|

شهر ناکام

احمد سعیدنیا.عضو هیئت علمی دانشگاه تهران

در قرن گذشته، دامنه مسائل شهرنشینی، روز‌به‌روز گسترده‌تر و ژرف‌تر شده است. به تناسب این تحولات، الگوهای شهرسازی نیز از روش‌های ساده عمرانی مانند احداث خیابان‌ها، پل‌ها و ساختمان‌ها به سوی روش‌های پیچیده‌تر ساماندهی محیطی و آمایش فضایی تحول یافته است و از برنامه‌ریزی تک‌بعدی کالبدی به سوی برنامه‌ریزی چندبعدی راهبردی مشارکتی جهت‌گیری کرده است. مدیریت شهری و طرح‌های شهرسازی، در نظر و در عمل مانند بیشتر مقولات شهری دارای وجوه و جنبه‌های مختلف و متعددی هستند. برای پی‌بردن به ارتباط این دو، بهتر است در قالب موضوع مشترک میان آنها، یعنی «توسعه» تحلیل و بررسی شوند. در کشور ما برنامه‌ریزی و مدیریت شهری جدای از هم و گاهی در تقابل با یکدیگر عمل می‌کنند و بخش عمده‌ای از تحقق‌نیافتن طرح‌های شهری به این جدایی مربوط مي‌شود.
در آغاز قرن بیستم، شهرسازی، به معنای عمران شهری تعریف می‌شد. در صد سال گذشته، به تناسب تغییر شرایط اجتماعی- اقتصادی و همچنین تحولات سیاسی و تجربیات علمی، شهرسازی مراحل چندی را هم از نظر «محتوا» و هم از نظر «رویه» طی کرده و به «برنامه‌ریزی و توسعه» تبدیل شده است. از این دیدگاه، برنامه‌ریزی شهری یکی از ارکان مدیریت شهری است، پیوند میان این دو، ارتقای کیفیت زندگی شهری یا به عبارت امروزی، «شکوفایی شهری» را تضمین می‌کند. مدیریت شهری برای پاسخ‌گویی به مسائل و چالش‌های توسعه شهری، اجبارا به برنامه‌ریزی روی آورده است؛ زیرا مدیریت شهری بدون عقلانیت برنامه‌ریزی، قادر به کنترل، هدایت و نظارت بر توسعه و عمران شهری نخواهد بود. همچنین، بدون برنامه‌ریزی آینده مطلوبی برای شهرها قابل تصور نیست. با توجه به این ضرورت‌ها، هرچقدر مسائل شهری و خواست‌های مدیریت شهری ساده‌تر باشند یا پیچیده‌تر شوند، برنامه‌ریزی نیز ساده‌تر یا پیچیده‌تر خواهد شد.
با شکل‌گرفتن طرح‌های هادی در وزارت کشور و سپس طرح‌های جامع در وزارت آبادانی و مسکن (سپس وزارت مسکن و شهرسازی) در دهه‌ ۱۳۴۰، «شهرسازی» به عنوان ابزاری برای ساماندهی و هدایت و کنترل توسعه شهری، عملا و قانونا وارد عرصه «مدیریت شهری» ایران شد و به‌تدریج از نظر هدف و روش به یکدیگر نزدیک شدند. امروزه در جهان رهنمودها و روش‌های شهرسازی در چارچوب مفهوم مدیریت و برنامه‌ریزی بسط یافته و این دو به اتفاق، برای مسائل توسعه‌ شهری راهکارهای مشترکی را جست‌وجو می‌کنند و به موفقیت‌های بزرگی نیز در ساماندهی محیط زیست انسانی دست یافته‌اند.
در نخستین نشریه‌ گروه پژوهش توسعه شهری، اغلب صاحب‌نظران در جواب پرسش مذکور اظهار كرده‌‌اند که شهرداری‌ها عامل اصلی تحقق‌نیافتن بیشتر پیشنهادهای طرح‌های شهرسازی‌اند. البته فرضیه‌هایی که در این زمینه اظهار شده، غالبا فاقد دقت کافی است؛ زیرا با قدری تأمل، به‌خوبی آشکار می‌شود که مدیریت شهری در ایران، تنها بر عهده‌ شهرداری‌ها نیست و نهادها، وزارتخانه‌ها و سازمان‌های گوناگون به شکل‌های مختلفی در عمران شهری دخیل‌اند که هیچ‌کدام تحت اختیار و راهبری شهرداری‌ها نیستند؛ بلکه به‌طور مستقل و حتی بدون هماهنگی با شهرداری‌ها به وظایف خود در امور شهری و تأمين تأسیسات، تجهیزات و تسهیلات رفاهی اقدام می‌کنند. البته برخی از این ارگان‌ها و سازمان‌ها طبق قانون، عضو شورای‌عالی شهرسازی و معماری کشورند و عملا و قانونا موظف به اجرای بخش‌هایی از طرح‌های شهری هستند. تحلیل مدیریت شهری در ایران نشان می‌دهد كه کارگزاران مختلفی به‌طور رسمی بر سرنوشت شهرها حاکم‌اند و موظف به اجرای بخش‌هایی از عملکردهای گوناگون رفاهی هستند. حتی برخی از آنها در اجرای مصوبات طرح‌ها با شهرداری‌ها، مسئولیت مشترک دارند. نهادهای مذکور را می‌توان به سه دسته عمومی، دولتی و خصوصی تقسیم کرد. این وضعیت نشانگر نظام‌‌بخشی برنامه‌ریزی و مدیریت شهری در کشور است.
نخستین نتیجه‌ای که از آن تحقیق مقدماتی به ‌دست آمد، نشان داد در میان عوامل و کارگزاران نظام شهرسازی کشور، هیچ‌گونه تعامل، گفت‌وگو و ارتباط برای ساماندهی‌ محیط شهری برقرار نیست. دومین نتیجه، اينكه در نظام ادارى و قانونى موجود، شهرداري‌ها قدرتی در ایجاد هماهنگی و سیاست‌گذاری با نهادها و سازمان‌های مختلف نداشته و حتی از نظر مالی، اداری و سیاسی، در موضع ضعیف‌تری از وزارتخانه‌ها قرار گرفته‌اند. سومین نتیجه، ساختار‌بخشی حاکم بر نظام مدیریت و برنامه‌ریزی کشور است که حتی به ساختار درونی سازمان و تشکیلات شهرداری نیز تسری یافته و هماهنگی و تعامل میان معاونت‌های مختلف شهرداری نیز دستخوش شکاف و گسست است. همین تضادها و تناقض‌ها، زمینه ناتوانی مدیریت و برنامه‌ریزی شهری را در تحقق برنامه‌های توسعه شهری فراهم آورده است. این ناتوانی‌ها عبارت‌اند از: ۱. کاهش کیفیت محیطی و کالبدی شهرها به دلیل ساخت‌وسازهای بی‌رویه در شهرها به علت تخلف شهرداری‌ها از مصوبات طرح‌های شهری، ۲. قانون‌شکنی موجه مجریان طرح‌های شهری در بخش‌های دولتی، عمومی و خصوصی و همچنین شهرداری‌ها برای بهره‌برداری از رانت زمین و تأمين منفعت و کسب درآمد.
با وجود این مسائل آشکار، هنوز الگوی تهیه طرح‌های شهری که از شیوه‌های رایج کاربری زمین در طرح‌های جامع پیروی می‌کنند، به‌جای سازمان‌دهی محیط شهری، ابزاری برای کسب درآمد عوامل یادشده محسوب می‌شود. امروز در برابر این مسائل که باید از آنها به‌عنوان ناتوانی نام ببریم، دو راهبرد از سوی صاحب‌نظران شهرسازی کشور پیشنهاد شده است: یکی «مدیریت یکپارچه‌ شهری» برای غلبه بر گسیختگی‌های حاصل از تعدد وظایف مدیریتی نهادها و سازمان‌های دخیل در نظام شهرسازی شهرها و دیگری، «برنامه‌ریزی راهبردی» به‌عنوان ابزار غلبه بر شیوه‌های خردگرای سنتی و تأمين وفاقی اساسی میان سازمان‌ها و نهادهای مؤثر بر شهرسازی کشور.
رهنمودهای نظری و عملی برای مدیریت شهری و شهرسازی
مدیریت و برنامه‌ریزی از طریق اهداف کلی «توسعه» با همدیگر مرتبط می‌شوند. برنامه‌ریزی توسعه فیزیکی به معنای خاص «شهرسازی» در توسعه کالبدی و فضایی با موضوع مدیریت توسعه شهری به معنای عام بهبود کیفیت زندگی شهری، چه در محتوا، چه در عملکرد و چه در روش، همکار و خویشاوند یکدیگر به حساب می‌آیند و به ‌واسطه همین وجه مشترک، به یکدیگر نیازمند هستند. جدایی آنها از یکدیگر، به کیفیت محیط شهری آسیب‌های جبران‌ناپذیری وارد می‌كند. جریان یا پویش فراگیر «توسعه»، وضعیتی است که در دنیای مدرن پدید آمده و تمامی ارکان زندگی اجتماعی، اقتصادی و سیاسی شهرها را فراگرفته است. در ایران، دستاوردهای سخت‌افزاری توسعه، یعنی «مدرنیزاسیون»، بیش از وجه نرم‌افزاری آن، یعنی «حکمروایی خوب»، سبب تحولات بزرگی در شهرها و زندگی شهری شده است؛ بنابراین شهروندی به اندازه شهرسازی تحول نیافته و در نتیجه در بطن فرهنگ شهرنشینی گسستی پدیدار شده است که جامعه شهرى ايران به علت فقدان مشاركت در تصميم‌گيرى و تصميم‌سازى براى توسعه شهرى، در رنج است. در واقع جامعه‌ شهری ایران، با وجود رشد اجتماعی و اقتصادی بسیار، در دست‌یافتن به «بهبود کیفیت زندگی» واقعا ناکام مانده است. پی‌بردن به چگونگی این گسست و دست‌یافتن به راهبردهایی برای پیوند میان مدیریت و برنامه‌ریزی شهری در ایران، مستلزم شناسایی سیاست‌های مدیریت شهری و روند شکل‌گیری روش‌های برنامه‌ریزی شهری در صد سال اخیر در ایران است.
بحث درباره «توسعه» پیش‌نیاز گفت‌وگو درباره رابطه مدیریت و برنامه‌ریزی است. مفهوم «توسعه» از لحاظ نظری دارای معانی و مقاصد گوناگونی است. در واقع به‌علت «جامعیت مفهوم توسعه»، شامل موضوعات به‌هم‌پیوسته‌ای است. ریشه لغت توسعه چند معنا دارد؛ یکی به معنای گشودن، فراخ‌کردن و ترقی است و معنای دیگر آن، «خروج از لفاف» است. از این دیدگاه، توسعه نوعی «شکوفایی» معنا می‌شود و مستلزم طی‌کردن مرحله به مرحله تکامل و تحول است. در بطن مفهوم «توسعه»، سه واژه کلیدی «تحول»، «تغییر» و «پیشرفت» نهفته است. اگر آن‌ را به معنای خروج از لفاف تعریف کنیم، به معنای «خروج از جامعه سنتی و ورود به جامعه مدرن» است.
در یک برداشت کلی می‌توان گفت توسعه به معنای بهبودبخشیدن به کیفیت زندگی جامعه- شهری- است و هدف آن بهره‌برداری بهینه از قابلیت‌های اجتماعی، اقتصادی، محیطی، انسانی و فیزیکی است. امروزه نیل به این هدف‌ها در چارچوب «توسعه پایدار» مورد توافق عمومی قرار گرفته است. اما از دیدگاه نوسازی (یا مدرنیزاسیون)، توسعه مستلزم پیگیری اهداف کمّی و کیفی پیشرفت و نوسازی به‌طور هم‌زمان است.
توسعه و شکوفایی شهری
مقایسه دو مفهوم رشد و توسعه به‌عنوان دو روی یک سکه، می‌تواند مفهوم «شکوفایی شهری» را توضیح دهد. نظریه «شکوفایی شهری» به معنای «توسعه همه‌جانبه»‌ زندگی شهری از سال 2012 از سوی سازمان اسکان بشر ملل متحد مطرح شده است و در چارچوب این نظریه، روش‌های جدیدی برای «شکوفایی شهری» ارائه شده است. «شکوفایی شهری» روشی برای کاهش اثرات منفی رشدهای بی‌رویه کالبدی و دست‌یافتن به توسعه اجتماعی- ‌اقتصادی است و شامل ابعاد مادی و غیرمادی متعددی است که برپایه مشارکت اجتماعی برای تعیین آینده شهر خود و تعلق خاطر به محیط‌ زیست شهری و محیط طبیعی شهرها در چارچوب چشم‌اندازهای بهبود‌بخش برای جامعه شهری آینده پیشنهاد می‌کند. مسیر رسیدن به شکوفایی شهری، فرایند پیچیده غیرخطی‌ای است که جز از طریق افزایش نقش شهروندان در مدیریت و برنامه‌ریزی شهری، تحقق نخواهد یافت. البته نقش دولت‌ها و به‌ویژه دولت‌های محلی و به عبارت دیگر شهرداری‌ها، در فراهم‌آوردن شرایط مساعد برای توسعه اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، زمینه‌ساز شکوفایی شهری است. این مهم بدون کمک دولت در تأمين زیرساخت‌ها و به‌ویژه برنامه‌های توسعه و قانونمند‌سازی سرمایه‌گذاری، امکان‌پذیر نیست.
کنترل و هدایت توسعه شهری
هنگامی که وجه عمران فیزیکی به مدیریت توسعه شهری افزوده شود، خصلت شهرسازی، یعنی ساماندهی فیزیکی و انتظام فضایی محیط مصنوع (شهر) را می‌یابد. عمران در اینجا به معنای «آبادانی»، «ساخت‌وساز» و به‌طور کلی «ساختن» است که درون‌مایه «توسعه فیزیکی» را تشکیل می‌دهد. از نظر تاریخی، توسعه و عمران، پایگاه «شهرسازی» به‌شمار می‌روند؛ مانند ساختن راه‌ها، ساختمان‌ها، تأسیسات زیربنایی، تسهیلات عمومی و کاربری زمین که گویای ماهیت «محیط مصنوع بشر» یا به عبارتی دیگر «شهر» است. در طول تاریخ، شهرها بدون برنامه‌ریزی و مدیریت نیز شکل گرفته و گسترش یافته‌اند. اکنون نیز در خارج از محدوده شهرها همچنان توسعه بی‌برنامه، تحت عنوان «اسکان غیررسمی» اتفاق می‌افتد.
دخالت مدیریت شهری و برنامه‌ریزی در زمینه عمران به صورت علمی و عقلایی از آغاز قرن بیستم به دلیل توسعه بی‌رویه شهرهای صنعتی پدید آمد و برنامه‌ریزی شهری (شهرسازی) به منظور انتظام بخشی فضایی و ساماندهی کالبدی شهرها رشد کرد و رو به گسترش گذاشت. در این قرن به دلیل تحول جامعه صنعتی، جنگ‌های بین‌المللی اول و دوم و ضرورت دخالت دولت‌ها در بازسازی و بهسازی شهرها و مجتمع‌های زیستی، نظریه توسعه‌ فضایی شهرها به پیشرفت‌های عملی بزرگی دست یافته و چگونگی تولید فضا و ساماندهی محیط‌ زیست برای زندگی شهری را ملاک عمل قرار داده است. از این نظر، ساماندهی کالبدی و فضایی شهرها از اهمیت حیاتی و اجتماعی بزرگی برخوردار شده است؛ زیرا رابطه نزدیکی بین شهرسازی و توسعه به معنی خودشکوفایی را برقرار می‌کند.
مدیریت و برنامه‌ریزی توسعه شهری، به‌عنوان دو رکن توسعه شهری عمل می‌کنند و ضعف یکی باعث ناتوانی دیگری خواهد شد و از این مهم‌تر، فقدان تعامل میان آنها، سبب اختلال و آشفتگی در توسعه شهری می‌شود و مشکلاتی از نوع تناقض و تضاد پدید می‌آورد. این دو رکن بايد به‌طور هم‌زمان مدنظر قرار گیرند. مدیریت عمدتا به حفظ نظام و عناصری از نظام که نهادینه شده‌اند، مرتبط می‌شوند. برعکس، برنامه‌ریزی اساسا به فرایند‌های الهام‌بخش تغییر نظام (اصلاح) مربوط می‌شود.
از این نظر، رابطه این دو به حوزه وظایف و فعالیت‌های اجرائی هر دو بازمی‌گردد و در موارد اساسی یعنی آینده‌نگری، سازمان‌دهی، نظارت و کنترل و بازنگری در بطن فعالیت مدیریت و برنامه‌ریزی، مشترکا قرار می‌گیرند و از دیدگاه وظایف و مسئولیت‌های اجرائی نیز، یک رابطه متناظر میان وظایف و مسئولیت‌های آنان وجود دارد.

در قرن گذشته، دامنه مسائل شهرنشینی، روز‌به‌روز گسترده‌تر و ژرف‌تر شده است. به تناسب این تحولات، الگوهای شهرسازی نیز از روش‌های ساده عمرانی مانند احداث خیابان‌ها، پل‌ها و ساختمان‌ها به سوی روش‌های پیچیده‌تر ساماندهی محیطی و آمایش فضایی تحول یافته است و از برنامه‌ریزی تک‌بعدی کالبدی به سوی برنامه‌ریزی چندبعدی راهبردی مشارکتی جهت‌گیری کرده است. مدیریت شهری و طرح‌های شهرسازی، در نظر و در عمل مانند بیشتر مقولات شهری دارای وجوه و جنبه‌های مختلف و متعددی هستند. برای پی‌بردن به ارتباط این دو، بهتر است در قالب موضوع مشترک میان آنها، یعنی «توسعه» تحلیل و بررسی شوند. در کشور ما برنامه‌ریزی و مدیریت شهری جدای از هم و گاهی در تقابل با یکدیگر عمل می‌کنند و بخش عمده‌ای از تحقق‌نیافتن طرح‌های شهری به این جدایی مربوط مي‌شود.
در آغاز قرن بیستم، شهرسازی، به معنای عمران شهری تعریف می‌شد. در صد سال گذشته، به تناسب تغییر شرایط اجتماعی- اقتصادی و همچنین تحولات سیاسی و تجربیات علمی، شهرسازی مراحل چندی را هم از نظر «محتوا» و هم از نظر «رویه» طی کرده و به «برنامه‌ریزی و توسعه» تبدیل شده است. از این دیدگاه، برنامه‌ریزی شهری یکی از ارکان مدیریت شهری است، پیوند میان این دو، ارتقای کیفیت زندگی شهری یا به عبارت امروزی، «شکوفایی شهری» را تضمین می‌کند. مدیریت شهری برای پاسخ‌گویی به مسائل و چالش‌های توسعه شهری، اجبارا به برنامه‌ریزی روی آورده است؛ زیرا مدیریت شهری بدون عقلانیت برنامه‌ریزی، قادر به کنترل، هدایت و نظارت بر توسعه و عمران شهری نخواهد بود. همچنین، بدون برنامه‌ریزی آینده مطلوبی برای شهرها قابل تصور نیست. با توجه به این ضرورت‌ها، هرچقدر مسائل شهری و خواست‌های مدیریت شهری ساده‌تر باشند یا پیچیده‌تر شوند، برنامه‌ریزی نیز ساده‌تر یا پیچیده‌تر خواهد شد.
با شکل‌گرفتن طرح‌های هادی در وزارت کشور و سپس طرح‌های جامع در وزارت آبادانی و مسکن (سپس وزارت مسکن و شهرسازی) در دهه‌ ۱۳۴۰، «شهرسازی» به عنوان ابزاری برای ساماندهی و هدایت و کنترل توسعه شهری، عملا و قانونا وارد عرصه «مدیریت شهری» ایران شد و به‌تدریج از نظر هدف و روش به یکدیگر نزدیک شدند. امروزه در جهان رهنمودها و روش‌های شهرسازی در چارچوب مفهوم مدیریت و برنامه‌ریزی بسط یافته و این دو به اتفاق، برای مسائل توسعه‌ شهری راهکارهای مشترکی را جست‌وجو می‌کنند و به موفقیت‌های بزرگی نیز در ساماندهی محیط زیست انسانی دست یافته‌اند.
در نخستین نشریه‌ گروه پژوهش توسعه شهری، اغلب صاحب‌نظران در جواب پرسش مذکور اظهار كرده‌‌اند که شهرداری‌ها عامل اصلی تحقق‌نیافتن بیشتر پیشنهادهای طرح‌های شهرسازی‌اند. البته فرضیه‌هایی که در این زمینه اظهار شده، غالبا فاقد دقت کافی است؛ زیرا با قدری تأمل، به‌خوبی آشکار می‌شود که مدیریت شهری در ایران، تنها بر عهده‌ شهرداری‌ها نیست و نهادها، وزارتخانه‌ها و سازمان‌های گوناگون به شکل‌های مختلفی در عمران شهری دخیل‌اند که هیچ‌کدام تحت اختیار و راهبری شهرداری‌ها نیستند؛ بلکه به‌طور مستقل و حتی بدون هماهنگی با شهرداری‌ها به وظایف خود در امور شهری و تأمين تأسیسات، تجهیزات و تسهیلات رفاهی اقدام می‌کنند. البته برخی از این ارگان‌ها و سازمان‌ها طبق قانون، عضو شورای‌عالی شهرسازی و معماری کشورند و عملا و قانونا موظف به اجرای بخش‌هایی از طرح‌های شهری هستند. تحلیل مدیریت شهری در ایران نشان می‌دهد كه کارگزاران مختلفی به‌طور رسمی بر سرنوشت شهرها حاکم‌اند و موظف به اجرای بخش‌هایی از عملکردهای گوناگون رفاهی هستند. حتی برخی از آنها در اجرای مصوبات طرح‌ها با شهرداری‌ها، مسئولیت مشترک دارند. نهادهای مذکور را می‌توان به سه دسته عمومی، دولتی و خصوصی تقسیم کرد. این وضعیت نشانگر نظام‌‌بخشی برنامه‌ریزی و مدیریت شهری در کشور است.
نخستین نتیجه‌ای که از آن تحقیق مقدماتی به ‌دست آمد، نشان داد در میان عوامل و کارگزاران نظام شهرسازی کشور، هیچ‌گونه تعامل، گفت‌وگو و ارتباط برای ساماندهی‌ محیط شهری برقرار نیست. دومین نتیجه، اينكه در نظام ادارى و قانونى موجود، شهرداري‌ها قدرتی در ایجاد هماهنگی و سیاست‌گذاری با نهادها و سازمان‌های مختلف نداشته و حتی از نظر مالی، اداری و سیاسی، در موضع ضعیف‌تری از وزارتخانه‌ها قرار گرفته‌اند. سومین نتیجه، ساختار‌بخشی حاکم بر نظام مدیریت و برنامه‌ریزی کشور است که حتی به ساختار درونی سازمان و تشکیلات شهرداری نیز تسری یافته و هماهنگی و تعامل میان معاونت‌های مختلف شهرداری نیز دستخوش شکاف و گسست است. همین تضادها و تناقض‌ها، زمینه ناتوانی مدیریت و برنامه‌ریزی شهری را در تحقق برنامه‌های توسعه شهری فراهم آورده است. این ناتوانی‌ها عبارت‌اند از: ۱. کاهش کیفیت محیطی و کالبدی شهرها به دلیل ساخت‌وسازهای بی‌رویه در شهرها به علت تخلف شهرداری‌ها از مصوبات طرح‌های شهری، ۲. قانون‌شکنی موجه مجریان طرح‌های شهری در بخش‌های دولتی، عمومی و خصوصی و همچنین شهرداری‌ها برای بهره‌برداری از رانت زمین و تأمين منفعت و کسب درآمد.
با وجود این مسائل آشکار، هنوز الگوی تهیه طرح‌های شهری که از شیوه‌های رایج کاربری زمین در طرح‌های جامع پیروی می‌کنند، به‌جای سازمان‌دهی محیط شهری، ابزاری برای کسب درآمد عوامل یادشده محسوب می‌شود. امروز در برابر این مسائل که باید از آنها به‌عنوان ناتوانی نام ببریم، دو راهبرد از سوی صاحب‌نظران شهرسازی کشور پیشنهاد شده است: یکی «مدیریت یکپارچه‌ شهری» برای غلبه بر گسیختگی‌های حاصل از تعدد وظایف مدیریتی نهادها و سازمان‌های دخیل در نظام شهرسازی شهرها و دیگری، «برنامه‌ریزی راهبردی» به‌عنوان ابزار غلبه بر شیوه‌های خردگرای سنتی و تأمين وفاقی اساسی میان سازمان‌ها و نهادهای مؤثر بر شهرسازی کشور.
رهنمودهای نظری و عملی برای مدیریت شهری و شهرسازی
مدیریت و برنامه‌ریزی از طریق اهداف کلی «توسعه» با همدیگر مرتبط می‌شوند. برنامه‌ریزی توسعه فیزیکی به معنای خاص «شهرسازی» در توسعه کالبدی و فضایی با موضوع مدیریت توسعه شهری به معنای عام بهبود کیفیت زندگی شهری، چه در محتوا، چه در عملکرد و چه در روش، همکار و خویشاوند یکدیگر به حساب می‌آیند و به ‌واسطه همین وجه مشترک، به یکدیگر نیازمند هستند. جدایی آنها از یکدیگر، به کیفیت محیط شهری آسیب‌های جبران‌ناپذیری وارد می‌كند. جریان یا پویش فراگیر «توسعه»، وضعیتی است که در دنیای مدرن پدید آمده و تمامی ارکان زندگی اجتماعی، اقتصادی و سیاسی شهرها را فراگرفته است. در ایران، دستاوردهای سخت‌افزاری توسعه، یعنی «مدرنیزاسیون»، بیش از وجه نرم‌افزاری آن، یعنی «حکمروایی خوب»، سبب تحولات بزرگی در شهرها و زندگی شهری شده است؛ بنابراین شهروندی به اندازه شهرسازی تحول نیافته و در نتیجه در بطن فرهنگ شهرنشینی گسستی پدیدار شده است که جامعه شهرى ايران به علت فقدان مشاركت در تصميم‌گيرى و تصميم‌سازى براى توسعه شهرى، در رنج است. در واقع جامعه‌ شهری ایران، با وجود رشد اجتماعی و اقتصادی بسیار، در دست‌یافتن به «بهبود کیفیت زندگی» واقعا ناکام مانده است. پی‌بردن به چگونگی این گسست و دست‌یافتن به راهبردهایی برای پیوند میان مدیریت و برنامه‌ریزی شهری در ایران، مستلزم شناسایی سیاست‌های مدیریت شهری و روند شکل‌گیری روش‌های برنامه‌ریزی شهری در صد سال اخیر در ایران است.
بحث درباره «توسعه» پیش‌نیاز گفت‌وگو درباره رابطه مدیریت و برنامه‌ریزی است. مفهوم «توسعه» از لحاظ نظری دارای معانی و مقاصد گوناگونی است. در واقع به‌علت «جامعیت مفهوم توسعه»، شامل موضوعات به‌هم‌پیوسته‌ای است. ریشه لغت توسعه چند معنا دارد؛ یکی به معنای گشودن، فراخ‌کردن و ترقی است و معنای دیگر آن، «خروج از لفاف» است. از این دیدگاه، توسعه نوعی «شکوفایی» معنا می‌شود و مستلزم طی‌کردن مرحله به مرحله تکامل و تحول است. در بطن مفهوم «توسعه»، سه واژه کلیدی «تحول»، «تغییر» و «پیشرفت» نهفته است. اگر آن‌ را به معنای خروج از لفاف تعریف کنیم، به معنای «خروج از جامعه سنتی و ورود به جامعه مدرن» است.
در یک برداشت کلی می‌توان گفت توسعه به معنای بهبودبخشیدن به کیفیت زندگی جامعه- شهری- است و هدف آن بهره‌برداری بهینه از قابلیت‌های اجتماعی، اقتصادی، محیطی، انسانی و فیزیکی است. امروزه نیل به این هدف‌ها در چارچوب «توسعه پایدار» مورد توافق عمومی قرار گرفته است. اما از دیدگاه نوسازی (یا مدرنیزاسیون)، توسعه مستلزم پیگیری اهداف کمّی و کیفی پیشرفت و نوسازی به‌طور هم‌زمان است.
توسعه و شکوفایی شهری
مقایسه دو مفهوم رشد و توسعه به‌عنوان دو روی یک سکه، می‌تواند مفهوم «شکوفایی شهری» را توضیح دهد. نظریه «شکوفایی شهری» به معنای «توسعه همه‌جانبه»‌ زندگی شهری از سال 2012 از سوی سازمان اسکان بشر ملل متحد مطرح شده است و در چارچوب این نظریه، روش‌های جدیدی برای «شکوفایی شهری» ارائه شده است. «شکوفایی شهری» روشی برای کاهش اثرات منفی رشدهای بی‌رویه کالبدی و دست‌یافتن به توسعه اجتماعی- ‌اقتصادی است و شامل ابعاد مادی و غیرمادی متعددی است که برپایه مشارکت اجتماعی برای تعیین آینده شهر خود و تعلق خاطر به محیط‌ زیست شهری و محیط طبیعی شهرها در چارچوب چشم‌اندازهای بهبود‌بخش برای جامعه شهری آینده پیشنهاد می‌کند. مسیر رسیدن به شکوفایی شهری، فرایند پیچیده غیرخطی‌ای است که جز از طریق افزایش نقش شهروندان در مدیریت و برنامه‌ریزی شهری، تحقق نخواهد یافت. البته نقش دولت‌ها و به‌ویژه دولت‌های محلی و به عبارت دیگر شهرداری‌ها، در فراهم‌آوردن شرایط مساعد برای توسعه اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، زمینه‌ساز شکوفایی شهری است. این مهم بدون کمک دولت در تأمين زیرساخت‌ها و به‌ویژه برنامه‌های توسعه و قانونمند‌سازی سرمایه‌گذاری، امکان‌پذیر نیست.
کنترل و هدایت توسعه شهری
هنگامی که وجه عمران فیزیکی به مدیریت توسعه شهری افزوده شود، خصلت شهرسازی، یعنی ساماندهی فیزیکی و انتظام فضایی محیط مصنوع (شهر) را می‌یابد. عمران در اینجا به معنای «آبادانی»، «ساخت‌وساز» و به‌طور کلی «ساختن» است که درون‌مایه «توسعه فیزیکی» را تشکیل می‌دهد. از نظر تاریخی، توسعه و عمران، پایگاه «شهرسازی» به‌شمار می‌روند؛ مانند ساختن راه‌ها، ساختمان‌ها، تأسیسات زیربنایی، تسهیلات عمومی و کاربری زمین که گویای ماهیت «محیط مصنوع بشر» یا به عبارتی دیگر «شهر» است. در طول تاریخ، شهرها بدون برنامه‌ریزی و مدیریت نیز شکل گرفته و گسترش یافته‌اند. اکنون نیز در خارج از محدوده شهرها همچنان توسعه بی‌برنامه، تحت عنوان «اسکان غیررسمی» اتفاق می‌افتد.
دخالت مدیریت شهری و برنامه‌ریزی در زمینه عمران به صورت علمی و عقلایی از آغاز قرن بیستم به دلیل توسعه بی‌رویه شهرهای صنعتی پدید آمد و برنامه‌ریزی شهری (شهرسازی) به منظور انتظام بخشی فضایی و ساماندهی کالبدی شهرها رشد کرد و رو به گسترش گذاشت. در این قرن به دلیل تحول جامعه صنعتی، جنگ‌های بین‌المللی اول و دوم و ضرورت دخالت دولت‌ها در بازسازی و بهسازی شهرها و مجتمع‌های زیستی، نظریه توسعه‌ فضایی شهرها به پیشرفت‌های عملی بزرگی دست یافته و چگونگی تولید فضا و ساماندهی محیط‌ زیست برای زندگی شهری را ملاک عمل قرار داده است. از این نظر، ساماندهی کالبدی و فضایی شهرها از اهمیت حیاتی و اجتماعی بزرگی برخوردار شده است؛ زیرا رابطه نزدیکی بین شهرسازی و توسعه به معنی خودشکوفایی را برقرار می‌کند.
مدیریت و برنامه‌ریزی توسعه شهری، به‌عنوان دو رکن توسعه شهری عمل می‌کنند و ضعف یکی باعث ناتوانی دیگری خواهد شد و از این مهم‌تر، فقدان تعامل میان آنها، سبب اختلال و آشفتگی در توسعه شهری می‌شود و مشکلاتی از نوع تناقض و تضاد پدید می‌آورد. این دو رکن بايد به‌طور هم‌زمان مدنظر قرار گیرند. مدیریت عمدتا به حفظ نظام و عناصری از نظام که نهادینه شده‌اند، مرتبط می‌شوند. برعکس، برنامه‌ریزی اساسا به فرایند‌های الهام‌بخش تغییر نظام (اصلاح) مربوط می‌شود.
از این نظر، رابطه این دو به حوزه وظایف و فعالیت‌های اجرائی هر دو بازمی‌گردد و در موارد اساسی یعنی آینده‌نگری، سازمان‌دهی، نظارت و کنترل و بازنگری در بطن فعالیت مدیریت و برنامه‌ریزی، مشترکا قرار می‌گیرند و از دیدگاه وظایف و مسئولیت‌های اجرائی نیز، یک رابطه متناظر میان وظایف و مسئولیت‌های آنان وجود دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.