|

اداره خردمندانه شهر

پرویز پیران.عضو هیئت مدیره علمی آکادمی سوئیس برای توسعه

‌تهران تجربه تلخی را از سر گذرانده است. در سال‌های اخیر، فروش فضای شهری، فضایی که به همگان تعلق دارد، به اقلیتی بدون حس تعلق مکانی و صرفا در طلب سود بیشتر به هر شکل و با هر وسیله‌ای، راهی برای تأمین هزینه‌های روزمره شهرداری بوده است. چنین اقدامی علاوه بر آنکه نابودکننده بسیاری از ارزش‌ها بوده و فساد تنها یکی از آثار آن است، شرایطی پیش آورده که بازنگری تمام‌عیار و بدون ملاحظه را حیاتی کرده است. این بازنگری تمام‌عیار می‌تواند اداره مردمی و مشارکتی با اداره‌کردن خردمندانه از سوی افراد دخیل به عنوان مدنی‌ترین راه ممکن باشد؛ اما باید دانست آنچه در 150 سال اخیر بر ایران گذشته است؛ یعنی مدیریت شهری آمرانه در عین ایلیاتی‌بودن و نبود یا کمبود سرمایه اجتماعی عام ربط‌دهنده بین نهادها و گروه‌های مختلف و مردمی، باعث شده است ساکنان شهرها تبدیل به تماشاچیان محض شوند و اکثر مردم برای ایفای نقش‌هایی که بدیهی‌ترین حق آنان است، ناآماده باشند. از دیگر آثار این نوع مدیریت، می‌توان به فقدان یا ضعف جامعه مدنی و نهادهای آن، فقدان شهروندی هم از نظر حقوق شهروندی و هم از نظر بُعد مسئولیت‌های شهروندی و درونی‌نشدن و نهادینه‌نشدن مشارکت‌های رسمی، عضویتی و مدنی پویا و واقعی، خود‌محوری تاریخی آحاد مردم، به‌ویژه اقلیتی که تحت‌تأثیر شبه‌مدرنیته‌ای بی‌ریشه و درک‌نشده و ظاهری و سرشار از تناقض، اشاره کرد.
برای غلبه بر معضلات یادشده، باید به آموزش همه‌جانبه، نظارت مردمی شفاف، جلوگیری از سودجویی و فساد گسترده و بنیان‌کن برای افزایش سرمایه اجتماعی عام به‌جای سرمایه پیوندی و عشیره‌ای- قبیله‌ای که محروم‌سازی اکثریت را تشدید می‌کند، مبادرت کرد. محله‌یاری‌ها، البته در صورتی که از سرنوشت شورایاری‌ها دور نگه داشته شوند و ایجاد فرصت برای ایفای نقش متخصصان میهن‌دوست و سالم، به همراه شکل‌گیری عزمی ملی و واقعی بخشی از راه‌حل‌های مورد نیاز است. در این راستا گروه‌های مردمی هدف هر سیاست باید بتوانند تماشاچی اقدامات باشند. به عبارت دیگر، سیاست‌های مدیریتی شهری نباید در پشت درهای بسته و در سکوت از طرف چند متخصص اتخاذ شوند. راه‌حل ایجاد چنین سازوکاری نیز شکل‌گیری دیالکتیک دانش بومی و دانش تخصصی است تا متخصصان به همراه گروه‌های هدف و سایر افراد دخیل در قالب الگوی اداره‌کردن خردمندانه دخیلان به برنامه‌ریزی و اقدام مبادرت ورزند؛ یعنی بخش‌های دولتی، خصوصی و عمومی، نهادهای جامعه مدنی، انجمن‌های تخصصی، سازمان‌های اجتماعی سنتی و توده مردم یا گروه‌های هدف هر موضوع بتوانند در موقعیتی برابر و غیرآمرانه همفکری کرده و به چهارچوب مفهومی مشترک و مناسبی برسند. سپس آن را با استفاده از منابع گوناگون، ازجمله منابع مردمی، برنامه‌ریزی و اجرا کنند. در این فرایند، نظارت همگانی دخیلان و در صورت نیاز بازبینی شرایط و نیز مدیریت دگرگونی‌ها نباید از یاد برده شود.
برای اجرای طرح اداره خردمندانه شهر در ایران باید ملاحظاتی را در نظر داشت. نخست آنکه اداره خردمندانه شهر نه کاری یک‌شبه و دفعه‌اي، بلکه نیازمند برنامه‌ریزی و ایجاد بسترهای مناسب است. دوم آنکه در کشوری مثل ایران که سال‌های دراز به صورت آمرانه و از بالا به پایین روزگار گذرانده است، شرایط به‌مراتب سخت‌تر از هر جای دیگری است. برای شروع کار باید هاديان سازمانی و تصمیم‌گیرندگان ظرفیت لازم برای همراهی با این طرح داشته باشند. پس باید هاديان سازمانی و تصمیم‌گیرندگانی تربیت شوند که حضور سایر دخیلان مرتبط با موضوع مربوط به خود را نه‌تنها مزاحمتی برای خود تلقی نکنند، بلکه آن را یک ضرورت واجب بدانند. برای چنین تربیتی باید برنامه‌های جامع آگاه‌سازی و آموزش عملی دائم در دستور کار قرار گیرد. سوم، تمام دخیلان در یک برنامه یا پروژه باید به گونه‌ای مقتدر و فعال در برنامه مشارکت کنند. این افراد و گروه‌ها علاوه بر جامعه هدف پروژه، شامل کارکنان سازمان و همراهان برنامه یا پروژه نیز می‌شوند. برای این منظور، برنامه تربیت کارکنان و همراهانی نیز باید در دستور کار قرار گیرد. بنابراین آموزش و آگاه‌سازی تمام کنشگران درگیر یک پروژه، حین انجام آن ضرورت دارد. چهارم، دستور کار یا همان نسخه اقدامات کنشگران باید با اجماع و مشارکت تمام دخیلان تدوین شود. پنجم، تمامی ابزارهای نظارتی و مراقبتی باید در اختیار تمامی آحاد مردم قرار داده شود. ششم، برای رسیدن به الگویی خردمندانه از اداره شهر باید دسترسی به اطلاعات لازم تا جای ممکن آسان شود. برای این منظور، ضرورت دارد عصر دانش‌محوری و دانش‌بنیادی فرا رسیده باشد. هفتم، فرایند پاسخ‌گویی باید به گونه‌ای استوار باشد که تمام افراد در هر رده و جایگاهی که باشند و نیز تمام اقدامات، دائما مورد ارزیابی کارایی، درستی و پاکی قرار گیرند.
در پایان باید گوشزد کرد كه جامعه ایرانی با وجود سیطره فرهنگ خودمحوری‌اش، در صورت شکل‌گیری عزمی جدی توان تحقق اداره خردمندانه را دارد. تاریخ جامعه ایرانی نشان داده است هرگاه عزمی ملی شکل بگیرد و اعتماد مردم به نحوی جلب شود، هر ناممکنی را به ممکن تبدیل می‌کند. این معجزه‌آفرینی با شکل‌گیری عزم ملی را می‌توان در جنگ تحمیلی هشت‌ساله و به‌تازگی در کمک به زلزله‌زدگان کرمانشاه ملاحظه کرد.

‌تهران تجربه تلخی را از سر گذرانده است. در سال‌های اخیر، فروش فضای شهری، فضایی که به همگان تعلق دارد، به اقلیتی بدون حس تعلق مکانی و صرفا در طلب سود بیشتر به هر شکل و با هر وسیله‌ای، راهی برای تأمین هزینه‌های روزمره شهرداری بوده است. چنین اقدامی علاوه بر آنکه نابودکننده بسیاری از ارزش‌ها بوده و فساد تنها یکی از آثار آن است، شرایطی پیش آورده که بازنگری تمام‌عیار و بدون ملاحظه را حیاتی کرده است. این بازنگری تمام‌عیار می‌تواند اداره مردمی و مشارکتی با اداره‌کردن خردمندانه از سوی افراد دخیل به عنوان مدنی‌ترین راه ممکن باشد؛ اما باید دانست آنچه در 150 سال اخیر بر ایران گذشته است؛ یعنی مدیریت شهری آمرانه در عین ایلیاتی‌بودن و نبود یا کمبود سرمایه اجتماعی عام ربط‌دهنده بین نهادها و گروه‌های مختلف و مردمی، باعث شده است ساکنان شهرها تبدیل به تماشاچیان محض شوند و اکثر مردم برای ایفای نقش‌هایی که بدیهی‌ترین حق آنان است، ناآماده باشند. از دیگر آثار این نوع مدیریت، می‌توان به فقدان یا ضعف جامعه مدنی و نهادهای آن، فقدان شهروندی هم از نظر حقوق شهروندی و هم از نظر بُعد مسئولیت‌های شهروندی و درونی‌نشدن و نهادینه‌نشدن مشارکت‌های رسمی، عضویتی و مدنی پویا و واقعی، خود‌محوری تاریخی آحاد مردم، به‌ویژه اقلیتی که تحت‌تأثیر شبه‌مدرنیته‌ای بی‌ریشه و درک‌نشده و ظاهری و سرشار از تناقض، اشاره کرد.
برای غلبه بر معضلات یادشده، باید به آموزش همه‌جانبه، نظارت مردمی شفاف، جلوگیری از سودجویی و فساد گسترده و بنیان‌کن برای افزایش سرمایه اجتماعی عام به‌جای سرمایه پیوندی و عشیره‌ای- قبیله‌ای که محروم‌سازی اکثریت را تشدید می‌کند، مبادرت کرد. محله‌یاری‌ها، البته در صورتی که از سرنوشت شورایاری‌ها دور نگه داشته شوند و ایجاد فرصت برای ایفای نقش متخصصان میهن‌دوست و سالم، به همراه شکل‌گیری عزمی ملی و واقعی بخشی از راه‌حل‌های مورد نیاز است. در این راستا گروه‌های مردمی هدف هر سیاست باید بتوانند تماشاچی اقدامات باشند. به عبارت دیگر، سیاست‌های مدیریتی شهری نباید در پشت درهای بسته و در سکوت از طرف چند متخصص اتخاذ شوند. راه‌حل ایجاد چنین سازوکاری نیز شکل‌گیری دیالکتیک دانش بومی و دانش تخصصی است تا متخصصان به همراه گروه‌های هدف و سایر افراد دخیل در قالب الگوی اداره‌کردن خردمندانه دخیلان به برنامه‌ریزی و اقدام مبادرت ورزند؛ یعنی بخش‌های دولتی، خصوصی و عمومی، نهادهای جامعه مدنی، انجمن‌های تخصصی، سازمان‌های اجتماعی سنتی و توده مردم یا گروه‌های هدف هر موضوع بتوانند در موقعیتی برابر و غیرآمرانه همفکری کرده و به چهارچوب مفهومی مشترک و مناسبی برسند. سپس آن را با استفاده از منابع گوناگون، ازجمله منابع مردمی، برنامه‌ریزی و اجرا کنند. در این فرایند، نظارت همگانی دخیلان و در صورت نیاز بازبینی شرایط و نیز مدیریت دگرگونی‌ها نباید از یاد برده شود.
برای اجرای طرح اداره خردمندانه شهر در ایران باید ملاحظاتی را در نظر داشت. نخست آنکه اداره خردمندانه شهر نه کاری یک‌شبه و دفعه‌اي، بلکه نیازمند برنامه‌ریزی و ایجاد بسترهای مناسب است. دوم آنکه در کشوری مثل ایران که سال‌های دراز به صورت آمرانه و از بالا به پایین روزگار گذرانده است، شرایط به‌مراتب سخت‌تر از هر جای دیگری است. برای شروع کار باید هاديان سازمانی و تصمیم‌گیرندگان ظرفیت لازم برای همراهی با این طرح داشته باشند. پس باید هاديان سازمانی و تصمیم‌گیرندگانی تربیت شوند که حضور سایر دخیلان مرتبط با موضوع مربوط به خود را نه‌تنها مزاحمتی برای خود تلقی نکنند، بلکه آن را یک ضرورت واجب بدانند. برای چنین تربیتی باید برنامه‌های جامع آگاه‌سازی و آموزش عملی دائم در دستور کار قرار گیرد. سوم، تمام دخیلان در یک برنامه یا پروژه باید به گونه‌ای مقتدر و فعال در برنامه مشارکت کنند. این افراد و گروه‌ها علاوه بر جامعه هدف پروژه، شامل کارکنان سازمان و همراهان برنامه یا پروژه نیز می‌شوند. برای این منظور، برنامه تربیت کارکنان و همراهانی نیز باید در دستور کار قرار گیرد. بنابراین آموزش و آگاه‌سازی تمام کنشگران درگیر یک پروژه، حین انجام آن ضرورت دارد. چهارم، دستور کار یا همان نسخه اقدامات کنشگران باید با اجماع و مشارکت تمام دخیلان تدوین شود. پنجم، تمامی ابزارهای نظارتی و مراقبتی باید در اختیار تمامی آحاد مردم قرار داده شود. ششم، برای رسیدن به الگویی خردمندانه از اداره شهر باید دسترسی به اطلاعات لازم تا جای ممکن آسان شود. برای این منظور، ضرورت دارد عصر دانش‌محوری و دانش‌بنیادی فرا رسیده باشد. هفتم، فرایند پاسخ‌گویی باید به گونه‌ای استوار باشد که تمام افراد در هر رده و جایگاهی که باشند و نیز تمام اقدامات، دائما مورد ارزیابی کارایی، درستی و پاکی قرار گیرند.
در پایان باید گوشزد کرد كه جامعه ایرانی با وجود سیطره فرهنگ خودمحوری‌اش، در صورت شکل‌گیری عزمی جدی توان تحقق اداره خردمندانه را دارد. تاریخ جامعه ایرانی نشان داده است هرگاه عزمی ملی شکل بگیرد و اعتماد مردم به نحوی جلب شود، هر ناممکنی را به ممکن تبدیل می‌کند. این معجزه‌آفرینی با شکل‌گیری عزم ملی را می‌توان در جنگ تحمیلی هشت‌ساله و به‌تازگی در کمک به زلزله‌زدگان کرمانشاه ملاحظه کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.