|

دنبال پايان خوش

امير آريا‌زند.قائم مقام معاونت برنامه‌ریزی، توسعه شهری و امور شورا

با تغيير نگاه مديريت شهري جديد و رويکردهاي نويني که در حوزه برنامه‌ريزي شهرداري تهران رخ نمايانده است، براي جلب مشارکت نخبگان و صاحب‌نظران، 16 کارگروه تخصصي در معاونت برنامه‌ريزي توسعه شهري و امور شوراي شهرداري تهران تعريف شده است که هدف از تشکيل کارگروه فني و عمراني، مسئله‌شناسي، شناسايي دقيق وضع موجود، ترسيم چشم‌انداز و آينده مطلوب و تحليل و ارزيابي فرصت‌ها و چالش‌ها براي رسيدن به اهداف راهبردي و صورت‌بندي و اولويت‌بندي اقدامات و سياست‌هاي اجرائي دقيق مسائل شهري در حوزه فني و عمراني است. در برنامه پنج‌ساله دوم، هفت چشم‌انداز، 27 راهبرد، 99 سياست اجرائي و 61 هدف عملياتي تعريف شده است. واقعيت اين است که در تهران قبلا سبک تدوين برنامه به نوعي بوده که اصل تکاليف برنامه بر اساس الزامات اجراي پروژه‌هاي عمراني در حوزه‌هاي مختلف ازجمله حمل‌ونقل و ترافيک، خدمات شهري، معماري شهرسازي و ايمني و مديريت بحران بوده است؛ ولي براي پروژه‌ها پيوست‌هايي شامل ارزيابي اثرات اجتماعي، زيست‌محيطي، سرمايه‌گذاري و... تعريف شده است. درحالي‌که در دنياي امروز اصل برنامه، برنامه اجتماعي است؛ ولي پيوست‌هاي عمراني و... دارد؛ يعني همه مأموريت‌ها و احکام برنامه، براي بالابردن رفاه و کارکردهاي اجتماعي شهر طرح‌ريزي مي‌شوند. اصلاح اين وضعيت مقرر يکي از پايه‌اي‌ترين مباحثي است که به نظر مي‌رسد در برنامه سوم بايد مورد توجه قرار گيرد. آسيبي که در برنامه دوم شهرداري تهران وجود داشته و باعث شده نوعی ازهم‌گسستگي را در سلسله‌مراتب برنامه‌ريزي به‌خصوص در چند سال اخير شاهد باشيم، بيشتر در تدوين برنامه‌ها و راهبردها در محورهايي بوده که هرکدام به نوعي متناقض و نقض‌کننده برنامه ديگري بوده‌اند. آنچه مي‌توان درباره برنامه دوم در اين زمينه به آن اذعان داشت، مواردي است که مي‌توان آنها را اين‌گونه برشمرد:
* راهبردها و سياست‌هاي برنامه منتج از تحليل‌هاي SWOT تهيه‌شده در اسناد پشتيبان برنامه نبوده است.
* برنامه فاقد اولويت‌بندي اقدام و جهت‌گيري استراتژيک است.
* برآوردهاي مالي جدول منابع و مصارف برنامه دقيق و واقعي نيست و در مقابل تغييرات پيش‌آمده در محيط اقتصادي و مالي کشور و شهرداري تهران از انعطاف اجرائي لازم را براي تأمين هزينه‌هاي برنامه ندارد.
* پروژه‌هاي کلان و مهم شهر در طول پنج سال برنامه معرفي نشده است.
* به برخي از وظايف و عملکردهاي ذاتي شهرداري تهران بي‌توجهي شده است.
اما آنچه بايد به آن توجه ويژه داشت، اين مسئله است که به نظر مي‌رسد امروز با توجه به پيچيدگي‌هايي که با آن روبه‌رو هستيم، بايد نوعي برنامه‌ريزي اقتضائي را پيش ببريم؛ يعني اگر در برنامه پنج‌ساله دوم در قسمت اجرائي در بخش‌هايي ناکام مانده‌ايم، برويم به سمتي که حداقل در يک سال باقي‌مانده با توجه به آسيب‌هايي که از قبل به وجود آمده، به قولي براي پايان‌بندي هرچه بهتر فعاليت‌هاي جاري، مطابق برنامه دوم نسخه تجويز کنيم. شايد به عنوان يک واقعيت کلي بتوان اظهار كرد: عملا در سال‌هاي اجراي برنامه پنج‌ساله دوم شهرداري تهران، نگاه راهبردي به موضوع وجود نداشته است. به نظر مي‌رسد مي‌توان اين را به عنوان يک تجربه آسيب‌شناسي کرد و بر اين اساس استراتژي‌هاي جديدي براي رويکرد برنامه سوم در نظر گرفت؛ امري که ضرورت آن بر هيچ کارشناس دلسوزي پوشيده نيست. به عنوان چراغ راه در برنامه سوم و با عنايت به برنامه دوم، بايد گزارش عملکرد نظام‌مند بوده و در قالب برنامه ارائه شود. در برنامه دوم مشخص نيست با اقدامات انجام‌شده اين برنامه تا چه اندازه به سمت ايده‌آل حرکت مي‌کنيم. اگر ايده‌آلي داشتيم و ترسيم کرديم، حتي مشخص نيست چقدر به سمت آن حرکت مي‌کنيم. چقدر از مأموريت‌ها انجام‌شده و با وضع مطلوب چقدر فاصله داريم؟ درباره رويکرد استراتژيک به مقوله برنامه‌ريزي نيز به نظر مي‌رسد بايد چند پيش‌نياز تفکر استراتژيک را با هم به يک نقطه‌نظر مشترک برسانيم. اولين آن کل‌گرايي است. اگر بخواهيم بهترين‌ها را کنار هم جمع کنيم، لزوما به بهترين کل نمي‌رسيم. بايد بدانيم مطلوبمان چيست و از شهر چه انتظاري داريم؟براي همه‌جانبه‌نگري و بهره‌گيري از نظرات آحاد نخبگان و متخصصان در حوزه فني و عمراني بايد نظر و اجماع نخبگان و اليت مربوطه را بر اساس تجارب جهاني به همراه داشت. بر همين اساس سعي شد در کارگروه تشکيل‌شده از اليت مرتبط بهره گرفته شود؛ ترکيبي با حضور وزير سابق راه‌و‌شهرسازي، معاونان اسبق و فعلي فني و عمراني شهرداري تهران و کرج و بعضي از مناطق تهران، استادان دانشگاه و اعضاي هيئت علمي در رشته‌هاي فني و جامعه‌شناسي و شهرسازي و معماري، اعضاي هيئت‌مديره نظام مهندسي تهران، انجمن شرکت‌هاي ساختماني، جامعه مهندسان مشاور، پژوهشگران مستقل و اعضاي محترم کميسيون‌هاي عمران و شهرسازي شوراي شهر و مديران طرازاول سازمان‌هاي عمراني کارفرمايي زير‌مجموعه وزارت نيرو و رفاه و کشور، مدرسان برنامه اسکان بشر سازمان ملل متحد و کارشناسان سازمان مشاور فني و مهندسي شهر تهران و مديران اداره کل برنامه‌ريزي و توسعه شهري معاونت فني و عمراني شهرداري تهران در جلسات کارشناسي به آسيب‌شناسي برنامه دوم، بررسي روند دستيابي به يک طرح توسعه‌يافته در طرح جامع و تعيين مهم‌ترين رويکرد‌هاي برنامه سوم پرداخته شده است. هادي ميرزايي در اين راستا معتقد است ايراد برنامه دوم، نداشتن راهکار براي پايش و کمّي‌کردن برنامه‌هاي در نظر گرفته‌شده در برنامه دوم است. اما به نظر مي‌رسد مهم‌ترين اشکال برنامه دوم، اين است که هر نوع رزويي که وجود داشته، در آن نوشته شده است. به همين منظور بايد براي تدوين برنامه سوم در حيطه فني و عمراني چالش‌هاي برنامه‌هاي اول و دوم را مورد توجه قرار داد.
نتايج پژوهش‌‌‌ها نشان مي‌‌‌دهد شهروندان عملکرد شهرداري دوره قبل را در حوزه‌هايي مثل ايمني شهر، نظام‌مندکردن ساخت‌وساز و ساماندهي آن به نفع شهر به اندازه حوزه‌هاي ديگر موفق ندانسته‌اند. در اين زمينه بايد مسئله کاملا مورد واکاوي قرار گرفته و در راهبرد‌هاي برنامه سوم توسعه شهر تهران به آن توجهی ويژه شود.

با تغيير نگاه مديريت شهري جديد و رويکردهاي نويني که در حوزه برنامه‌ريزي شهرداري تهران رخ نمايانده است، براي جلب مشارکت نخبگان و صاحب‌نظران، 16 کارگروه تخصصي در معاونت برنامه‌ريزي توسعه شهري و امور شوراي شهرداري تهران تعريف شده است که هدف از تشکيل کارگروه فني و عمراني، مسئله‌شناسي، شناسايي دقيق وضع موجود، ترسيم چشم‌انداز و آينده مطلوب و تحليل و ارزيابي فرصت‌ها و چالش‌ها براي رسيدن به اهداف راهبردي و صورت‌بندي و اولويت‌بندي اقدامات و سياست‌هاي اجرائي دقيق مسائل شهري در حوزه فني و عمراني است. در برنامه پنج‌ساله دوم، هفت چشم‌انداز، 27 راهبرد، 99 سياست اجرائي و 61 هدف عملياتي تعريف شده است. واقعيت اين است که در تهران قبلا سبک تدوين برنامه به نوعي بوده که اصل تکاليف برنامه بر اساس الزامات اجراي پروژه‌هاي عمراني در حوزه‌هاي مختلف ازجمله حمل‌ونقل و ترافيک، خدمات شهري، معماري شهرسازي و ايمني و مديريت بحران بوده است؛ ولي براي پروژه‌ها پيوست‌هايي شامل ارزيابي اثرات اجتماعي، زيست‌محيطي، سرمايه‌گذاري و... تعريف شده است. درحالي‌که در دنياي امروز اصل برنامه، برنامه اجتماعي است؛ ولي پيوست‌هاي عمراني و... دارد؛ يعني همه مأموريت‌ها و احکام برنامه، براي بالابردن رفاه و کارکردهاي اجتماعي شهر طرح‌ريزي مي‌شوند. اصلاح اين وضعيت مقرر يکي از پايه‌اي‌ترين مباحثي است که به نظر مي‌رسد در برنامه سوم بايد مورد توجه قرار گيرد. آسيبي که در برنامه دوم شهرداري تهران وجود داشته و باعث شده نوعی ازهم‌گسستگي را در سلسله‌مراتب برنامه‌ريزي به‌خصوص در چند سال اخير شاهد باشيم، بيشتر در تدوين برنامه‌ها و راهبردها در محورهايي بوده که هرکدام به نوعي متناقض و نقض‌کننده برنامه ديگري بوده‌اند. آنچه مي‌توان درباره برنامه دوم در اين زمينه به آن اذعان داشت، مواردي است که مي‌توان آنها را اين‌گونه برشمرد:
* راهبردها و سياست‌هاي برنامه منتج از تحليل‌هاي SWOT تهيه‌شده در اسناد پشتيبان برنامه نبوده است.
* برنامه فاقد اولويت‌بندي اقدام و جهت‌گيري استراتژيک است.
* برآوردهاي مالي جدول منابع و مصارف برنامه دقيق و واقعي نيست و در مقابل تغييرات پيش‌آمده در محيط اقتصادي و مالي کشور و شهرداري تهران از انعطاف اجرائي لازم را براي تأمين هزينه‌هاي برنامه ندارد.
* پروژه‌هاي کلان و مهم شهر در طول پنج سال برنامه معرفي نشده است.
* به برخي از وظايف و عملکردهاي ذاتي شهرداري تهران بي‌توجهي شده است.
اما آنچه بايد به آن توجه ويژه داشت، اين مسئله است که به نظر مي‌رسد امروز با توجه به پيچيدگي‌هايي که با آن روبه‌رو هستيم، بايد نوعي برنامه‌ريزي اقتضائي را پيش ببريم؛ يعني اگر در برنامه پنج‌ساله دوم در قسمت اجرائي در بخش‌هايي ناکام مانده‌ايم، برويم به سمتي که حداقل در يک سال باقي‌مانده با توجه به آسيب‌هايي که از قبل به وجود آمده، به قولي براي پايان‌بندي هرچه بهتر فعاليت‌هاي جاري، مطابق برنامه دوم نسخه تجويز کنيم. شايد به عنوان يک واقعيت کلي بتوان اظهار كرد: عملا در سال‌هاي اجراي برنامه پنج‌ساله دوم شهرداري تهران، نگاه راهبردي به موضوع وجود نداشته است. به نظر مي‌رسد مي‌توان اين را به عنوان يک تجربه آسيب‌شناسي کرد و بر اين اساس استراتژي‌هاي جديدي براي رويکرد برنامه سوم در نظر گرفت؛ امري که ضرورت آن بر هيچ کارشناس دلسوزي پوشيده نيست. به عنوان چراغ راه در برنامه سوم و با عنايت به برنامه دوم، بايد گزارش عملکرد نظام‌مند بوده و در قالب برنامه ارائه شود. در برنامه دوم مشخص نيست با اقدامات انجام‌شده اين برنامه تا چه اندازه به سمت ايده‌آل حرکت مي‌کنيم. اگر ايده‌آلي داشتيم و ترسيم کرديم، حتي مشخص نيست چقدر به سمت آن حرکت مي‌کنيم. چقدر از مأموريت‌ها انجام‌شده و با وضع مطلوب چقدر فاصله داريم؟ درباره رويکرد استراتژيک به مقوله برنامه‌ريزي نيز به نظر مي‌رسد بايد چند پيش‌نياز تفکر استراتژيک را با هم به يک نقطه‌نظر مشترک برسانيم. اولين آن کل‌گرايي است. اگر بخواهيم بهترين‌ها را کنار هم جمع کنيم، لزوما به بهترين کل نمي‌رسيم. بايد بدانيم مطلوبمان چيست و از شهر چه انتظاري داريم؟براي همه‌جانبه‌نگري و بهره‌گيري از نظرات آحاد نخبگان و متخصصان در حوزه فني و عمراني بايد نظر و اجماع نخبگان و اليت مربوطه را بر اساس تجارب جهاني به همراه داشت. بر همين اساس سعي شد در کارگروه تشکيل‌شده از اليت مرتبط بهره گرفته شود؛ ترکيبي با حضور وزير سابق راه‌و‌شهرسازي، معاونان اسبق و فعلي فني و عمراني شهرداري تهران و کرج و بعضي از مناطق تهران، استادان دانشگاه و اعضاي هيئت علمي در رشته‌هاي فني و جامعه‌شناسي و شهرسازي و معماري، اعضاي هيئت‌مديره نظام مهندسي تهران، انجمن شرکت‌هاي ساختماني، جامعه مهندسان مشاور، پژوهشگران مستقل و اعضاي محترم کميسيون‌هاي عمران و شهرسازي شوراي شهر و مديران طرازاول سازمان‌هاي عمراني کارفرمايي زير‌مجموعه وزارت نيرو و رفاه و کشور، مدرسان برنامه اسکان بشر سازمان ملل متحد و کارشناسان سازمان مشاور فني و مهندسي شهر تهران و مديران اداره کل برنامه‌ريزي و توسعه شهري معاونت فني و عمراني شهرداري تهران در جلسات کارشناسي به آسيب‌شناسي برنامه دوم، بررسي روند دستيابي به يک طرح توسعه‌يافته در طرح جامع و تعيين مهم‌ترين رويکرد‌هاي برنامه سوم پرداخته شده است. هادي ميرزايي در اين راستا معتقد است ايراد برنامه دوم، نداشتن راهکار براي پايش و کمّي‌کردن برنامه‌هاي در نظر گرفته‌شده در برنامه دوم است. اما به نظر مي‌رسد مهم‌ترين اشکال برنامه دوم، اين است که هر نوع رزويي که وجود داشته، در آن نوشته شده است. به همين منظور بايد براي تدوين برنامه سوم در حيطه فني و عمراني چالش‌هاي برنامه‌هاي اول و دوم را مورد توجه قرار داد.
نتايج پژوهش‌‌‌ها نشان مي‌‌‌دهد شهروندان عملکرد شهرداري دوره قبل را در حوزه‌هايي مثل ايمني شهر، نظام‌مندکردن ساخت‌وساز و ساماندهي آن به نفع شهر به اندازه حوزه‌هاي ديگر موفق ندانسته‌اند. در اين زمينه بايد مسئله کاملا مورد واکاوي قرار گرفته و در راهبرد‌هاي برنامه سوم توسعه شهر تهران به آن توجهی ويژه شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.