و ساختار کاملا سنتي از همان سازمان برنامه قديم به‌خصوص در برنامه و بودجه تکرار شده است. سؤال اصلي که به ذهن هر فردي مي‌رسد، این است که چه بايد بکنيم؟ سازمان شهرداري چه بخواهد و چه نخواهد با همه وضعيتي که ما از آن سراغ داريم؛ يعني هم به لحاظ مالي کاملا ورشکسته است، هم به لحاظ نيروي انساني دچار بحران شده است. مي‌خواهد تراکم نفروشد، مي‌خواهد سازمانش را ببرد به سمت درآمدهاي پايدار، چگونه بايد اين مسائل را حل کند؟ حرف من اينجاست که اين سازمان با امتناع از انجام مأموريت عادي مواجه است؛ يعني نمي‌تواند مأموريت عادي‌اش را هم انجام دهد. برنامه‌ريزي در اين فضا يعني چه؟
با توضيحاتي که شما مي‌دهيد، به نظرم صورت‌مسئله شما کلاسيک است؛ يعني شما با کميابي مواجه‌هستيد. وقتي آدم با کميابي مواجه شود، ناگزير از انتخاب است. اگر بودجه ما کافي نيست تا تمام کارهايي که دلمان مي‌خواهد انجام دهيم، اگر امکانات ما محدود است و در مقابل، خواسته‌هاي ما زياد است و بايد از بين آنها انتخاب کنيم، پس بايد بياييم سراغ مسئله خط‌مشي‌گذاري در حوزه شهري. من مي‌‌گويم شما ناگزير از انتخاب هستيد؛ چون با کميابي مواجه هستيد. قاعدتا خط‌مشي در شهرداري مجموعه اقدامات يا عدم اقداماتي است که در برخورد با مسائل و مشکلات تهران انجام مي‌شود. قاعدتا اولين گام اين است که فهرستي از مشکلات شهر تهران داشته باشيد و با يک معيار ارزشي يا بر اساس پيش‌بيني، آنها را رده‌بندي کنيد. بنابراين برحسب اينکه نوع مشکل را در چه مرحله‌اي تشخيص مي‌دهيد، بايد آن را اولويت‌بندي کنيد؛ يعني فهرستي از مشکلات شهر تهران تهيه شود و در گام بعدي اولويت‌بندي به ترتيب اهميتي که بستگي به ذهنيت، قضاوت و فشار عمومي براي حل آن وجود دارد، انجام شود. در گام بعد بايد به مشکلاتي که در اولويت‌هاي اصلي قرار دارند، فکر شود. به نظرم درباره هر موضوعي مي‌شود سه نوع انديشه داشت؛ انديشه‌هاي توصيفي- تبييني، انديشه‌هاي ارزشي ـ هنجاري و انديشه‌هاي توصيه‌اي ـ تجويزي. هر موضوع اجتماعي را که شما در نظر بگيريد، مي‌شود درباره آن اين سه نوع انديشه را داشت. در گروه اول ما سعي مي‌کنيم ويژگي‌ها را بشماريم و حتي اندازه بگيريم، براي ميزانشان شاخص تعريف کنيم و بعد به سراغ تبيين برويم؛ يعني بگوييم چرا و چگونه اين مسئله شکل گرفته و پديد آمده است. در اين قسمت مقدار زيادي کار پژوهشي نياز است. آقاي دکتر هم فرمودند ما در پژوهش‌هاي علوم انساني معمولا چهار سرمشق مشهور داريم، اثبات‌گرايي، واقع‌گرايی پيچيده، پسااثبات‌گرايي و در نهايت سرمشق مبتني بر نظريه انتقادي. يک نظريه هم بر ساخت‌گرايي و سازه‌گرايي است. اين سرمشق‌ها از نظر نوع نگاهي که به واقعيت دارند، از نظر شناخت‌شناسي و از نظر متدولوژي با همديگر متفاوت هستند. شما هرکدام از اين سرمشق‌ها را بپذيريد، يک نگاه است. مثلا فرض کنيد اگر شما نگاه پوزيتيويستي داشته باشيد و اثبات‌گرايانه نگاه کنيد، پس واقعيت مستقل از ادراک ما وجود دارد، واقعيتي که کاملا قابل‌شناخت است. اگر از رئاليسم پيچيده نگاه کنيد، مستقل از ادراک ما واقعيت وجود دارد؛ ولي ما به صورت محدود مي‌توانيم آن را بشناسيم، مي‌توانيم تا حدودي به شناخت نزديک شويم.
اگر از زاويه نظريه انتقادي نگاه کنيم، ارزش‌ها و هاله‌هاي واقعيت در طول تاريخ کنار مي‌رود و خود را نشان مي‌دهد؛ يعني رئاليسم تاريخي. تمام اين گفتمان‌ها تصويري است که ما از واقعيت داريم. شايد واقعيت مستقل از ادراک ما چندان معنا نداشته باشد. اينکه انتخاب شما کدام‌يک از اينها باشد، بر روي شناخت و روش شناخت اثر مي‌گذارد. البته چون من بيشتر به چيزي بين رئاليسم پيچيده و نظريه انتقادي معتقدم، پس بر اين باورم که واقعيتي مستقل از ادراک ما وجود دارد و ما بايد سعي کنيم به تقريب و احتمال آن را بشناسيم؛ يعني معتقدم بايد يك تئوري وجود داشته باشد و بعد تبيين واقعيت از طریق تئوري صورت مي‌گيرد. بر اين محور، ابتدا سرمشق مشخص مي‌شود، سپس تئوري کلان، بعد تئوري رسمي و بعد تئوري محتوايي. موضوع را مشخص مي‌کنيد آن را تبيين مي‌کنيد و اين مرحله تمام مي‌شود، مرحله بعد بايد ارزش‌گذاري شود؛ يعني مثلا فرض کنيد بايد به طور مشخص تصميمات ايدئولوژيکي گرفته شود. مثلا اگر يک‌جايي بين برابري اجتماعي و آزادي فردي ناگزير به انتخاب شديم، کدام را اولويت بدهيم؟ اگر جايي بين برابري و کارايي مجبور به انتخاب شديم کدام را اولويت دهيم؟ يا مثلا ما همه اعتياد را بد مي‌دانيم، ولي ايدز را بدتر از اعتياد مي‌دانيم به همين دليل سرنگ مجاني پخش مي‌کنيم.
مي‌خواهم بگويم شما لزوما خوب و بد نمي‌کنيد، گاهي وقت‌ها بين بد و بدتر هم بايد براي شهرداري روشن باشد. حالا مي‌خواهد چه بکند؟ بايد درباره همه پديده‌هايي که توصيف و تبيينش کرديد، نوعی اولويت‌بندي هم داشته باشيد که خوب يا خوب‌تر يا بد و بدتر در هر زمينه چيست؟ چه چيزي را حاضر هستيد بدهيد و چه چيزي را حاضر هستيد بگيريد؟ بعد از ترکيب اين دو، مي‌توانيد به تجويز برسيد. اگر صورت تجويزهاي ما به طور کلي شکل منطقي داشته باشد، فکر مي‌کنم راهبرد، خط‌مشي و برنامه يک نوع توصيه و تجويز از جنس دسته سوم انديشه‌ها در مسائل اجتماعي هستند. صورت کلي‌اش اين است؛ A را ايجاد کنيد تا B به دست بيايد. پايه ديگرش اين است که اگر A پديد آمد، آن‌گاه B خواهد آمد. پايه منطقي ديگر اين است که به‌وجود‌آمدن B چيز خوبي است، پس بايد دنبال A بود تا به B برسيم. اگر به لحاظ فکري شهرداري اين دو را خوب انجام داده باشد، به مرحله تجويزکردن مي‌رسد؛ ولي خط‌مشي‌گذاري فرايندی فقط عقلايي نيست، همان‌طور که فرمودند شما در آن بده‌بستان ِسياسي هم داريد. مدل‌هاي اقتصاد سياسي به ما مي‌گويد که ما بده‌بستان مي‌کنيم؟ منافع چه کساني پشت آنهاست؟ فقط يک مسئله عقلاني صرف و فني نيست، گفتار در آن مهم است، مدل‌هاي عقلاني خط‌مشي‌گذاري تجويزي‌اند و با دنياي واقعي فاصله زيادي دارند. دنياي واقعي همين بده‌بستان‌هاست.
مشخص است مشکلي وجود دارد؛ يعني بايد چيزي فداي چيز ديگري شود و اين فقط در خط‌مشي‌گذاري نيست، در عمل و اجرايش بايد ديده شود، خط‌مشي‌ای که براي اجرانشدن وضع شده باشد، ارزش ندارد.
نکته اين است که ما با شرايطي مواجه هستيم که واقعيت خودش را به قَدري پررنگ نشان مي‌دهد که شما با هر سرمشقي بخواهيد اين را توصيف و تبيين کنيد، به آن مي‌رسيد. از آلودگي هوا همه داريم مي‌ميريم، از ترافيک همه رنج مي‌ بريم، از شلوغي شهر همه رنج مي‌بريم، از حاشيه‌نشيني همه رنج مي‌بريم؛ يعني واقعيت خودش را تحميل کرده است و شما متعلق به هر سرمشقي باشيد، اين را مي‌بينيد و فارغ از اينکه چه سرمشقي، چه راهبردي و چه برنامه‌اي بدهيد، اين موضوعي است که شما بايد آن را حل کنيد؛ اما مشکلي که وجود دارد، اين است که ما نمي‌توانيم حل کنيم، چون با وجودي که همه به اين واقعيت اذعان مي‌کنند، نمي‌توانند سر آن يک وفاق ايجاد کنند؛ ولي شما اگر بهترين خط‌مشي را توليد کنيد يا بهترين برنامه را بنويسيد يا بهترين کار را بکنيد، نمي‌توانيد در عرصه اجرا خيلي موفق باشيد. دليلش چيست؟ برمي‌گردد به اينکه واقعيت خوب تبيين نمي‌شود؟ واقعيت را نمي‌بينيم؟ راه را اشتباه رفتيم؟ بده‌بستان‌هاي سياسي خيلي پررنگ است؟ اگر پررنگ است براي اين چه تجويزي مي‌شود کرد؟
ببينيد صحبت شما اين است که چه بايد کرد؟ خيلي کار مي‌شود، مهم اين است که چشم‌انداز روشني به مسئله داشته باشيم. اولا يک‌سري بحث‌ها در سياست‌گذاري است که تکليف شما را مشخص مي‌کند، عرصه عمومي بيشتر حوزه عمل دولت در ارتباط با شهرداري است، در ارتباط با توسعه اقتصادي، آمايش سرزمين، توسعه انساني، تحليلی درباره شهر تهران در گام اول بنويسيد، در واقع مشخص مي‌کنيد شما در برنامه استراتژيک چه‌کاره هستيد؟ مي‌خواهيد تهران شهر بدون آلودگي باشد، شهرداري نهاد خدماتي باشد، آن چيزي که زمان آقاي قاليباف هم مطرح مي‌شد؛ يعني تعيين‌تکليف مي‌کنيد شما چه کار مي‌کنيد؟ اين اولين گامي است که بايد انجام بدهيد. البته يک گام صفر هم داريد؛ اينکه همه بپذيريم بايد همه صحبت کنند، عرصه عمومي راجع به برنامه‌ريزي شهري جا بيفتد و همه صحبت کنند، اين عرصه عمومي يک معماري مفهومي، نظري و اجتماعي است که راجع به اين بايد صحبت کنيم، اين عرصه عمومي بايد ايجاد شود و يک جاي مشخص؛ همين‌طور حرف‌زدن نيست. الان دو ماه شده، همان يک ماه اول يا قبل از اينکه شهردار بيايد بايد اين ديدگاه را داشته باشد که من چه‌کاره هستم؟ تهران مي‌خواهد شهر بين‌المللي باشد؟ مي‌خواهد يک شهر خدماتي باشد؟ وضعيت خودش را در کلان‌کشور و کلان‌منطقه کاملا تعريف کند. البته تأكيد کنم به دو يا سه جمله اصلي هم مي‌رسد نه به صد تا.
دوم خود معاونت برنامه‌ريزي بايد ساماندهي کند. من چيزي دارم به نام طرح‌هاي موضعي -موضوعي که شهرسازها براي من درست کرده‌اند، چيزي هم داريم به نام برنامه پنج‌ساله و يک مجموعه‌اي از کارهاي ديگر هم داريم، من هنوز در اين جغرافيا سردرگم هستم که اينها چه نسبتي با هم دارند. نتيجه بازسازي نيروي انساني خود معاونت يعني در ارتباط با اينکه ما چه‌کاره مي‌خواهيم بشويم؛ يعني چه مدلي در برنامه‌ريزي شهري در پيش گرفته‌ايم، مشخص و دقيق مي‌شود.
من به شهرداري توصيه مي‌کنم مدل برنامه‌ريزي استراتژيک را رها کند. مدل برنامه‌ريزي استراتژيک خطاي بزرگي در وضعيت کشور است، مدل برنامه‌ريزي استراتژيک به لحاظ اجتماعي و جامعه‌شناسي به سه دليل عمده در ايران راه افتاده است؛ يک دليلش اين بوده که ما ايدئولوژي‌زده هستيم و مي‌خواهيم حرف‌هاي کلي بگوييم و بعد بگوييم بايد بشود، جامعه ايراني ايدئولوژيک است، از روشنفکر بگيريد تا چپ و ليبرال‌هايمان، در عمل اين‌طوري هستيم؛ يعني تربيت اجتماعي ما اين‌گونه است، از بالا.
دوم اينکه ما خيلي ذهن شاعرمسلکي داريم، بسيار مبهم هستيم، ابهام در گفتار ، زبان و در ذهن ما وجود دارد، شاعر هم هستيم و سوم اينکه اسباب دکانمان با عده‌اي است، هم مديران و هم دانشگاهيان. اين سه دليل باعث شد برنامه‌ريزي استراتژيک رواج پيدا کند. مگر سياست کلي نظام درست نکرديم؟ در نتيجه به الگوي برنامه‌ريزي استراتژيک که از بالا بگويد چه بايد بشود، عادت کرديم به جزئيات توجهي نکنيم، آن پايين اتفاقا خيلي اتفاقات رخ مي‌دهد، آن جزئيات خيلي مهم است.
من تصورم اين است كه اگر ما به روش‌هاي برنامه‌ريزي خرد متبحر باشيم که سخن سياست‌گذاري عمومي است، در جامعه فعلي ايران مي‌تواند راهگشا باشد. از حالت ايدئولوژي‌زدگي بيرون بياييم و شناختمان را نسبت به مسائل دقيق کنيم؛ چون در دفتر هر رئيسي برويد، با تناسب کاري که هم در سازمان برنامه داشتم و هم در دولت، اغلب مديران يا پشت سرشان يا روي ميزشان يک کتاب برنامه‌ريزي استراتژيک سازمان خودشان وجود دارد، باورتان نمي‌شود من در مقابل يکي از همين مديران کتاب را باز کردم، کاغذهايش به هم چسبيده بود؛ يعني اصلا باز نشده بود و بعد مي‌گفت برنامه داريم و اين «داريم»، ظاهرا در ذهن مديران ما اتمام کار برنامه است.
به طور مشخص و عملياتي بعد از اينکه سياست‌ها را در سياست‌گذاري مشخص کرديم که چه‌کاره هستيم و مي‌خواهيم چه بکنيم، شما شروع مي‌کنيد يک مسئله‌شناسي تحليلي - روي کلمه تحليلي تأكيد مي‌کنم - از وضعيت شهرداري تهران و از مسائل اصلي شهرداري. آقاي دکتر فرمودند با اولويت‌بندي، هم اولويت‌بندي مهم است و هم مسئله‌شناسي تحليلي، دقت کنيد مسئله‌شناسي توصيفي با تحليلي تفاوت دارد، توصيفي مي‌گويد من این‌قدر فلان دارم، اغلب اين‌طوري هستيم، این‌قدر بودجه کم داريم و اين اصلا کافي نيست؛ يعني اولين قدم انحرافي در سياست‌گذاري است که ما تصور کنيم همين که هست. بارها تأكيد کردم «ويليام وان» حدود 80 صفحه از کتابش را به مسئله اختصاص مي‌دهد، نگاه مي‌کنيد مي‌بينيد نقش تحليل مسئله در سياست‌گذاري عمومي خيلي پررنگ است. يکي از دلايلي که مي‌گويم از برنامه‌ريزي استراتژيک فاصله بگيريد، اينجاست.
در برنامه‌ريزي استراتژيک شما اصلا به مسئله‌شناسي تحليلي کاري نداريد، کاري به اين پويايي سياسي نداريد، کاري به مبارزه قدرت که جوهره سياست‌گذاري عمومي است، نداريد؛ چرا سياست‌گذاري بيشتر در دانشکده علوم سياسي است؟ به خاطر اينکه نمودي و نمادي از مبارزه قدرت است.
پس مسئله‌شناسي تحليلي ضروري است. شما 10 مسئله بزرگ پيدا مي‌کنيد و در واقع الگو مي‌شود. بعد از اينکه اين را طراحي کرديد، مي‌گوييد براي هر مسئله‌اي من چگونه آن را حل کنم، مدل‌هاي نظري يا نظريه‌هاي سياستي را براي آن دربياوريم. نظريه سياستي نه نظريه‌پردازي کلان، اين‌هم يکي از مشکلات است. وقتي مسئله‌شناسي شما دقيق باشد، آن وقت نظريه شما هم خُرد است، وقتي که شما دريابيد که مسئله شما در حوزه انتقال تکنولوژي است، ديگر نمي‌آييد با روش‌هاي جهان‌سومي به تئوري‌هاي کلان بپردازيد، سراغ نظريه‌هاي سياستي محدوده انتقال تکنولوژي مي‌رويد. اتفاقا وجود دارد، نظريه‌هاي سياستي مربوط به اداره بيمارستان‌ها، يا مدل‌ها، نظريه‌هاي سياستي در ارتباط با موضوعات مختلف کاملا خرد مي‌شود. اين اصلا به اين معنا نيست که شما سياستي گذاشتيد حل شد و تمام، نه، شما بايد مدلِ مداخله‌تان دقيق مشخص باشد، بر اساس مدل مداخله بايد تحليل حقوقي داشته باشيد، بر اساس تحليل حقوقي بايد تحليل هزينه و فايده داشته باشيد، بر اساس تحليل هزينه و فايده مدل‌تان را مشخص مي‌کنيد، مدل يا سياست اجرائي را مشخص مي‌کنيد و طيفي از روش‌هاي اجرا وجود دارد، آن را انتخاب مي‌کنيد و بعد نظام ارزيابي.
يعني همه اينها بايد مشخص باشد، مشکل بزرگ ما اين است که در همه قانون برنامه، بايدها و نبايدها مي‌گذاريم؛ قانون برنامه شهرداري، قانون برنامه سازمان برنامه، فکر مي‌کنيم اين را گذاشتيم حل است، تمام شد برويم خانه، نه اين خبرها نيست. يکي از مشکلات بزرگ ما اين است که ما قانون برنامه مي‌نويسيم، بلافاصله آيين‌نامه آن را مي‌نويسيم، انديشمندان علم حقوق، براي اجرائي‌کردن قانون، آيين‌نامه را ابداع کردند، خيلي خوب است؛ ولي ما چه‌کار مي‌خواهيم کنيم که براي آن آيين‌نامه بنويسيم؟
اين سند سياستي که شما مي‌گوييد معطوف به سند خرد است، چه تفاوتي با برنامه اجرائي دارد؟
تفاوت‌هايش در مسئله‌شناسي تحليلي، در مدل برنامه‌ريزي و نظريه سياستي و در تحليل حقوقي آن است. سياست‌گذاري عمومي تمام حرفش اين فرايند است.
يعني الان شهرداري برود به سمت اينکه مثلا آلودگي هوا مسئله يك است، ترافيک مسئله دو است، فضاي سبز مسئله سه است؟
اولا بايد مسائل و اولويت‌هاي شهرداري مشخص شود، هرکدام را با اين مدل بايد جلو برد؛ يعني در مسئله ترافيک بايد با همين مدل جلو برويد، در آلودگي بايد با همين مدل جلو برويد، در بحث تأمين اجتماعي و نظام کارشناسي، در بحث دولت الکترونيک و شهر هوشمند بايد با همين مدل جلو برويد.
به نظرم شهرداري بايد چند قدم بردارد، فرض ما اين است که مشکل يعني چه؟
اصطلاح‌گذاري اهداف اصلي را اينجا برابر آبجکت‌ها مي‌گيرم يا مثلا GOAL را مي‌گويم اهداف عملياتي، عين‌ها را مي‌گويم اهداف فرعي، اينها اسم‌گذاري است. خيلي نمي‌‌شود روي آن بحث کرد. TARGET مي‌شود اهداف جزئي، يعني اولين کاري که به نظرم شهرداري بايد انجام دهد، تفکيک و تدقيق اين مفاهيم است. من يادم هست دوره آقاي کرباسچي متن کوچکي نوشته شد، من آن متن را يک‌ بار ديدم بعد ديگر آن را نديدم. متن چشم‌انداز را براي تهران ترسيم کرده بود، شهر روان، شهر پاک، شهر بدون فقر، يک‌سري اصطلاح کلي بود براي هرکدام هم يک پاراگراف توضيح داده بود. مثلا شهر روان ‌شهري است که شما بتوانيد در آن از هر نقطه‌اي به يک نقطه ديگري سفر کنيد، بدون اينکه دچار مشکل شويد. اين چشم‌انداز است، شهرداري ابتدا چشم‌انداز نياز دارد که مي‌خواهد به کدام سمت برود.
اگر اين مشخص شد، آن زمان شهرداري مي‌تواند بر اساس آن مشکل تعريف کند؛ يعني چه جاهايي مطلوب‌ها را ندارد، مشکل است. اما اينکه چطور اولويت‌بندي کند هم اهميت دارد؛ آيا با يک مکانيسم خاص عمومي و حساسيت عمومي رجوع کند، اين هم خوب است و هم بد است؛ مثلا الان اگر شهرداري در خيابان از مردم بپرسد مشکل اصلي چيست؟ همه مي‌گويند بي‌کاري، بخش عمده‌اي از آنها هم مي‌گويند تورم؛ ولي هيچ‌کدام از آنها فکر نمي‌کنند که ريشه اين مشکلات ممکن است چيز ديگري باشد.
وقتي از مردم مي‌پرسيم چه بايد بکنيم؟ رجوع به آراي عمومي است. مي‌خواهم بگويم مشکلات يا بر اساس خواست مردم يا بر اساس يک معيارهاي ارزشي يا بر اساس تحليلي که از پيامدهاي اينها داريم، اولويت‌بندي مي‌شود. من فکر مي‌کنم با توجه به امکانات، شهرداري بايد بخشي را رها کند، هيچ کاري نمي‌شود کرد؛ يعني براي بخشي از مشکلات با امکانات فعلي نمي‌شود کاري کرد؛ مثلا اگر آلودگي هوا از همه ملموس‌تر است، اشکالي ندارد به آن بپردازد، فقط نمي‌دانم چقدر مي‌توانيم تغييرات اساسي دهيم؟ البته نمي‌توان در سياست راديکال بود و تغييرات بنيادي ايجاد کرد، علتش هم خيلي روشن است، توازن قوا طوري است که شما نمي‌توانيد خيلي دست به ساختار موجود و ترتيبات و نظم موجود بزنيد. مثلا اگر کسي به اين نتيجه فني رسيد که توانستيم مردم را هم قانع کنيم که تنها راه‌حل آلودگي تهران جلوگيري از حمل‌ونقل در بخشي از شهر است، نمي‌دانم با توجه به منافعي که پشت شبکه حمل‌ونقل وجود دارد، شهرداري چقدر مي‌تواند در مقابل آن فشارها مقاومت کند؟ اقتصاد سياسي يعني همين که ببينيد تصميمات سياسي چه نتايج اقتصادي‌ای دارد و تصميمات اقتصادي چه نتايج سياسي‌ای دارد؟ هر تصميمِ خط‌مشي که بگيريد روي منافع عده‌ای تأثير مي‌گذارد و آنها را به مقابله وامي‌دارد.
با توازن قواي فعلي و وضعيتي که در توازن قواي فعلي وجود دارد، براي حل مشکلات کارهاي بنيادي نمي‌شود انجام داد؛ چون تعادل و توازن به‌هم مي‌خورد؛ مثلا بلافاصله مي‌شود عده‌ای را عليه شهرداري بسيج کرد؛ يعني يک عده را به خيابان‌ها کشاند و بعد وضعيت تغيير مي‌کند و بعد شهردار ناگزير بايد استعفا بدهد.
يک‌سري مشکلات جدي ما به خاطر وضعيت فعلي است که در آن قرار گرفته‌ايم. به باور من در اجراي خط‌مشي‌ها و توازن نيروها، مي‌توانيم تغييراتی کوچک و جزئي براي کاهش آمال مردم انجام دهيم. در اين صورت اولويت‌هايمان روشن مي‌شود، پس تشخيص مشکلات به اينکه شما چشم‌اندازتان، مأموريت‌تان، اهداف اصلي و عملياتي‌تان، فرعي و جزئي‌تان مشخص باشد، احتياج دارد که از اين طريق مي‌توانيد مشکل را تشخيص بدهيد.
مشکل ديگر در همين زمينه، وجود قدرت‌هاي هم‌سنگ است. ما بايد براي حل مشکلات تهران قدرت هم‌سنگ ايجاد کنيم؛ يعني فرض کنيد اگر اتحاديه قدرتمندي داريم که مثلا روي قيمت‌هاي تاکسي‌ها يا قيمت ماشين‌ها اثر مي‌گذارد، متقابلا اتحاديه قدرتمندي هم از مصرف‌کنندگان داشته باشيم که بتواند مقابله کند. در واقع چشم‌ها را روي تعارض‌ها نبنديم، با ايجاد قدرت‌هاي هم‌سنگ و متشکل‌کردن‌ها مديريت کنيم. فکر مي‌کنم به نوعي برويم به سمت ارتباط با صنوف، با صنف‌ها سازماندهي‌شده برخورد کنيم، تشکلات را دموکراتيک‌تر کنيم، دخالت دولت در آن به حداقل برسد. يکي از دوستان من معتقد است شهر تهران يک شهر غيرممکن است که براي آن نمي‌شود کاري کرد، الان کمبود بودجه چند وقتي است يقه شهرداري را گرفته است. معمولا تنها راه، فروش تراکم است؛ ولي این‌قدر تراکم فروخته شده که شهرداري امکان کسب درآمد از آن راه را ندارد، مثلا وضعيت تراکم‌ها که در حال فاجعه‌آفريني است، اينها تا چند سال آينده فروخته شده و همين‌طور ادامه پيدا خواهد کرد؛ يعني احتمالا بر اساس بعضي از برآوردها تا شش، هفت سال آينده تراکم‌هايي که تا الان فروخته شده، تحقق پيدا خواهد کرد. تقريبا براي تهران نمي‌شود کاري کرد. اينکه مي‌گويم از موضع کارشناسي نيست، بعضي معتقدند تهران را خيلي نمي‌شود کاري کرد فقط ما مي‌توانيم تخفيف بدهيم، بحران را تبديل به مشکل کنيم، مشکل را تبديل به مسئله کنيم و مسئله را تبديل به دغدغه کنيم. اگر فاجعه‌ها را به بحران برگردانيم؛ ولي با اين بودجه و امکانات نمي‌شود. بايد اولويت‌بندي کرد، من به شهرداري توصيه مي‌کنم به مكانيسم فکر کند، با چه مکانيسمي مي‌خواهد مشکلات را اولويت‌بندي کند، بعد برود درباره راه‌حلش فکر کند. به نظرم همه مسائل ‌حل‌شدنی نيست. يکي از دوستان که در شهر تهران صاحب‌نظر بود، به من مي‌گفت چهار مسئله اصلي را شهرداري هدف قرار دهد و در چهار سال آينده به اين چهار مسئله فکر کند و حل کند.
بايد چهار، پنج موضوع را به نظرم در نظر گرفت، بقيه کارها روي روال عادي ادامه پيدا کند؛ يعني کارهاي خدماتي متوقف نشود؛ ولي تحول در سه، چهار موضوع بيشتر نمي‌تواند با امکانات موجود شهرداري اتفاق بيفتد، آن وقت اين به عنوان گزارش کار ارائه شود.
شما اشاره کرديد دنبال مديريت استراتژيک نرويم، در اين شرايط ما سراغ چه کارهايي نرويم و چه نکنيم؟
اين نکته‌اي که آقاي دکتر فرمودند به نظرم خيلي مهم است و بايد تأكيد شود آقاي شهردار بگويد من سه، چهار مسئله اصلي شهر را مي‌خواهم حل کنم، اينهايي را که من عرض مي‌کنم، هم مبتني بر مسئله‌شناسي است و تجارب اندکي که داريم و هم مبتني بر آن روند کلي جهاني است. نظر من اين است که شهرداري بايد روي شهر هوشمند تمرکز کند. مسئله هوشمندي شهري مانند زيرساخت‌هايش را داريم، سواد الکترونيک مردم هم به‌شدت در حال رشد است، روي اين اگر تمرکز کند بخش زيادي از ديگر مسائل را هم حل مي‌کند؛ يعني هم در حوزه فقر تأثيرگذار است، هم در حوزه خدمات‌رساني به شهروندان.

موضوعي که البته اهميت آن جلب آراي صاحب‌نظران را مي‌طلبد و شايد بهانه‌اي براي برپايي اين ميزگرد است، مديريت سياست‌گذاري، تغيير مسير آن و بررسي تغييرات مورد نياز است تا از اين رهگذر بتوان سياست‌گذار را وادار به اخذ حرکت‌هاي بهينه کرد. سؤال اساسي اين است که موقعيت فعلي اين مفهوم در شهرداري تهران چيست و در سه سطح سياست‌گذاري، برنامه‌ريزي و موضوعات استراتژيک، کدام انتخاب شده؟ به عبارتي اولويت با کدام است و چگونه بايد باشد؟ اين در حالي است که پيش‌فرض ذهني ما اين است که در سي‌وچند سال اخير، برنامه‌ريزي کرده‌ايم؛ ولي انحرافات زيادي از تمام اين برنامه‌ها داريم. اساسا آيا برنامه کارآمد است يا خير؟ جايگزين چه باشد، بهتر است؟ چگونه مي‌توان به بهينگي دست يافت؟ همه اين نوع سؤالات را در ميزگردي با حضور عليرضا علوي‌تبار و کيومرث اشتريان که ازقضا هر دو دانش‌آموخته خط‌مشي‌گذاري هستند، در ميان گذاشتيم که در پي مي‌آيد.

براي ورود به بحث خواهش مي‌کنم تعاريف اين حوزه را به‌طور خلاصه مرور کنيد.
در اکثر مواقع تعاريفي که براي اين اصطلاح ارائه مي‌شود، دلبخواهي است؛ يعني نمي‌شود گفت قطعا همه بايد آن را بپذيرند. ولي به طور معمول ما در ايران کارهايمان را از سطوح کلي‌تر به سطوح جزئي‌تر طبقه‌بندي مي‌کنيم. تصور من اين است که ما در برنامه‌هايمان ابتدا طراحي راهبرد را داريم که بعضي شبه آن مي‌گويند «برنامه‌ريزي راهبردي» يا «برنامه‌ريزي استراتژيک»، سپس تدوين خط‌مشي، بعد برنامه‌ريزي و در نهايت بودجه‌بندي است که معمولا وارد موارد خاص‌تر و مشخص‌تر مي‌شود. طراحي يا برنامه‌ريزي استراتژيک مجموعه اقداماتي است که ما بعدا انجام مي‌دهيم تا به استراتژي و راهبرد برسيم. خط‌مشي‌ها به طور معمول قواعدي هستند که راهنماي تصميم‌گيري و اقدام در حوزه مشخصي هستند و معمولا چند کارکرد اصلي هم دارند؛ راهنماي عمل‌اند، هماهنگ‌کنندگي دارند (يعني افراد را که قرار است اقدام کنند، هماهنگ مي‌کنند)، معيارِ ارزيابي، کنترل برنامه‌ها و اقدامات بعدي هستند و معمولا به يک معنا روح قوانين و مقررات را هم مشخص مي‌کنند.
بعد از اينکه اين مرحله تمام شد، وارد مرحله برنامه‌ريزي مي‌شويم. خيلي وقت‌ها براي اينکه تمايزش از مرحله اول روشن شود، آن‌ را «برنامه‌ريزي عملياتي» مي‌خوانند. به طور معمول ما در اينجا تمايزهايي قائل مي‌شويم. مثلا فرض کنيد مي‌گوييم در استراتژي، در راهبرد، ترکيبِ اهداف، اصلي و اساسي است؛ درحالي‌که در برنامه‌ريزي‌، اهداف عملياتي مدنظر هستند. ترکيب در راهبرد بيشتر اثربخشي است؛ يعني اينکه شما کار خوب را انجام دهيد؛ درحالي‌که در برنامه‌ريزي تأكيد بيشتر روي بازدهي است؛ يعني خوب کار را انجام‌دادن بيشتر مدنظر است. از نظر بُعد زماني، معمولا راهبرد بلندمدت است، پنج سال يا بيشتر؛ درحالي‌که معمولا برنامه‌ريزي‌ها کوتاه‌مدت‌تر است. البته مي‌توانيم برنامه‌ريزي‌هاي بلندمدت هم داشته باشيم. منابع و امکاناتي که در استراتژي بحث مي‌شود، معمولا در آينده شکل مي‌گيرند؛ درحالي‌که در برنامه عملياتي بيشتر به منابع و امکانات موجود فکر مي‌شود. معمولا شرايط سازماني و شرايط محيطي در استراتژي انعطاف‌پذير و دگرگون‌شونده در نظر گرفته مي‌شود؛ در‌حالي‌که در برنامه‌ريزي اين شرايط مفروض در نظر گرفته مي‌شود و حداقلي از ثبات در آن وجود دارد، مگر اينکه برنامه قصدش تغيير همين ساختارها باشد.
به لحاظ روش‌هاي اقدام، معمولا در برنامه‌ريزي، روش‌هاي تجربه‌شده را مورد استفاده قرار مي‌دهيم؛ درحالي‌که در برنامه‌ريزي راهبردي اين امکان وجود دارد که شما روش‌هاي نو و تجربه‌نشده را هم به کار بگيريد. از نظر ميزان مخاطره برنامه عملياتي با کمترين مخاطره و با بيشترين پيش‌بيني‌پذيري تحقق پيدا مي‌کند؛ درحالي‌که در طراحي راهبرد يا همان‌طور که در بعضي از منابع آمده است، برنامه‌ريزي راهبردي، معمولا همراه با مخاطره و ريسک بيشتري است.
اين قدم مبارکي است که ما بحث و گفت‌وگو راجع به سياست‌گذاري عمومي را به عرصه عمومي وارد کرده و راجع به آن صحبت کنيم. سطح دانش عمومي در ارتباط با سياست‌هاي روز در حوزه‌هاي مختلف، در سطح کارشناسي انجام نمي‌شود و گفت‌وگوها بيشتر طرفدارانه است. از نظر بنده، دانش يا حتي فراتر بروم علم، چيزي نيست جز گفت‌وگوي ِآزادِ کارشناسي. در واقع سياست‌گذاري يک برساخته اجتماعي است و به عبارتي آن را مي‌سازيم. «فيشر» در مقدمه کتاب خود دراين‌باره به تفصيل به اين موضوع مي‌پردازد و به نگاهی نسبي‌گرا در حوزه دانش سياست‌گذاري مي‌رسد. ماهيت اين تعريف نوعي مبارزه براي رسيدن به منافع، براي قدرت گفت‌وگوي بخش‌هاي مختلف جامعه، براي گرفتن امکانات و امتيازات از همديگر است. مي‌بينيد که نسبي‌گرايي بر حوزه دانش سياست‌گذاري حاکم است.
نکته دوم که در ادامه بحث اول بايد مطرح شود، تعاريفي است که دکتر علوي‌تبار به آنها اشاره کردند. همه اين تعاريف قراردادي است. در واقع راهبردهايي وجود دارند و از آن راهبردها خط‌مشي‌هايي به وجود مي‌آيد و بعد برنامه‌ريزي آينده. اين يک سبک انجام کار است. من توجه شما را به اين هم جلب مي‌کنم که همين خط‌مشي‌گذاري يا سياست‌گذاري يا PolicyPublic در فرانسه «علوم استراتژيک» گفته مي‌شد، بعد خودشان نامش را تغيير مي‌دهند به «سياست‌هاي عمومي».
آکسفورد کتابي منتشر کرده است و در مقدمه اين کتاب حدود 10، 12 تعريف از سياست را مطرح مي‌کند. در همان کتاب به‌خوبي نشان مي‌دهد چقدر دامنه استفاده از سياست يا خط‌مشي يا سياست‌گذاري متنوع است، هر نويسنده‌اي يا هر جمعي از نويسندگان آمدند يک قراردادي براي خودشان ايجاد کردند.
سطح ديگري از بحث که به نظرم خيلي مهم است، اين است که اصلا کار و وظيفه اصلي دانش خط‌مشي‌گذاري يا سياست‌گذاري چيست؟ سياست‌گذاري عمومي در واقع حيطه اصلي خود را تمرکز داده است به پاسخ اين سؤال که اين فرايندی و چندمرحله‌اي است؟ اين چند اتفاق، چگونه تبديل به مسئله مي‌شود؟ ما چگونه سياست را تدوين و طراحي مي‌کنيم؟ نظريه شما چيست؟ در واقع ما به عنوان پژوهشگر و سياست‌گذار عمومي نوعي تبحرِ متدولوژيک درباره تمام اين زيرو‌بم‌ها و چِفت‌وبَست‌هاي اين فرايند پيدا مي‌کنيم و به جزئياتش ورود پيدا مي‌کنيم و در نهايت تبحر متدولوژيک پيدا کرده و در اختيار سياست‌گذاران قرار مي‌دهيم.
متأسفانه تعريف عوامانه برخي پژوهشگران و سياست‌گذاران که دکان و دستکي براي خود درست کرده‌اند و مي‌گويند اين براي ماست، هويت اين رشته درسي را ناشناخته گذاشته است. اما اصل، آن چيزي که در مدل برنامه‌ريزي استراتژيک وجود دارد و کاري که سياست‌گذاري عمومي مي‌کند، شايد به خاطر منافعش يا به خاطر اجبار است که به نوعي از آن فرايند خودش هم فاصله مي‌گيرد؛ به عبارتي اين فرايند را به يک مدل برنامه‌ريزي تبديل مي‌کند. خود اين پروسه تبديل مي‌شود به يک مدل برنامه‌ريزي که از برنامه‌ريزي استراتژيک فاصله مي‌گيرد و مي‌گويد من هم هستم. حالا اين مدل چگونه است؟ مي‌گويد اگر شما مي‌خواهيد برنامه‌ريزي کنيد، ابتدا بياييد مسئله‌شناسي تحليلي و تحليل حقوقي کنيد و فرايند را طي کنيد که خيلي شبيه همان برنامه‌ريزي استراتژيک است و در آخر در بحث اجرا که رويکرد اجرائي مشخص شده است، مي‌گويد برويد در برنامه عملياتي.
پس سياست‌گذاري عمومي اول به مفهوم آناليز سياست است؛ يعني تحليل سياست و دوم به مفهوم برنامه اقدام.
تکثري وجود دارد و نبايد ما را به اينجا برساند که فکر کنيم حتما تعريفی قطعي، يقيني و صددرصدي وجود دارد.
آن‌طور که آقاي دکتر فرمودند، شهرداري مسائل خاص خودش را دارد و نبايد وارد سياست‌گذاري عمومي شويم و تازه بياييم سراغ بحث‌هاي ابتدايي، که اين چيست و آن چيست؟ خط‌مشي و راهبرد چيست؟ چهار الگوي برنامه‌ريزي استراتژيک، الگوي اصلاح اجتماعي و 10 الگوي کلان براي شهرداري وجود دارد. حال بايد بيايد سراغ اينکه مسئله اصلي در خود شهرداري چيست؟ يکي از مسائل مهمي که همه معاونت‌ها در شهرداري و دولت دارند، اين است که معاونت‌هاي برنامه‌ريزي درکل از بدنه اجرائي اصلي منفصل هستند. انتهاي قصه اين است که تخصيص بودجه را تنظيم مي‌کنند و نامش را برنامه‌ريزي مي‌گذارند، مانند سازمان برنامه و بودجه خودمان. واقعيتش اين است که سازمان برنامه و بودجه فقط يک سازمان تخصيص بودجه است و اصولا از فرايند برنامه‌ريزي عقب مانده است و اصلا ديگر برنامه‌ريزي را نمي‌فهمد. اصلا کارشناس سازمان برنامه و بودجه نمي‌فهمد دولت الکترونيک يعني چه؟ شبکه ملي دولت يعني چه؟ تقصير هم ندارد؛ خيلي پيچيده شده است. بعد چنين سازماني مي‌خواهد براي وزارت ارتباطات برنامه‌ريزي کند؛ مگر چيزي مي‌فهمد؟ وقتي آنجا اين‌طوري است، حساب جاهاي ديگر هم بکنيد.
از مسائل مهم در شهرداري اين است که معاونت برنامه‌ريزي اصلا ارتباط معناداري با حوزه‌‌هاي ديگر ندارد؛ نمي‌تواند هم داشته باشد، شما چگونه مي‌توانيد وقتي خدمات شهري، آي‌تي و حوزه‌هاي ديگر شهرداري را خوب نمي‌شناسيد، براي آن برنامه‌ريزي کنيد؟ معاونت برنامه‌ريزي مثلا بايد متخصص الگوهاي مختلف برنامه‌ريزي باشد و فقط چک کند خدمات شهري کدام‌يک از اين الگوها را پذيرفته است؟ در واقع چک‌ليست اينکه در برنامه‌ريزي از کدام الگو استفاده کرده‌ايم.
در‌حال‌حاضر دوره جديد شهرداري تهران آغاز شده و تيمي با پيش‌بيني آقاي نجفي مستقر شده است. سبقه ايشان سازمان برنامه‌اي است و معاون برنامه‌ريزي او نيز سابقه سازمان برنامه دارد و ساختار کاملا سنتي از همان سازمان برنامه قديم به‌خصوص در برنامه و بودجه تکرار شده است. سؤال اصلي که به ذهن هر فردي مي‌رسد، این است که چه بايد بکنيم؟ سازمان شهرداري چه بخواهد و چه نخواهد با همه وضعيتي که ما از آن سراغ داريم؛ يعني هم به لحاظ مالي کاملا ورشکسته است، هم به لحاظ نيروي انساني دچار بحران شده است. مي‌خواهد تراکم نفروشد، مي‌خواهد سازمانش را ببرد به سمت درآمدهاي پايدار، چگونه بايد اين مسائل را حل کند؟ حرف من اينجاست که اين سازمان با امتناع از انجام مأموريت عادي مواجه است؛ يعني نمي‌تواند مأموريت عادي‌اش را هم انجام دهد. برنامه‌ريزي در اين فضا يعني چه؟
با توضيحاتي که شما مي‌دهيد، به نظرم صورت‌مسئله شما کلاسيک است؛ يعني شما با کميابي مواجه‌هستيد. وقتي آدم با کميابي مواجه شود، ناگزير از انتخاب است. اگر بودجه ما کافي نيست تا تمام کارهايي که دلمان مي‌خواهد انجام دهيم، اگر امکانات ما محدود است و در مقابل، خواسته‌هاي ما زياد است و بايد از بين آنها انتخاب کنيم، پس بايد بياييم سراغ مسئله خط‌مشي‌گذاري در حوزه شهري. من مي‌‌گويم شما ناگزير از انتخاب هستيد؛ چون با کميابي مواجه هستيد. قاعدتا خط‌مشي در شهرداري مجموعه اقدامات يا عدم اقداماتي است که در برخورد با مسائل و مشکلات تهران انجام مي‌شود. قاعدتا اولين گام اين است که فهرستي از مشکلات شهر تهران داشته باشيد و با يک معيار ارزشي يا بر اساس پيش‌بيني، آنها را رده‌بندي کنيد. بنابراين برحسب اينکه نوع مشکل را در چه مرحله‌اي تشخيص مي‌دهيد، بايد آن را اولويت‌بندي کنيد؛ يعني فهرستي از مشکلات شهر تهران تهيه شود و در گام بعدي اولويت‌بندي به ترتيب اهميتي که بستگي به ذهنيت، قضاوت و فشار عمومي براي حل آن وجود دارد، انجام شود. در گام بعد بايد به مشکلاتي که در اولويت‌هاي اصلي قرار دارند، فکر شود. به نظرم درباره هر موضوعي مي‌شود سه نوع انديشه داشت؛ انديشه‌هاي توصيفي- تبييني، انديشه‌هاي ارزشي ـ هنجاري و انديشه‌هاي توصيه‌اي ـ تجويزي. هر موضوع اجتماعي را که شما در نظر بگيريد، مي‌شود درباره آن اين سه نوع انديشه را داشت. در گروه اول ما سعي مي‌کنيم ويژگي‌ها را بشماريم و حتي اندازه بگيريم، براي ميزانشان شاخص تعريف کنيم و بعد به سراغ تبيين برويم؛ يعني بگوييم چرا و چگونه اين مسئله شکل گرفته و پديد آمده است. در اين قسمت مقدار زيادي کار پژوهشي نياز است. آقاي دکتر هم فرمودند ما در پژوهش‌هاي علوم انساني معمولا چهار سرمشق مشهور داريم، اثبات‌گرايي، واقع‌گرايی پيچيده، پسااثبات‌گرايي و در نهايت سرمشق مبتني بر نظريه انتقادي. يک نظريه هم بر ساخت‌گرايي و سازه‌گرايي است. اين سرمشق‌ها از نظر نوع نگاهي که به واقعيت دارند، از نظر شناخت‌شناسي و از نظر متدولوژي با همديگر متفاوت هستند. شما هرکدام از اين سرمشق‌ها را بپذيريد، يک نگاه است. مثلا فرض کنيد اگر شما نگاه پوزيتيويستي داشته باشيد و اثبات‌گرايانه نگاه کنيد، پس واقعيت مستقل از ادراک ما وجود دارد، واقعيتي که کاملا قابل‌شناخت است. اگر از رئاليسم پيچيده نگاه کنيد، مستقل از ادراک ما واقعيت وجود دارد؛ ولي ما به صورت محدود مي‌توانيم آن را بشناسيم، مي‌توانيم تا حدودي به شناخت نزديک شويم.
اگر از زاويه نظريه انتقادي نگاه کنيم، ارزش‌ها و هاله‌هاي واقعيت در طول تاريخ کنار مي‌رود و خود را نشان مي‌دهد؛ يعني رئاليسم تاريخي. تمام اين گفتمان‌ها تصويري است که ما از واقعيت داريم. شايد واقعيت مستقل از ادراک ما چندان معنا نداشته باشد. اينکه انتخاب شما کدام‌يک از اينها باشد، بر روي شناخت و روش شناخت اثر مي‌گذارد. البته چون من بيشتر به چيزي بين رئاليسم پيچيده و نظريه انتقادي معتقدم، پس بر اين باورم که واقعيتي مستقل از ادراک ما وجود دارد و ما بايد سعي کنيم به تقريب و احتمال آن را بشناسيم؛ يعني معتقدم بايد يك تئوري وجود داشته باشد و بعد تبيين واقعيت از طریق تئوري صورت مي‌گيرد. بر اين محور، ابتدا سرمشق مشخص مي‌شود، سپس تئوري کلان، بعد تئوري رسمي و بعد تئوري محتوايي. موضوع را مشخص مي‌کنيد آن را تبيين مي‌کنيد و اين مرحله تمام مي‌شود، مرحله بعد بايد ارزش‌گذاري شود؛ يعني مثلا فرض کنيد بايد به طور مشخص تصميمات ايدئولوژيکي گرفته شود. مثلا اگر يک‌جايي بين برابري اجتماعي و آزادي فردي ناگزير به انتخاب شديم، کدام را اولويت بدهيم؟ اگر جايي بين برابري و کارايي مجبور به انتخاب شديم کدام را اولويت دهيم؟ يا مثلا ما همه اعتياد را بد مي‌دانيم، ولي ايدز را بدتر از اعتياد مي‌دانيم به همين دليل سرنگ مجاني پخش مي‌کنيم.
مي‌خواهم بگويم شما لزوما خوب و بد نمي‌کنيد، گاهي وقت‌ها بين بد و بدتر هم بايد براي شهرداري روشن باشد. حالا مي‌خواهد چه بکند؟ بايد درباره همه پديده‌هايي که توصيف و تبيينش کرديد، نوعی اولويت‌بندي هم داشته باشيد که خوب يا خوب‌تر يا بد و بدتر در هر زمينه چيست؟ چه چيزي را حاضر هستيد بدهيد و چه چيزي را حاضر هستيد بگيريد؟ بعد از ترکيب اين دو، مي‌توانيد به تجويز برسيد. اگر صورت تجويزهاي ما به طور کلي شکل منطقي داشته باشد، فکر مي‌کنم راهبرد، خط‌مشي و برنامه يک نوع توصيه و تجويز از جنس دسته سوم انديشه‌ها در مسائل اجتماعي هستند. صورت کلي‌اش اين است؛ A را ايجاد کنيد تا B به دست بيايد. پايه ديگرش اين است که اگر A پديد آمد، آن‌گاه B خواهد آمد. پايه منطقي ديگر اين است که به‌وجود‌آمدن B چيز خوبي است، پس بايد دنبال A بود تا به B برسيم. اگر به لحاظ فکري شهرداري اين دو را خوب انجام داده باشد، به مرحله تجويزکردن مي‌رسد؛ ولي خط‌مشي‌گذاري فرايندی فقط عقلايي نيست، همان‌طور که فرمودند شما در آن بده‌بستان ِسياسي هم داريد. مدل‌هاي اقتصاد سياسي به ما مي‌گويد که ما بده‌بستان مي‌کنيم؟ منافع چه کساني پشت آنهاست؟ فقط يک مسئله عقلاني صرف و فني نيست، گفتار در آن مهم است، مدل‌هاي عقلاني خط‌مشي‌گذاري تجويزي‌اند و با دنياي واقعي فاصله زيادي دارند. دنياي واقعي همين بده‌بستان‌هاست.
مشخص است مشکلي وجود دارد؛ يعني بايد چيزي فداي چيز ديگري شود و اين فقط در خط‌مشي‌گذاري نيست، در عمل و اجرايش بايد ديده شود، خط‌مشي‌ای که براي اجرانشدن وضع شده باشد، ارزش ندارد.
نکته اين است که ما با شرايطي مواجه هستيم که واقعيت خودش را به قَدري پررنگ نشان مي‌دهد که شما با هر سرمشقي بخواهيد اين را توصيف و تبيين کنيد، به آن مي‌رسيد. از آلودگي هوا همه داريم مي‌ميريم، از ترافيک همه رنج مي‌ بريم، از شلوغي شهر همه رنج مي‌بريم، از حاشيه‌نشيني همه رنج مي‌بريم؛ يعني واقعيت خودش را تحميل کرده است و شما متعلق به هر سرمشقي باشيد، اين را مي‌بينيد و فارغ از اينکه چه سرمشقي، چه راهبردي و چه برنامه‌اي بدهيد، اين موضوعي است که شما بايد آن را حل کنيد؛ اما مشکلي که وجود دارد، اين است که ما نمي‌توانيم حل کنيم، چون با وجودي که همه به اين واقعيت اذعان مي‌کنند، نمي‌توانند سر آن يک وفاق ايجاد کنند؛ ولي شما اگر بهترين خط‌مشي را توليد کنيد يا بهترين برنامه را بنويسيد يا بهترين کار را بکنيد، نمي‌توانيد در عرصه اجرا خيلي موفق باشيد. دليلش چيست؟ برمي‌گردد به اينکه واقعيت خوب تبيين نمي‌شود؟ واقعيت را نمي‌بينيم؟ راه را اشتباه رفتيم؟ بده‌بستان‌هاي سياسي خيلي پررنگ است؟ اگر پررنگ است براي اين چه تجويزي مي‌شود کرد؟
ببينيد صحبت شما اين است که چه بايد کرد؟ خيلي کار مي‌شود، مهم اين است که چشم‌انداز روشني به مسئله داشته باشيم. اولا يک‌سري بحث‌ها در سياست‌گذاري است که تکليف شما را مشخص مي‌کند، عرصه عمومي بيشتر حوزه عمل دولت در ارتباط با شهرداري است، در ارتباط با توسعه اقتصادي، آمايش سرزمين، توسعه انساني، تحليلی درباره شهر تهران در گام اول بنويسيد، در واقع مشخص مي‌کنيد شما در برنامه استراتژيک چه‌کاره هستيد؟ مي‌خواهيد تهران شهر بدون آلودگي باشد، شهرداري نهاد خدماتي باشد، آن چيزي که زمان آقاي قاليباف هم مطرح مي‌شد؛ يعني تعيين‌تکليف مي‌کنيد شما چه کار مي‌کنيد؟ اين اولين گامي است که بايد انجام بدهيد. البته يک گام صفر هم داريد؛ اينکه همه بپذيريم بايد همه صحبت کنند، عرصه عمومي راجع به برنامه‌ريزي شهري جا بيفتد و همه صحبت کنند، اين عرصه عمومي يک معماري مفهومي، نظري و اجتماعي است که راجع به اين بايد صحبت کنيم، اين عرصه عمومي بايد ايجاد شود و يک جاي مشخص؛ همين‌طور حرف‌زدن نيست. الان دو ماه شده، همان يک ماه اول يا قبل از اينکه شهردار بيايد بايد اين ديدگاه را داشته باشد که من چه‌کاره هستم؟ تهران مي‌خواهد شهر بين‌المللي باشد؟ مي‌خواهد يک شهر خدماتي باشد؟ وضعيت خودش را در کلان‌کشور و کلان‌منطقه کاملا تعريف کند. البته تأكيد کنم به دو يا سه جمله اصلي هم مي‌رسد نه به صد تا.
دوم خود معاونت برنامه‌ريزي بايد ساماندهي کند. من چيزي دارم به نام طرح‌هاي موضعي -موضوعي که شهرسازها براي من درست کرده‌اند، چيزي هم داريم به نام برنامه پنج‌ساله و يک مجموعه‌اي از کارهاي ديگر هم داريم، من هنوز در اين جغرافيا سردرگم هستم که اينها چه نسبتي با هم دارند. نتيجه بازسازي نيروي انساني خود معاونت يعني در ارتباط با اينکه ما چه‌کاره مي‌خواهيم بشويم؛ يعني چه مدلي در برنامه‌ريزي شهري در پيش گرفته‌ايم، مشخص و دقيق مي‌شود.
من به شهرداري توصيه مي‌کنم مدل برنامه‌ريزي استراتژيک را رها کند. مدل برنامه‌ريزي استراتژيک خطاي بزرگي در وضعيت کشور است، مدل برنامه‌ريزي استراتژيک به لحاظ اجتماعي و جامعه‌شناسي به سه دليل عمده در ايران راه افتاده است؛ يک دليلش اين بوده که ما ايدئولوژي‌زده هستيم و مي‌خواهيم حرف‌هاي کلي بگوييم و بعد بگوييم بايد بشود، جامعه ايراني ايدئولوژيک است، از روشنفکر بگيريد تا چپ و ليبرال‌هايمان، در عمل اين‌طوري هستيم؛ يعني تربيت اجتماعي ما اين‌گونه است، از بالا.
دوم اينکه ما خيلي ذهن شاعرمسلکي داريم، بسيار مبهم هستيم، ابهام در گفتار ، زبان و در ذهن ما وجود دارد، شاعر هم هستيم و سوم اينکه اسباب دکانمان با عده‌اي است، هم مديران و هم دانشگاهيان. اين سه دليل باعث شد برنامه‌ريزي استراتژيک رواج پيدا کند. مگر سياست کلي نظام درست نکرديم؟ در نتيجه به الگوي برنامه‌ريزي استراتژيک که از بالا بگويد چه بايد بشود، عادت کرديم به جزئيات توجهي نکنيم، آن پايين اتفاقا خيلي اتفاقات رخ مي‌دهد، آن جزئيات خيلي مهم است.
من تصورم اين است كه اگر ما به روش‌هاي برنامه‌ريزي خرد متبحر باشيم که سخن سياست‌گذاري عمومي است، در جامعه فعلي ايران مي‌تواند راهگشا باشد. از حالت ايدئولوژي‌زدگي بيرون بياييم و شناختمان را نسبت به مسائل دقيق کنيم؛ چون در دفتر هر رئيسي برويد، با تناسب کاري که هم در سازمان برنامه داشتم و هم در دولت، اغلب مديران يا پشت سرشان يا روي ميزشان يک کتاب برنامه‌ريزي استراتژيک سازمان خودشان وجود دارد، باورتان نمي‌شود من در مقابل يکي از همين مديران کتاب را باز کردم، کاغذهايش به هم چسبيده بود؛ يعني اصلا باز نشده بود و بعد مي‌گفت برنامه داريم و اين «داريم»، ظاهرا در ذهن مديران ما اتمام کار برنامه است.
به طور مشخص و عملياتي بعد از اينکه سياست‌ها را در سياست‌گذاري مشخص کرديم که چه‌کاره هستيم و مي‌خواهيم چه بکنيم، شما شروع مي‌کنيد يک مسئله‌شناسي تحليلي - روي کلمه تحليلي تأكيد مي‌کنم - از وضعيت شهرداري تهران و از مسائل اصلي شهرداري. آقاي دکتر فرمودند با اولويت‌بندي، هم اولويت‌بندي مهم است و هم مسئله‌شناسي تحليلي، دقت کنيد مسئله‌شناسي توصيفي با تحليلي تفاوت دارد، توصيفي مي‌گويد من این‌قدر فلان دارم، اغلب اين‌طوري هستيم، این‌قدر بودجه کم داريم و اين اصلا کافي نيست؛ يعني اولين قدم انحرافي در سياست‌گذاري است که ما تصور کنيم همين که هست. بارها تأكيد کردم «ويليام وان» حدود 80 صفحه از کتابش را به مسئله اختصاص مي‌دهد، نگاه مي‌کنيد مي‌بينيد نقش تحليل مسئله در سياست‌گذاري عمومي خيلي پررنگ است. يکي از دلايلي که مي‌گويم از برنامه‌ريزي استراتژيک فاصله بگيريد، اينجاست.
در برنامه‌ريزي استراتژيک شما اصلا به مسئله‌شناسي تحليلي کاري نداريد، کاري به اين پويايي سياسي نداريد، کاري به مبارزه قدرت که جوهره سياست‌گذاري عمومي است، نداريد؛ چرا سياست‌گذاري بيشتر در دانشکده علوم سياسي است؟ به خاطر اينکه نمودي و نمادي از مبارزه قدرت است.
پس مسئله‌شناسي تحليلي ضروري است. شما 10 مسئله بزرگ پيدا مي‌کنيد و در واقع الگو مي‌شود. بعد از اينکه اين را طراحي کرديد، مي‌گوييد براي هر مسئله‌اي من چگونه آن را حل کنم، مدل‌هاي نظري يا نظريه‌هاي سياستي را براي آن دربياوريم. نظريه سياستي نه نظريه‌پردازي کلان، اين‌هم يکي از مشکلات است. وقتي مسئله‌شناسي شما دقيق باشد، آن وقت نظريه شما هم خُرد است، وقتي که شما دريابيد که مسئله شما در حوزه انتقال تکنولوژي است، ديگر نمي‌آييد با روش‌هاي جهان‌سومي به تئوري‌هاي کلان بپردازيد، سراغ نظريه‌هاي سياستي محدوده انتقال تکنولوژي مي‌رويد. اتفاقا وجود دارد، نظريه‌هاي سياستي مربوط به اداره بيمارستان‌ها، يا مدل‌ها، نظريه‌هاي سياستي در ارتباط با موضوعات مختلف کاملا خرد مي‌شود. اين اصلا به اين معنا نيست که شما سياستي گذاشتيد حل شد و تمام، نه، شما بايد مدلِ مداخله‌تان دقيق مشخص باشد، بر اساس مدل مداخله بايد تحليل حقوقي داشته باشيد، بر اساس تحليل حقوقي بايد تحليل هزينه و فايده داشته باشيد، بر اساس تحليل هزينه و فايده مدل‌تان را مشخص مي‌کنيد، مدل يا سياست اجرائي را مشخص مي‌کنيد و طيفي از روش‌هاي اجرا وجود دارد، آن را انتخاب مي‌کنيد و بعد نظام ارزيابي.
يعني همه اينها بايد مشخص باشد، مشکل بزرگ ما اين است که در همه قانون برنامه، بايدها و نبايدها مي‌گذاريم؛ قانون برنامه شهرداري، قانون برنامه سازمان برنامه، فکر مي‌کنيم اين را گذاشتيم حل است، تمام شد برويم خانه، نه اين خبرها نيست. يکي از مشکلات بزرگ ما اين است که ما قانون برنامه مي‌نويسيم، بلافاصله آيين‌نامه آن را مي‌نويسيم، انديشمندان علم حقوق، براي اجرائي‌کردن قانون، آيين‌نامه را ابداع کردند، خيلي خوب است؛ ولي ما چه‌کار مي‌خواهيم کنيم که براي آن آيين‌نامه بنويسيم؟
اين سند سياستي که شما مي‌گوييد معطوف به سند خرد است، چه تفاوتي با برنامه اجرائي دارد؟
تفاوت‌هايش در مسئله‌شناسي تحليلي، در مدل برنامه‌ريزي و نظريه سياستي و در تحليل حقوقي آن است. سياست‌گذاري عمومي تمام حرفش اين فرايند است.
يعني الان شهرداري برود به سمت اينکه مثلا آلودگي هوا مسئله يك است، ترافيک مسئله دو است، فضاي سبز مسئله سه است؟
اولا بايد مسائل و اولويت‌هاي شهرداري مشخص شود، هرکدام را با اين مدل بايد جلو برد؛ يعني در مسئله ترافيک بايد با همين مدل جلو برويد، در آلودگي بايد با همين مدل جلو برويد، در بحث تأمين اجتماعي و نظام کارشناسي، در بحث دولت الکترونيک و شهر هوشمند بايد با همين مدل جلو برويد.
به نظرم شهرداري بايد چند قدم بردارد، فرض ما اين است که مشکل يعني چه؟
اصطلاح‌گذاري اهداف اصلي را اينجا برابر آبجکت‌ها مي‌گيرم يا مثلا GOAL را مي‌گويم اهداف عملياتي، عين‌ها را مي‌گويم اهداف فرعي، اينها اسم‌گذاري است. خيلي نمي‌‌شود روي آن بحث کرد. TARGET مي‌شود اهداف جزئي، يعني اولين کاري که به نظرم شهرداري بايد انجام دهد، تفکيک و تدقيق اين مفاهيم است. من يادم هست دوره آقاي کرباسچي متن کوچکي نوشته شد، من آن متن را يک‌ بار ديدم بعد ديگر آن را نديدم. متن چشم‌انداز را براي تهران ترسيم کرده بود، شهر روان، شهر پاک، شهر بدون فقر، يک‌سري اصطلاح کلي بود براي هرکدام هم يک پاراگراف توضيح داده بود. مثلا شهر روان ‌شهري است که شما بتوانيد در آن از هر نقطه‌اي به يک نقطه ديگري سفر کنيد، بدون اينکه دچار مشکل شويد. اين چشم‌انداز است، شهرداري ابتدا چشم‌انداز نياز دارد که مي‌خواهد به کدام سمت برود.
اگر اين مشخص شد، آن زمان شهرداري مي‌تواند بر اساس آن مشکل تعريف کند؛ يعني چه جاهايي مطلوب‌ها را ندارد، مشکل است. اما اينکه چطور اولويت‌بندي کند هم اهميت دارد؛ آيا با يک مکانيسم خاص عمومي و حساسيت عمومي رجوع کند، اين هم خوب است و هم بد است؛ مثلا الان اگر شهرداري در خيابان از مردم بپرسد مشکل اصلي چيست؟ همه مي‌گويند بي‌کاري، بخش عمده‌اي از آنها هم مي‌گويند تورم؛ ولي هيچ‌کدام از آنها فکر نمي‌کنند که ريشه اين مشکلات ممکن است چيز ديگري باشد.
وقتي از مردم مي‌پرسيم چه بايد بکنيم؟ رجوع به آراي عمومي است. مي‌خواهم بگويم مشکلات يا بر اساس خواست مردم يا بر اساس يک معيارهاي ارزشي يا بر اساس تحليلي که از پيامدهاي اينها داريم، اولويت‌بندي مي‌شود. من فکر مي‌کنم با توجه به امکانات، شهرداري بايد بخشي را رها کند، هيچ کاري نمي‌شود کرد؛ يعني براي بخشي از مشکلات با امکانات فعلي نمي‌شود کاري کرد؛ مثلا اگر آلودگي هوا از همه ملموس‌تر است، اشکالي ندارد به آن بپردازد، فقط نمي‌دانم چقدر مي‌توانيم تغييرات اساسي دهيم؟ البته نمي‌توان در سياست راديکال بود و تغييرات بنيادي ايجاد کرد، علتش هم خيلي روشن است، توازن قوا طوري است که شما نمي‌توانيد خيلي دست به ساختار موجود و ترتيبات و نظم موجود بزنيد. مثلا اگر کسي به اين نتيجه فني رسيد که توانستيم مردم را هم قانع کنيم که تنها راه‌حل آلودگي تهران جلوگيري از حمل‌ونقل در بخشي از شهر است، نمي‌دانم با توجه به منافعي که پشت شبکه حمل‌ونقل وجود دارد، شهرداري چقدر مي‌تواند در مقابل آن فشارها مقاومت کند؟ اقتصاد سياسي يعني همين که ببينيد تصميمات سياسي چه نتايج اقتصادي‌ای دارد و تصميمات اقتصادي چه نتايج سياسي‌ای دارد؟ هر تصميمِ خط‌مشي که بگيريد روي منافع عده‌ای تأثير مي‌گذارد و آنها را به مقابله وامي‌دارد.
با توازن قواي فعلي و وضعيتي که در توازن قواي فعلي وجود دارد، براي حل مشکلات کارهاي بنيادي نمي‌شود انجام داد؛ چون تعادل و توازن به‌هم مي‌خورد؛ مثلا بلافاصله مي‌شود عده‌ای را عليه شهرداري بسيج کرد؛ يعني يک عده را به خيابان‌ها کشاند و بعد وضعيت تغيير مي‌کند و بعد شهردار ناگزير بايد استعفا بدهد.
يک‌سري مشکلات جدي ما به خاطر وضعيت فعلي است که در آن قرار گرفته‌ايم. به باور من در اجراي خط‌مشي‌ها و توازن نيروها، مي‌توانيم تغييراتی کوچک و جزئي براي کاهش آمال مردم انجام دهيم. در اين صورت اولويت‌هايمان روشن مي‌شود، پس تشخيص مشکلات به اينکه شما چشم‌اندازتان، مأموريت‌تان، اهداف اصلي و عملياتي‌تان، فرعي و جزئي‌تان مشخص باشد، احتياج دارد که از اين طريق مي‌توانيد مشکل را تشخيص بدهيد.
مشکل ديگر در همين زمينه، وجود قدرت‌هاي هم‌سنگ است. ما بايد براي حل مشکلات تهران قدرت هم‌سنگ ايجاد کنيم؛ يعني فرض کنيد اگر اتحاديه قدرتمندي داريم که مثلا روي قيمت‌هاي تاکسي‌ها يا قيمت ماشين‌ها اثر مي‌گذارد، متقابلا اتحاديه قدرتمندي هم از مصرف‌کنندگان داشته باشيم که بتواند مقابله کند. در واقع چشم‌ها را روي تعارض‌ها نبنديم، با ايجاد قدرت‌هاي هم‌سنگ و متشکل‌کردن‌ها مديريت کنيم. فکر مي‌کنم به نوعي برويم به سمت ارتباط با صنوف، با صنف‌ها سازماندهي‌شده برخورد کنيم، تشکلات را دموکراتيک‌تر کنيم، دخالت دولت در آن به حداقل برسد. يکي از دوستان من معتقد است شهر تهران يک شهر غيرممکن است که براي آن نمي‌شود کاري کرد، الان کمبود بودجه چند وقتي است يقه شهرداري را گرفته است. معمولا تنها راه، فروش تراکم است؛ ولي این‌قدر تراکم فروخته شده که شهرداري امکان کسب درآمد از آن راه را ندارد، مثلا وضعيت تراکم‌ها که در حال فاجعه‌آفريني است، اينها تا چند سال آينده فروخته شده و همين‌طور ادامه پيدا خواهد کرد؛ يعني احتمالا بر اساس بعضي از برآوردها تا شش، هفت سال آينده تراکم‌هايي که تا الان فروخته شده، تحقق پيدا خواهد کرد. تقريبا براي تهران نمي‌شود کاري کرد. اينکه مي‌گويم از موضع کارشناسي نيست، بعضي معتقدند تهران را خيلي نمي‌شود کاري کرد فقط ما مي‌توانيم تخفيف بدهيم، بحران را تبديل به مشکل کنيم، مشکل را تبديل به مسئله کنيم و مسئله را تبديل به دغدغه کنيم. اگر فاجعه‌ها را به بحران برگردانيم؛ ولي با اين بودجه و امکانات نمي‌شود. بايد اولويت‌بندي کرد، من به شهرداري توصيه مي‌کنم به مكانيسم فکر کند، با چه مکانيسمي مي‌خواهد مشکلات را اولويت‌بندي کند، بعد برود درباره راه‌حلش فکر کند. به نظرم همه مسائل ‌حل‌شدنی نيست. يکي از دوستان که در شهر تهران صاحب‌نظر بود، به من مي‌گفت چهار مسئله اصلي را شهرداري هدف قرار دهد و در چهار سال آينده به اين چهار مسئله فکر کند و حل کند.
بايد چهار، پنج موضوع را به نظرم در نظر گرفت، بقيه کارها روي روال عادي ادامه پيدا کند؛ يعني کارهاي خدماتي متوقف نشود؛ ولي تحول در سه، چهار موضوع بيشتر نمي‌تواند با امکانات موجود شهرداري اتفاق بيفتد، آن وقت اين به عنوان گزارش کار ارائه شود.
شما اشاره کرديد دنبال مديريت استراتژيک نرويم، در اين شرايط ما سراغ چه کارهايي نرويم و چه نکنيم؟
اين نکته‌اي که آقاي دکتر فرمودند به نظرم خيلي مهم است و بايد تأكيد شود آقاي شهردار بگويد من سه، چهار مسئله اصلي شهر را مي‌خواهم حل کنم، اينهايي را که من عرض مي‌کنم، هم مبتني بر مسئله‌شناسي است و تجارب اندکي که داريم و هم مبتني بر آن روند کلي جهاني است. نظر من اين است که شهرداري بايد روي شهر هوشمند تمرکز کند. مسئله هوشمندي شهري مانند زيرساخت‌هايش را داريم، سواد الکترونيک مردم هم به‌شدت در حال رشد است، روي اين اگر تمرکز کند بخش زيادي از ديگر مسائل را هم حل مي‌کند؛ يعني هم در حوزه فقر تأثيرگذار است، هم در حوزه خدمات‌رساني به شهروندان.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.