شهر؛ عرصه زندگي يا تردد؟
علي وفقي.جامعهشناس
ترافيک اگر نه حادترين، اما لااقل برجستهترين معضل امروز تهران است. اين گزاره چنان در افکار عمومي و رسانهها و حتي محافل کارشناسي و مديريتي مطرح شده که گزارهاي بديهي و با قطعيت بالا تلقي ميشود؛ بهخصوص که در جديدترين نظرسنجيها از شهروندان تهراني نيز معضل ترافيک، بيشترين مشکل تهران و نارضايتي شهروندان بوده است. اما تلقي معضل ترافيک به عنوان برجستهترين مشکل تهران، سويهاي پنهان نيز دارد که شايد بسي مهمتر از سويه آشکار حادبودن معضل ترافيک باشد. اين سويه پنهان، بهویژه در تحليل نظرات شهروندان از مشکلات شهر، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. حيطه نارضايتي افراد از هر پديده و نسبت به هر حوزهاي، ارتباط تنگاتنگي با انتظارات ايشان از آن دارد و اين انتظارات نيز خود از ديدگاه ايشان نسبت به آن پديده نشئت ميگيرد. افزون بر حيطه اين نارضايتيها، طبعا اولويتبندي آنها نيز تحتتأثير انتظاراتشان است که در پي ديدگاهشان به آن پديده به وجود ميآيد. در پرسش از نظرات شهروندان نسبت به معضلات شهري، ديدگاه آنان به «شهر» پايه پنهاني براي انتظاراتشان از شهر و در نتيجه، برآورد آنان از معضلات و مشکلات شهري و اولويتبندي اين
مشکلات است. به بياني سادهتر و شفافتر، برجستهتربودن جدي معضل ترافيک شهري در حوزههاي مختلف آن در نظرات شهروندان تهراني، اين سويه پنهان اساسي را نيز دارد که در ديدگاه آنان، «عرصه ترددبودن شهر» جلوه بسيار پررنگي دارد. نوشته حاضر، طبيعتا در پي کاويدن دقيق اين سويه نيست و صرفا هدف طرح آن است. کاوش و تحليل دقيقتر دراينباره را بايد به پژوهشها و نوشتههاي کاملا علمي و دانشگاهي واگذار كرد که مجال بحث بيشتري نيز دارند.
اهميت بالا نداشتن بسياري از معضلات شهري موجود تهران نسبت به معضلات مربوط به ترافيک در ديد شهروندان، با وجود تأکيد بسياري از کارشناسان امر به آن، ازجمله معضلات اجتماعي و کاهش اعتماد و روابط دوستانه در شهر، نشان از آن دارد که ديدگاه شهروندان تهراني به شهر بيشتر از آنکه «عرصه زندگي» باشد، محلي براي تردد و گذر است. در ديدگاه خود شهروندان نيز اينها، چه از نظر کمّيت و چه نوع آنها، معضلاتی اساسي تلقي ميشوند؛ اما در معضلات شهري، از ديدگاه آنان معمولا با فاصله بسياري در ردههايي پايينتر قرار ميگيرند و در واقع انتظار شهروندان از کارکرد عمومي شهر، بيشتر «عرصه تردد» است. در چنين ديدگاهي، کارکرد شهر عمدتا جابهجايي از فضاي «الف» به فضاي «ب» است. وقتي اين مسئله حادتر ميشود که بيشترين سفرهاي شهري را نهتنها در ساعات اوج که ميتواند طبيعي باشد، بلکه در طول شبانهروز، با فاصله بسياري، سفرهاي شغلي و تحصيلي شکل دهد؛ يعني فضاي الف، منزل و محل زندگي شخصي باشد و فضاي ب، محل کار يا تحصيل. شهر به اجزايي ازهمگسيخته قسمت ميشود که فرد در فضاهاي نسبتا شخصي آن که هويت فردي يا شغلي دارد، ناغريبه و با احساس تعلق به آن است و
فضاهاي ديگر آن، محلي براي تردد و جابهجايي فرد غريبه با فضاست. اين شهر تکهتکه شده و پارهپاره است که نميتواند به شهروندان هويتي جمعي ببخشد و فضاهاي آن به فرد شهروند، نه حس تعلق به عنوان پناهي اجتماعي، بلکه حس محل و راهي براي جابهجايي و تردد ميدهد که ميخواهند هرچه زودتر از آن بگريزند و به فضايي که حس تعلق ميکنند (محل کار و تحصيل يا منزل) برسند. شهروندان «به شهر» پناهي نميبرند، بلکه «از شهر» پناه ميبرند.
ديدگاه شهروندان به شهر، به عنوان «عرصه تردد» يا «عرصه زندگي»، با غلبه هرکدام از اين دو ديدگاه که باشد، خود تحتتأثير شهر و اجزاي زيرساختي و کالبدي آن و نيز مشخصات عناصر فرهنگي فضاهاي مختلف آن است. به عبارتي ميتوان گفت اين رابطه ديالکتيکي و دوسويه است. شهري که عمده وقت در بزرگراههاي آن سپري ميشود و براي حل معضل ترافيک آن مکرر تونل و طبقه دوم بزرگراه با ديوارههايي جداکننده از محيط ساخته ميشود که هرچه بيشتر شهروند را تنها و پيوند او را با محيط قطع ميکند، «شهر غريبهپرور» است. شهروندان ميشوند افرادي غريبه از شهر و جامعه شهري. طبيعي است که براي چنين شهروندان غريبهاي، «شهر ما خانه ما» معني واقعي و ملموسي نداشته باشد و فرهنگ جمعي مناسبي نيز براي ترافيک شکل نگيرد و ترافيکهاي سنگين بزرگراهها، عرصه بروز غلبه منافع فردي بر منافع جمعي شود. شهري که در غالب فضاهايش با شهروند خود مانند غريبهاي برخورد ميکند و او را پس ميزند و بيپناه به حال خود واميگذارد، طبيعي است که شهروندانش نيز آن را عرصه زندگي خود ندانند و عرصه ترددي ببينند که جزيرههاي نسبتا فردي (يا بهتر بگوييم جمعهاي کوچک و با هويتهاي غيرشهروندي)،
ايشان را به همديگر متصل ميکند. شهري که پيادهروهاي آن چنان آشفته و نامناسب برای قدمزني است که مکرر شهروند را بيپناه به سطح خيابان پرت ميکند، شهري که ساختمانهايش لبههايي براي اسارت مدام ديد شهروند ميشوند، شهري که تابلوهاي گونهگون و ناهماهنگش چنان در ستيزند که چشمان شهروند را به تماشاي مدام خشونت اجبار ميکنند، شهري که در دستاندازي مکرر، هويتهاي تاريخي و پرسابقه محلي و فضاهاي خاطرهساز را ميبلعد، شهري که فضاهايش دائم زيرلب غرولند به شهروندش ميکند که زياد نايست و زودتر برو، شهري غريبهپرور است که شهروندان را هر روز با خود بيگانهتر ميکند. چنين است که شهروندان به اجبار عبور و تردد در اين شهر، انتظارات خود را از آن، تنها تا حد ترافيکي روان فرو ميکاهند و نه عرصهاي براي زندگي جمعيشان که از معضلات بسياري رنج ميبرد. اين تأکيد ويژه مفيد است که نوشته کوتاه حاضر بههيچوجه در پي کاستن از اهميت معضل ترافيک و ترديد در لزوم تلاش براي بهبود آن نبود، بلکه نظر به سويه پنهاني از نارضايتيهاي شهروندان تهراني از مشکل ترافيک داشت که در جاي خود، اهميتي کمتر از سويه آشکار معضل ترافيک ندارد. بلکه توجه به همين سويه
است که سياستگذاري حملونقل شهري را نيز ميتواند سمتوسويي در راستاي انسانمحوري و توسعه پايدار شهري دهد. شهري که با شهروندان خود مهربانتر است و با آغوشي باز، فضاهاي همپيوند، مأنوس و متنوع بسياري براي جامعه متکثر و پرتنش تهران فراهم ميآورد تا زندگي جمعي خود را در آن بيابند؛ نه شهري که متشکل از بزرگراهها و خيابانهايي است که شهروندان را به اجزاي تکهتکه و جدا از هم در وسايل نقليه بدل ميکند که صرفا به اجبار بايد از شهر بگذرند و به جزيرههاي منزل يا محل کار خود رسند.
ترافيک اگر نه حادترين، اما لااقل برجستهترين معضل امروز تهران است. اين گزاره چنان در افکار عمومي و رسانهها و حتي محافل کارشناسي و مديريتي مطرح شده که گزارهاي بديهي و با قطعيت بالا تلقي ميشود؛ بهخصوص که در جديدترين نظرسنجيها از شهروندان تهراني نيز معضل ترافيک، بيشترين مشکل تهران و نارضايتي شهروندان بوده است. اما تلقي معضل ترافيک به عنوان برجستهترين مشکل تهران، سويهاي پنهان نيز دارد که شايد بسي مهمتر از سويه آشکار حادبودن معضل ترافيک باشد. اين سويه پنهان، بهویژه در تحليل نظرات شهروندان از مشکلات شهر، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. حيطه نارضايتي افراد از هر پديده و نسبت به هر حوزهاي، ارتباط تنگاتنگي با انتظارات ايشان از آن دارد و اين انتظارات نيز خود از ديدگاه ايشان نسبت به آن پديده نشئت ميگيرد. افزون بر حيطه اين نارضايتيها، طبعا اولويتبندي آنها نيز تحتتأثير انتظاراتشان است که در پي ديدگاهشان به آن پديده به وجود ميآيد. در پرسش از نظرات شهروندان نسبت به معضلات شهري، ديدگاه آنان به «شهر» پايه پنهاني براي انتظاراتشان از شهر و در نتيجه، برآورد آنان از معضلات و مشکلات شهري و اولويتبندي اين
مشکلات است. به بياني سادهتر و شفافتر، برجستهتربودن جدي معضل ترافيک شهري در حوزههاي مختلف آن در نظرات شهروندان تهراني، اين سويه پنهان اساسي را نيز دارد که در ديدگاه آنان، «عرصه ترددبودن شهر» جلوه بسيار پررنگي دارد. نوشته حاضر، طبيعتا در پي کاويدن دقيق اين سويه نيست و صرفا هدف طرح آن است. کاوش و تحليل دقيقتر دراينباره را بايد به پژوهشها و نوشتههاي کاملا علمي و دانشگاهي واگذار كرد که مجال بحث بيشتري نيز دارند.
اهميت بالا نداشتن بسياري از معضلات شهري موجود تهران نسبت به معضلات مربوط به ترافيک در ديد شهروندان، با وجود تأکيد بسياري از کارشناسان امر به آن، ازجمله معضلات اجتماعي و کاهش اعتماد و روابط دوستانه در شهر، نشان از آن دارد که ديدگاه شهروندان تهراني به شهر بيشتر از آنکه «عرصه زندگي» باشد، محلي براي تردد و گذر است. در ديدگاه خود شهروندان نيز اينها، چه از نظر کمّيت و چه نوع آنها، معضلاتی اساسي تلقي ميشوند؛ اما در معضلات شهري، از ديدگاه آنان معمولا با فاصله بسياري در ردههايي پايينتر قرار ميگيرند و در واقع انتظار شهروندان از کارکرد عمومي شهر، بيشتر «عرصه تردد» است. در چنين ديدگاهي، کارکرد شهر عمدتا جابهجايي از فضاي «الف» به فضاي «ب» است. وقتي اين مسئله حادتر ميشود که بيشترين سفرهاي شهري را نهتنها در ساعات اوج که ميتواند طبيعي باشد، بلکه در طول شبانهروز، با فاصله بسياري، سفرهاي شغلي و تحصيلي شکل دهد؛ يعني فضاي الف، منزل و محل زندگي شخصي باشد و فضاي ب، محل کار يا تحصيل. شهر به اجزايي ازهمگسيخته قسمت ميشود که فرد در فضاهاي نسبتا شخصي آن که هويت فردي يا شغلي دارد، ناغريبه و با احساس تعلق به آن است و
فضاهاي ديگر آن، محلي براي تردد و جابهجايي فرد غريبه با فضاست. اين شهر تکهتکه شده و پارهپاره است که نميتواند به شهروندان هويتي جمعي ببخشد و فضاهاي آن به فرد شهروند، نه حس تعلق به عنوان پناهي اجتماعي، بلکه حس محل و راهي براي جابهجايي و تردد ميدهد که ميخواهند هرچه زودتر از آن بگريزند و به فضايي که حس تعلق ميکنند (محل کار و تحصيل يا منزل) برسند. شهروندان «به شهر» پناهي نميبرند، بلکه «از شهر» پناه ميبرند.
ديدگاه شهروندان به شهر، به عنوان «عرصه تردد» يا «عرصه زندگي»، با غلبه هرکدام از اين دو ديدگاه که باشد، خود تحتتأثير شهر و اجزاي زيرساختي و کالبدي آن و نيز مشخصات عناصر فرهنگي فضاهاي مختلف آن است. به عبارتي ميتوان گفت اين رابطه ديالکتيکي و دوسويه است. شهري که عمده وقت در بزرگراههاي آن سپري ميشود و براي حل معضل ترافيک آن مکرر تونل و طبقه دوم بزرگراه با ديوارههايي جداکننده از محيط ساخته ميشود که هرچه بيشتر شهروند را تنها و پيوند او را با محيط قطع ميکند، «شهر غريبهپرور» است. شهروندان ميشوند افرادي غريبه از شهر و جامعه شهري. طبيعي است که براي چنين شهروندان غريبهاي، «شهر ما خانه ما» معني واقعي و ملموسي نداشته باشد و فرهنگ جمعي مناسبي نيز براي ترافيک شکل نگيرد و ترافيکهاي سنگين بزرگراهها، عرصه بروز غلبه منافع فردي بر منافع جمعي شود. شهري که در غالب فضاهايش با شهروند خود مانند غريبهاي برخورد ميکند و او را پس ميزند و بيپناه به حال خود واميگذارد، طبيعي است که شهروندانش نيز آن را عرصه زندگي خود ندانند و عرصه ترددي ببينند که جزيرههاي نسبتا فردي (يا بهتر بگوييم جمعهاي کوچک و با هويتهاي غيرشهروندي)،
ايشان را به همديگر متصل ميکند. شهري که پيادهروهاي آن چنان آشفته و نامناسب برای قدمزني است که مکرر شهروند را بيپناه به سطح خيابان پرت ميکند، شهري که ساختمانهايش لبههايي براي اسارت مدام ديد شهروند ميشوند، شهري که تابلوهاي گونهگون و ناهماهنگش چنان در ستيزند که چشمان شهروند را به تماشاي مدام خشونت اجبار ميکنند، شهري که در دستاندازي مکرر، هويتهاي تاريخي و پرسابقه محلي و فضاهاي خاطرهساز را ميبلعد، شهري که فضاهايش دائم زيرلب غرولند به شهروندش ميکند که زياد نايست و زودتر برو، شهري غريبهپرور است که شهروندان را هر روز با خود بيگانهتر ميکند. چنين است که شهروندان به اجبار عبور و تردد در اين شهر، انتظارات خود را از آن، تنها تا حد ترافيکي روان فرو ميکاهند و نه عرصهاي براي زندگي جمعيشان که از معضلات بسياري رنج ميبرد. اين تأکيد ويژه مفيد است که نوشته کوتاه حاضر بههيچوجه در پي کاستن از اهميت معضل ترافيک و ترديد در لزوم تلاش براي بهبود آن نبود، بلکه نظر به سويه پنهاني از نارضايتيهاي شهروندان تهراني از مشکل ترافيک داشت که در جاي خود، اهميتي کمتر از سويه آشکار معضل ترافيک ندارد. بلکه توجه به همين سويه
است که سياستگذاري حملونقل شهري را نيز ميتواند سمتوسويي در راستاي انسانمحوري و توسعه پايدار شهري دهد. شهري که با شهروندان خود مهربانتر است و با آغوشي باز، فضاهاي همپيوند، مأنوس و متنوع بسياري براي جامعه متکثر و پرتنش تهران فراهم ميآورد تا زندگي جمعي خود را در آن بيابند؛ نه شهري که متشکل از بزرگراهها و خيابانهايي است که شهروندان را به اجزاي تکهتکه و جدا از هم در وسايل نقليه بدل ميکند که صرفا به اجبار بايد از شهر بگذرند و به جزيرههاي منزل يا محل کار خود رسند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.