|

گسيختگي شهر

نعمت‌الله فاضلي.جامعه‌شناس

همان‌طور که کمال اطهاري در جايي بيان کرده است، بزرگ‌ترين مسئله برنامه‌ريزي شهري ايران معاصر، نبود سرمشق نظري براي انتظام‌بخشي نهادي، سازماني و هدف‌گذاري لازم است. به معناي ديگر، خلأ عقلانيت تاريخي در برنامه‌ريزي‌هاي شهري به‌شدت احساس مي‌شود. نبود اين دست ميانجي‌ها به دليل گسيختگي ما از سنت، به‌جاي گسستن‌مان از آن است. به عبارت ديگر، در ايران معاصر به‌جاي آنکه فرايند نقد سنت طي شود، به کل و بارها نفي شده است. نفي سنت به‌جاي نقد آن، گسيختگي از سنت و ناعقلانيت تاريخي را به همراه دارد.
راه‌حل گسيختگي‌ها در نظام برنامه‌ريزي شهري مي‌تواند در يک نظريه فرهنگي نهفته باشد که در آن، دال مرکزي گفتمان برنامه‌ريزي نه اشيا، بلکه انسان باشد. در اين نوشتار تلاش شده است وجوه مسئله‌مند مديريت و توسعه شهري واکاوي شود که همان چالش‌هايي است که برنامه‌ريزي شهري به نحو ساختاري ايجاد کرده و موجب ايجاد رخنه‌هايي در ساختارهاي اقتصادي، اجتماعي، سياسي و فرهنگي شهرهاي معاصر ايران شده است. از اين رخنه‌ها که عملکرد و کيفيت زندگي شهري ايران را متأثر کرده‌اند، با عنوان گسيختگي يا پارگي شهري نام مي‌بريم.
مفهوم کليدي در اين نوشتار، «کاستي فرهنگ» است. فرهنگ به معناي مجموعه وسيعي از سرمايه‌هاي نمادين، معنادار، انسجام‌بخش و ارتباطي است که مانند نوعي نيرو مي‌تواند مؤلفه‌هاي مختلف ساختارها و فرايندهاي اقتصادي، سياسي، اجتماعي و فرهنگي شهر را به يکديگر پيوند زده و انسجام بخشد؛ درحالي‌که وجود کاستي در اين نيروها و سرمايه‌ها موجب پارگي و گسيختگي عميق در اشکال مختلف صورت‌بندي‌هاي اقتصادي، سياسي، اجتماعي و فرهنگي در توسعه شهري مي‌شود. ازاين‌رو راهکار مناسب براي جلوگيري از گسيختگي‌ها، تقويت جايگاه فرهنگ در نظام برنامه‌ريزي شهري است و براي تقويت آن بايد شهر به‌مثابه نوعي فرهنگ شناخته شود.
با شروع مدرنيته و شکل‌گيري جامعه معاصر، انواع گسيختگي‌ها مي‌توانند رخ دهند. گسيختگي زماني که همان نابهره‌مندي از منبع تاريخي خود است، باعث بيگانگي از تمام ميراث معماري، طراحي، هنر، علوم و فنون و مناسبات انساني مي‌شود. گسيختگي مکاني که همان کنارگذاشتن مفهوم فضاست، با حذف دانش نگرنده بر زيست‌بوم آغاز شده و کم‌کم طبيعت در تقابل با برنامه‌ها مستهلک مي‌شود. با گسل پيکروار طبيعت و انسان، اشکال بحران‌هاي زيست‌محيطي رخ مي‌نمايند و به علت نبود ادراک برنامه در قالب بينش جغرافيايي، طبيعت، ديگر متعامل با انسان نيست. همچنين، گفتمان‌هاي کمّي قادر به فهم تفاوت‌هاي فرهنگي نبوده و همگن‌سازي شيء‌واره و کالايي رخ مي‌دهد. نتيجه اينکه يکنواختي شهري ميان تهران و تبريز و ساير شهرها اتفاق مي‌افتد. گسيختگي انساني به معناي آن است که گسيختگي‌هاي متنوعي ميان گروه‌هاي اجتماعي پديدار مي‌شود. شکاف نسل‌ها، تفاوت‌هاي بيناذهنيتي، ارائه‌ندادن سوژه‌هاي مدرن از سوي نظام آموزشي و ناتواني در تربيت شهروند خلاق و مسئول از پيامدهاي گسيختگي انساني هستند. گسيختگي سازماني نيز به معناي گسيختگي انسان از سامان مديريتي است. به دنبال شکل‌گيري چهارچوب نظام جديد، نهادهاي سنتي، خانواده، مذهب و... جاي خود را به نهادهاي نو مي‌دهند و در صورت غيرهم‌آوايي نظام اداري- اجتماعي و شيوه زندگي موجود با قالب و قانون نظم نوين، بيگانگي سازماني ناشي از ناهمخواني فرم و محتوا يا وجود فرم و نبود محتوا سر برمي‌آورد. در چنين شرايطي است که سازمان اداري ناسازگار با نظم مدرن، به‌جاي ايفاي کارکردهاي ضروري، در خدمت کژکارکردهايي مانند رانت درخواهد آمد.
در صد سال اخير، هم‌زمان با گذر ايران از مدرنيته، در برنامه‌ريزي و توسعه شهري فرايندهاي گسيختگي به اين شکل اتفاق افتاد که ابتدا گسيختگي حافظه جمعي در شهر و روان‌پريشي شهري نمايان شد. ملتي که چند هزار سال تاريخ شهري دارد، با احساس نارضايتي از فضاهاي شهري روبه‌رو شد که فقير و ثروتمند نمي‌شناسد. واقعيت شهري ايران معاصر نشان مي‌دهد مردم از دوره معيني توانايي ايجاد ارتباط خلاقانه با گذشته تاريخي خود را از دست داده‌اند. از سال‌هاي 1340 به بعد اين ناتواني در برقراري ارتباط با گذشته تاريخي به نحو آشکاري جلوه کرد و آن دوره را مي‌توان آغاز روان‌پریشي شهري مردم ايران دانست. اولين شکاف، ميان ميراث ملموس و ناملموس فرهنگ ايراني جلوه کرد. شهرها هرچه بزرگ‌تر شدند، شباهتشان را با ناخودآگاه ذهن جمعي بيشتر از دست دادند. شاهد آنکه اکنون مي‌توان ديد برنامه‌ريزان شهري قادر نيستند روندهاي توسعه شهري را بر اساس نوعي تلفيق خلاقانه از ميراث فرهنگي چندهزارساله با تکنولوژي، علم و دستاوردهاي امروزي انجام دهند. در راستاي گسيختگي حافظه جمعي، مي‌توان گفت شهرها در ايران به صورت يک حافظه زنده عمل نمي‌کنند و چيزي به نام بايگاني شهري شکل نگرفته است.
دومين پارگي، گسيختن سيستم از زيست‌جهان‌هاي جمعي و مردمي است. نظام مديريت شهري در ايران از ابتداي دوره معاصر تاکنون به صورت نظام تمرکزگراي حکومتي تام و تمام بوده است. درحال‌حاضر نيز با وجود لفاظي‌هايي درباره مشارکت و حتي شکل‌گيري شوراي شهرها در سال‌هاي اخير، همچنان ساختار مديريت شهري بر مبناي اين نبوده و نيست که بتواند مشارکت فعالانه و خلاقانه گروه‌هاي اجتماعي، صنوف، مشاغل، انجمن‌ها و نهادها، کارشناسان، دانشگاهيان، رسانه‌ها و... را در روند توسعه شهري دخالت داده و به نحو معقولي مديريت و ساماندهي کند. در نتيجه، با گذشت زمان، بين سيستم مديريت شهري و زيست‌ جهان مردم و خواسته‌ها و آرزوهايشان بيشتر فاصله مي‌افتد.
گسيختگي سوم در صورت‌بندي فرهنگ از کل جلوه مي‌کند. جامعه شهري معاصر زماني به بلوغ مي‌رسد که صورت‌بندي‌هاي اقتصادي، اجتماعي و سياسي با هم تلفيق، ترکيب و هماهنگ شوند. در اين صورت است که صورت‌بندي فرهنگي به سرانجام مي‌رسد و فرهنگ معاصر شکل مي‌گيرد. در ايران چنين تلفيقي را شاهد نيستيم.

همان‌طور که کمال اطهاري در جايي بيان کرده است، بزرگ‌ترين مسئله برنامه‌ريزي شهري ايران معاصر، نبود سرمشق نظري براي انتظام‌بخشي نهادي، سازماني و هدف‌گذاري لازم است. به معناي ديگر، خلأ عقلانيت تاريخي در برنامه‌ريزي‌هاي شهري به‌شدت احساس مي‌شود. نبود اين دست ميانجي‌ها به دليل گسيختگي ما از سنت، به‌جاي گسستن‌مان از آن است. به عبارت ديگر، در ايران معاصر به‌جاي آنکه فرايند نقد سنت طي شود، به کل و بارها نفي شده است. نفي سنت به‌جاي نقد آن، گسيختگي از سنت و ناعقلانيت تاريخي را به همراه دارد.
راه‌حل گسيختگي‌ها در نظام برنامه‌ريزي شهري مي‌تواند در يک نظريه فرهنگي نهفته باشد که در آن، دال مرکزي گفتمان برنامه‌ريزي نه اشيا، بلکه انسان باشد. در اين نوشتار تلاش شده است وجوه مسئله‌مند مديريت و توسعه شهري واکاوي شود که همان چالش‌هايي است که برنامه‌ريزي شهري به نحو ساختاري ايجاد کرده و موجب ايجاد رخنه‌هايي در ساختارهاي اقتصادي، اجتماعي، سياسي و فرهنگي شهرهاي معاصر ايران شده است. از اين رخنه‌ها که عملکرد و کيفيت زندگي شهري ايران را متأثر کرده‌اند، با عنوان گسيختگي يا پارگي شهري نام مي‌بريم.
مفهوم کليدي در اين نوشتار، «کاستي فرهنگ» است. فرهنگ به معناي مجموعه وسيعي از سرمايه‌هاي نمادين، معنادار، انسجام‌بخش و ارتباطي است که مانند نوعي نيرو مي‌تواند مؤلفه‌هاي مختلف ساختارها و فرايندهاي اقتصادي، سياسي، اجتماعي و فرهنگي شهر را به يکديگر پيوند زده و انسجام بخشد؛ درحالي‌که وجود کاستي در اين نيروها و سرمايه‌ها موجب پارگي و گسيختگي عميق در اشکال مختلف صورت‌بندي‌هاي اقتصادي، سياسي، اجتماعي و فرهنگي در توسعه شهري مي‌شود. ازاين‌رو راهکار مناسب براي جلوگيري از گسيختگي‌ها، تقويت جايگاه فرهنگ در نظام برنامه‌ريزي شهري است و براي تقويت آن بايد شهر به‌مثابه نوعي فرهنگ شناخته شود.
با شروع مدرنيته و شکل‌گيري جامعه معاصر، انواع گسيختگي‌ها مي‌توانند رخ دهند. گسيختگي زماني که همان نابهره‌مندي از منبع تاريخي خود است، باعث بيگانگي از تمام ميراث معماري، طراحي، هنر، علوم و فنون و مناسبات انساني مي‌شود. گسيختگي مکاني که همان کنارگذاشتن مفهوم فضاست، با حذف دانش نگرنده بر زيست‌بوم آغاز شده و کم‌کم طبيعت در تقابل با برنامه‌ها مستهلک مي‌شود. با گسل پيکروار طبيعت و انسان، اشکال بحران‌هاي زيست‌محيطي رخ مي‌نمايند و به علت نبود ادراک برنامه در قالب بينش جغرافيايي، طبيعت، ديگر متعامل با انسان نيست. همچنين، گفتمان‌هاي کمّي قادر به فهم تفاوت‌هاي فرهنگي نبوده و همگن‌سازي شيء‌واره و کالايي رخ مي‌دهد. نتيجه اينکه يکنواختي شهري ميان تهران و تبريز و ساير شهرها اتفاق مي‌افتد. گسيختگي انساني به معناي آن است که گسيختگي‌هاي متنوعي ميان گروه‌هاي اجتماعي پديدار مي‌شود. شکاف نسل‌ها، تفاوت‌هاي بيناذهنيتي، ارائه‌ندادن سوژه‌هاي مدرن از سوي نظام آموزشي و ناتواني در تربيت شهروند خلاق و مسئول از پيامدهاي گسيختگي انساني هستند. گسيختگي سازماني نيز به معناي گسيختگي انسان از سامان مديريتي است. به دنبال شکل‌گيري چهارچوب نظام جديد، نهادهاي سنتي، خانواده، مذهب و... جاي خود را به نهادهاي نو مي‌دهند و در صورت غيرهم‌آوايي نظام اداري- اجتماعي و شيوه زندگي موجود با قالب و قانون نظم نوين، بيگانگي سازماني ناشي از ناهمخواني فرم و محتوا يا وجود فرم و نبود محتوا سر برمي‌آورد. در چنين شرايطي است که سازمان اداري ناسازگار با نظم مدرن، به‌جاي ايفاي کارکردهاي ضروري، در خدمت کژکارکردهايي مانند رانت درخواهد آمد.
در صد سال اخير، هم‌زمان با گذر ايران از مدرنيته، در برنامه‌ريزي و توسعه شهري فرايندهاي گسيختگي به اين شکل اتفاق افتاد که ابتدا گسيختگي حافظه جمعي در شهر و روان‌پريشي شهري نمايان شد. ملتي که چند هزار سال تاريخ شهري دارد، با احساس نارضايتي از فضاهاي شهري روبه‌رو شد که فقير و ثروتمند نمي‌شناسد. واقعيت شهري ايران معاصر نشان مي‌دهد مردم از دوره معيني توانايي ايجاد ارتباط خلاقانه با گذشته تاريخي خود را از دست داده‌اند. از سال‌هاي 1340 به بعد اين ناتواني در برقراري ارتباط با گذشته تاريخي به نحو آشکاري جلوه کرد و آن دوره را مي‌توان آغاز روان‌پریشي شهري مردم ايران دانست. اولين شکاف، ميان ميراث ملموس و ناملموس فرهنگ ايراني جلوه کرد. شهرها هرچه بزرگ‌تر شدند، شباهتشان را با ناخودآگاه ذهن جمعي بيشتر از دست دادند. شاهد آنکه اکنون مي‌توان ديد برنامه‌ريزان شهري قادر نيستند روندهاي توسعه شهري را بر اساس نوعي تلفيق خلاقانه از ميراث فرهنگي چندهزارساله با تکنولوژي، علم و دستاوردهاي امروزي انجام دهند. در راستاي گسيختگي حافظه جمعي، مي‌توان گفت شهرها در ايران به صورت يک حافظه زنده عمل نمي‌کنند و چيزي به نام بايگاني شهري شکل نگرفته است.
دومين پارگي، گسيختن سيستم از زيست‌جهان‌هاي جمعي و مردمي است. نظام مديريت شهري در ايران از ابتداي دوره معاصر تاکنون به صورت نظام تمرکزگراي حکومتي تام و تمام بوده است. درحال‌حاضر نيز با وجود لفاظي‌هايي درباره مشارکت و حتي شکل‌گيري شوراي شهرها در سال‌هاي اخير، همچنان ساختار مديريت شهري بر مبناي اين نبوده و نيست که بتواند مشارکت فعالانه و خلاقانه گروه‌هاي اجتماعي، صنوف، مشاغل، انجمن‌ها و نهادها، کارشناسان، دانشگاهيان، رسانه‌ها و... را در روند توسعه شهري دخالت داده و به نحو معقولي مديريت و ساماندهي کند. در نتيجه، با گذشت زمان، بين سيستم مديريت شهري و زيست‌ جهان مردم و خواسته‌ها و آرزوهايشان بيشتر فاصله مي‌افتد.
گسيختگي سوم در صورت‌بندي فرهنگ از کل جلوه مي‌کند. جامعه شهري معاصر زماني به بلوغ مي‌رسد که صورت‌بندي‌هاي اقتصادي، اجتماعي و سياسي با هم تلفيق، ترکيب و هماهنگ شوند. در اين صورت است که صورت‌بندي فرهنگي به سرانجام مي‌رسد و فرهنگ معاصر شکل مي‌گيرد. در ايران چنين تلفيقي را شاهد نيستيم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.