|

هویت شهر و شهروندی

فرداد احمدي.روزنامه‌نگار

از زمان انقلاب مشروطه تاکنون، جامعه ایران درگیر دوراهی پذیرفتن یا نپذیرفتن مدرنیته بوده است. گروهی همواره خواهان پذیرش بی‌چون‌وچرای عناصر مدرن بوده‌اند و راه‌حل آنان، انطباق‌دادن عناصر هویتی ملی و سنتی ایرانیان با سبک زندگی غربی (به تعبیر آنها مدرنیته) و کنارگذاشتن ویژگی‌های غیرقابل‌ انطباق هویت ایرانی بوده است. از طرف دیگر، گروهی خواهان حفظ بی‌کم‌وکاست عناصر سنتی و هویتی ایرانی- اسلامی و رد مدرنیته بوده‌اند. گروه سومِ خواهان میانه‌روی نیز تاکنون صدای رسایی برای بیان نظرات خود نداشته‌اند که البته می‌توان مناقشه‌برانگیزبودن مسئله و نبود معیار مورد توافق در این مبحث را از علل اصلی این صدای نارسا دانست. باید توجه داشت همان‌قدر که مدرنیته اجتناب‌ناپذیر است، عناصر هویتی را نیز نمی‌توان نادیده گرفت و کنار گذاشت.
با وجود آنکه مناقشات همچنان ادامه دارد، امروزه هر کسی در ایران، چه شهری و چه روستایی، در دنیای مدرن نفس می‌کشد، از ابزار مدرن استفاده می‌کند و مدرن فکر می‌کند. ولی باید توجه داشت چتر مدرنیته بر تمام اجزای زندگی معاصر ما، مانند هر چیز دیگری، علاوه بر پیامدهای مثبت، عوارض منفی زیادی نیز به همراه داشته است. مهم است بدانیم برایند مناقشات تمام‌نشدنی بر سر پذیرفتن یا نپذیرفتن مدرنیته، سبب گسترش عنان‌گسیخته عوارض بد، ضمن محروم‌ماندن از بسیاری از پیامدهای خوب آن شده است. نمونه گویای این ادعا را می‌توان در گسترش شهری‌شدن و مهاجرت به شهرها بدون توجه به ظرفیت‌ها و مدیریت صحیح شهری، پیدایش بحران هویت در شهرها و تضعیف هویت اصیل شهرهایي با قدمت چندهزارساله یا چندصدساله جست‌وجو کرد.
در‌حال‌حاضر، دو نوع بحران هویت را در شهرها می‌توان شناسایی کرد؛ نخست، گم‌گشتگی مردمانی که با هزاران سؤال بی‌پاسخ درباره هدف از زندگی، مراحل عمر خود را پشت‌ سر می‌گذارند؛ مردمی که در تناقضات بین ارزش‌های مدرن و سنتی گرفتار شده و هرکدام به نحوی، بدون یافتن راه‌حل برون‌رفت از تناقضات، مسیر زندگی خود را ادامه می‌دهند. به‌تازگی ویدئویی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد که در آن از شهروندان ایرانی، هدفشان از زندگی پرسیده می‌شد و شوربختانه پیر و جوان، زن و مرد، محصل و شاغل و بی‌کار و... همگی از پاسخ‌های امیدوارکننده امتناع می‌کردند یا اصلا پاسخی نداشتند.
دوم، شهرهایی که دارای تاریخ و اصالت بوده و حامل هویت ویژه‌ای برای خود هستند. ویژگی‌های خاص هویتی این شهرها بر اثر رهاشدن به حال خود، در مواجهه با مدرنیته، رنگ می‌بازند و دچار گسست تاریخی می‌شوند، به‌جای آنکه سازگار، روزآمد و حراست شوند. آری، فرهنگ و هویت شهری نیز مانند گیاهی زنده نیازمند مراقبت، نگهداری و هرس‌کردن است. برای نمونه، تهران با آن سابقه چندصدساله، با فرهنگ خاص مردمانش و شاخصه‌های معرفش همچون هوای مطبوع و آب خوشگوارش، اکنون نه هوایی دارد، نه آبی. به‌ندرت می‌توان یک تهرانی اصیل یافت و بافت شهری آن به واسطه ساخت‌وسازهای انبوه ساختمانی و احداث اتوبان‌ها، کاملا دگرگون شده است. امروز اگر در محیط شهری تهران کمی قدم بزنیم، احتمال اینکه نشانه‌ای از تهران قدیم بیابیم، یا یک خیابان، ساختمان یا هر چیز دیگری را ملاحظه کنیم که حس نوستالژی را درونمان برانگیزد، بسیار اندک خواهد بود. تهران امروز و تهران زمان ناصرالدین‌شاه همنام، اما دو شهر کاملا متفاوت هستند.
اما چگونه می‌توان شهری مدرن داشت و آن را به شیوه‌ای اداره کرد که شهر و مردمش دچار بی‌هویتی نشوند؟ راه مطلوب، فهمیدن خصلت‌های مدرنیته، شهر مدرن و شهروندی مدرن است. ماکس وبر، جامعه‌شناس سرشناس آلمانی، در حدود صد سال پیش، ویژگی‌هایی را برای دستیابی به تعریفی از شهر مدرن برشمرد. او برای چنین تعریفی تلاش کرد نمونه‌ای از یک شهر آرمانی را با درنظرگرفتن حد کمال تمامی ویژگی‌های متمایزکننده‌اش، بازنمایی کند. بر اساس دیدگاه وبر، چنین شهری هیچ‌گاه به‌طور کامل ظهور نخواهد کرد، اما شهرهای دوران معاصر به فراخور نزدیک‌شدن به این آرمان‌شهر، از شهریت بیشتری برخوردار خواهند بود.
بر اساس تعریف وبر، شهر آرمانی مدرن جایی است که در آن در وهله نخست، اقتدار مديران شهري و سمت‌ها بر پایه‌های سنتی یا کاریزماتیک قرار نگرفته است و جنبه‌ای عقلایی دارد. دوم، قوانین و مقررات حاکم بر شهر بر محور اراده یک شخص یا گروه وضع نشده و جنبه جهان‌شمول دارند. سوم، روابط مبتنی بر خویشاوندی و طایفه‌گری از عرصه گروه‌بندی‌ها حذف شده و به‌جای آن گروه‌هایی نو، با سامانی نو و بر اساس شایسته‌سالاری قرار گرفته باشند. چهارم، مناسبات اقتصادی و تجاری به‌جای مناسبات ديگر چرخ زندگی شهروندی را بگردانند. پنجم، اقتدار شهر از نیروی غير فني ناشی نشود، بلکه اقتصاد اقتداربخش آن باشد. از دیدگاه اجتماعی، شهر آرمانی خصلت ناشناختگی و مهاجرنشینی دارد؛ این ویژگی باعث قدرت‌گرفتن خصوصیت اقتصادی روابط در برابر قوم‌محوری و آشنامحوری می‌شود. از دیدگاه اقتصادی، بازار حکم مرکزیت دارد. وبر شهر آرمانی را به فراخور نوع فعالیت اقتصادی غالبی که مردمش انجام می‌دهند، به انواع مختلفی مثل شهر مصرف‌کنندگان، شهر تولیدکنندگان، شهر صنعتی، شهر بازرگانی و... تقسیم می‌کند، اما وجه اشتراک همه آنان نبود کشاورزی در محیط شهری است. در شهر آرمانی، مردم بر پایه دادوستد امور می‌گذرانند و نیازهایشان را از بازار تهیه مي‌كنند. از دیدگاه سیاسی، اداری و قانونی نیز چنین شهری دارای قلمروی مشخص است. وجود پیش‌فرض‌هایی نظیر خودگردانی به دست شهروندان، آزادی و احترام به حقوق شهروندی بر پایه برادری، احترام به مالکیت خصوصی و توانایی شهروندان برای رویارویی با حاکمیت فئودال، شهرهای ستیزه‌گر و روستاییان نیز ضروری هستند.
با دردست‌داشتن شاخصی مثل شهر آرمانی وبر، می‌توان شهرهای مختلف را از نظر میزان مدرن‌بودن با هم مقایسه کرد، اما این سؤال باقی می‌ماند که عناصر هویتی شهرهای ایران چقدر با چنین شاخص‌هایی ذاتا سازگاری دارند؟

از زمان انقلاب مشروطه تاکنون، جامعه ایران درگیر دوراهی پذیرفتن یا نپذیرفتن مدرنیته بوده است. گروهی همواره خواهان پذیرش بی‌چون‌وچرای عناصر مدرن بوده‌اند و راه‌حل آنان، انطباق‌دادن عناصر هویتی ملی و سنتی ایرانیان با سبک زندگی غربی (به تعبیر آنها مدرنیته) و کنارگذاشتن ویژگی‌های غیرقابل‌ انطباق هویت ایرانی بوده است. از طرف دیگر، گروهی خواهان حفظ بی‌کم‌وکاست عناصر سنتی و هویتی ایرانی- اسلامی و رد مدرنیته بوده‌اند. گروه سومِ خواهان میانه‌روی نیز تاکنون صدای رسایی برای بیان نظرات خود نداشته‌اند که البته می‌توان مناقشه‌برانگیزبودن مسئله و نبود معیار مورد توافق در این مبحث را از علل اصلی این صدای نارسا دانست. باید توجه داشت همان‌قدر که مدرنیته اجتناب‌ناپذیر است، عناصر هویتی را نیز نمی‌توان نادیده گرفت و کنار گذاشت.
با وجود آنکه مناقشات همچنان ادامه دارد، امروزه هر کسی در ایران، چه شهری و چه روستایی، در دنیای مدرن نفس می‌کشد، از ابزار مدرن استفاده می‌کند و مدرن فکر می‌کند. ولی باید توجه داشت چتر مدرنیته بر تمام اجزای زندگی معاصر ما، مانند هر چیز دیگری، علاوه بر پیامدهای مثبت، عوارض منفی زیادی نیز به همراه داشته است. مهم است بدانیم برایند مناقشات تمام‌نشدنی بر سر پذیرفتن یا نپذیرفتن مدرنیته، سبب گسترش عنان‌گسیخته عوارض بد، ضمن محروم‌ماندن از بسیاری از پیامدهای خوب آن شده است. نمونه گویای این ادعا را می‌توان در گسترش شهری‌شدن و مهاجرت به شهرها بدون توجه به ظرفیت‌ها و مدیریت صحیح شهری، پیدایش بحران هویت در شهرها و تضعیف هویت اصیل شهرهایي با قدمت چندهزارساله یا چندصدساله جست‌وجو کرد.
در‌حال‌حاضر، دو نوع بحران هویت را در شهرها می‌توان شناسایی کرد؛ نخست، گم‌گشتگی مردمانی که با هزاران سؤال بی‌پاسخ درباره هدف از زندگی، مراحل عمر خود را پشت‌ سر می‌گذارند؛ مردمی که در تناقضات بین ارزش‌های مدرن و سنتی گرفتار شده و هرکدام به نحوی، بدون یافتن راه‌حل برون‌رفت از تناقضات، مسیر زندگی خود را ادامه می‌دهند. به‌تازگی ویدئویی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد که در آن از شهروندان ایرانی، هدفشان از زندگی پرسیده می‌شد و شوربختانه پیر و جوان، زن و مرد، محصل و شاغل و بی‌کار و... همگی از پاسخ‌های امیدوارکننده امتناع می‌کردند یا اصلا پاسخی نداشتند.
دوم، شهرهایی که دارای تاریخ و اصالت بوده و حامل هویت ویژه‌ای برای خود هستند. ویژگی‌های خاص هویتی این شهرها بر اثر رهاشدن به حال خود، در مواجهه با مدرنیته، رنگ می‌بازند و دچار گسست تاریخی می‌شوند، به‌جای آنکه سازگار، روزآمد و حراست شوند. آری، فرهنگ و هویت شهری نیز مانند گیاهی زنده نیازمند مراقبت، نگهداری و هرس‌کردن است. برای نمونه، تهران با آن سابقه چندصدساله، با فرهنگ خاص مردمانش و شاخصه‌های معرفش همچون هوای مطبوع و آب خوشگوارش، اکنون نه هوایی دارد، نه آبی. به‌ندرت می‌توان یک تهرانی اصیل یافت و بافت شهری آن به واسطه ساخت‌وسازهای انبوه ساختمانی و احداث اتوبان‌ها، کاملا دگرگون شده است. امروز اگر در محیط شهری تهران کمی قدم بزنیم، احتمال اینکه نشانه‌ای از تهران قدیم بیابیم، یا یک خیابان، ساختمان یا هر چیز دیگری را ملاحظه کنیم که حس نوستالژی را درونمان برانگیزد، بسیار اندک خواهد بود. تهران امروز و تهران زمان ناصرالدین‌شاه همنام، اما دو شهر کاملا متفاوت هستند.
اما چگونه می‌توان شهری مدرن داشت و آن را به شیوه‌ای اداره کرد که شهر و مردمش دچار بی‌هویتی نشوند؟ راه مطلوب، فهمیدن خصلت‌های مدرنیته، شهر مدرن و شهروندی مدرن است. ماکس وبر، جامعه‌شناس سرشناس آلمانی، در حدود صد سال پیش، ویژگی‌هایی را برای دستیابی به تعریفی از شهر مدرن برشمرد. او برای چنین تعریفی تلاش کرد نمونه‌ای از یک شهر آرمانی را با درنظرگرفتن حد کمال تمامی ویژگی‌های متمایزکننده‌اش، بازنمایی کند. بر اساس دیدگاه وبر، چنین شهری هیچ‌گاه به‌طور کامل ظهور نخواهد کرد، اما شهرهای دوران معاصر به فراخور نزدیک‌شدن به این آرمان‌شهر، از شهریت بیشتری برخوردار خواهند بود.
بر اساس تعریف وبر، شهر آرمانی مدرن جایی است که در آن در وهله نخست، اقتدار مديران شهري و سمت‌ها بر پایه‌های سنتی یا کاریزماتیک قرار نگرفته است و جنبه‌ای عقلایی دارد. دوم، قوانین و مقررات حاکم بر شهر بر محور اراده یک شخص یا گروه وضع نشده و جنبه جهان‌شمول دارند. سوم، روابط مبتنی بر خویشاوندی و طایفه‌گری از عرصه گروه‌بندی‌ها حذف شده و به‌جای آن گروه‌هایی نو، با سامانی نو و بر اساس شایسته‌سالاری قرار گرفته باشند. چهارم، مناسبات اقتصادی و تجاری به‌جای مناسبات ديگر چرخ زندگی شهروندی را بگردانند. پنجم، اقتدار شهر از نیروی غير فني ناشی نشود، بلکه اقتصاد اقتداربخش آن باشد. از دیدگاه اجتماعی، شهر آرمانی خصلت ناشناختگی و مهاجرنشینی دارد؛ این ویژگی باعث قدرت‌گرفتن خصوصیت اقتصادی روابط در برابر قوم‌محوری و آشنامحوری می‌شود. از دیدگاه اقتصادی، بازار حکم مرکزیت دارد. وبر شهر آرمانی را به فراخور نوع فعالیت اقتصادی غالبی که مردمش انجام می‌دهند، به انواع مختلفی مثل شهر مصرف‌کنندگان، شهر تولیدکنندگان، شهر صنعتی، شهر بازرگانی و... تقسیم می‌کند، اما وجه اشتراک همه آنان نبود کشاورزی در محیط شهری است. در شهر آرمانی، مردم بر پایه دادوستد امور می‌گذرانند و نیازهایشان را از بازار تهیه مي‌كنند. از دیدگاه سیاسی، اداری و قانونی نیز چنین شهری دارای قلمروی مشخص است. وجود پیش‌فرض‌هایی نظیر خودگردانی به دست شهروندان، آزادی و احترام به حقوق شهروندی بر پایه برادری، احترام به مالکیت خصوصی و توانایی شهروندان برای رویارویی با حاکمیت فئودال، شهرهای ستیزه‌گر و روستاییان نیز ضروری هستند.
با دردست‌داشتن شاخصی مثل شهر آرمانی وبر، می‌توان شهرهای مختلف را از نظر میزان مدرن‌بودن با هم مقایسه کرد، اما این سؤال باقی می‌ماند که عناصر هویتی شهرهای ایران چقدر با چنین شاخص‌هایی ذاتا سازگاری دارند؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.