|

عسلویه؛ پيوستار تمدن تاريخي سيراف

بندر 5هزار‌ساله

چشم بچرخانی دریا است. زمین بوشهر در آغوش خلیج فارس سالیان سال است که آرام است و در حدود 700 کیلومتر مرز آبی‌اش چشم به دریا و تجارت دوخته. از 9 شهرستان استان بوشهر هفت شهرستان دیلم، گناوه، بوشهر، تنگستان، دشتی، دیر و کنگان ساحلی‌اند و شهرستان‌های دشتستان و جم در حوزه جغرافیایی به دریای خلیج فارس متصل نیستند. بسیاری از متون تاریخی بندر بوشهر را از بنادر قدیمى و تاریخى ایران می‌دانند که داراى قدمت تاریخى درخشان و سابقه پنج‌هزار‌ساله است. اسناد به‌دست‌آمده از منطقه ریشهر واقع در سه‌کیلو‌مترى بندر بوشهر نشان‌دهنده این است که از هزاره سوم پیش از میلاد، شهرى آباد بوده و از مراکز عمـده فرمانروایی عیلامى‌ها به ‌شمـار مى‌رفته است. سنگ‌نوشته‌هاى عیلامى به‌دست‌آمده مشخص مى‌کند که بوشهر در آن عصر دهکده‌اى به نام لیان بوده‌ است. گفته می‌شود دورانی که تجارت جاده ابریشم رونق بسیار داشته، این بندر نقش بسزایی در تجارت بین‌المللی داشته است. این شهر در زمان باستان شهری یهودی‌نشین بوده که شغل اصلی ساکنانش تجارت ابریشم بود؛ ولی پس از زوال ساسانیان، نام آن به بندر طاهری تغییر یافت. هنوز هم جاده ابریشم و تجارت نقش خود را در میان آنها گم نکرده و چندی پیش همایشی با عنوان احیای جاده ابریشم آبی در این شهر برگزار شد تا دوباره این بندر به دوره اوج تجارتش بازگردد؛ همان زمانی‌ که هیچ‌کس آنجا را به‌عنوان مرکز نفتی نمی‌شناخت و عسلویه چنین توسعه‌ای به خود ندیده بود. هرچند متون بسیاری مسجدسلیمان را نخستین شهر نفتی ایران و پایتخت نفت می‌داند؛ اما اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، «تهران: مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، ۱۳۸۳» می‌نویسد: نشانه‌هایی از وجود معادن نفت در کوه‌های جنوبی دالکی بوشهر وجود داشته و در دوران باستان چشمه‌های نفت و گاز به ‌طور فورانی روی زمین قرار داشته‌اند. قطعات قیر چنان‌که در منابعی دیگر مثل تورات از وجود قیرهای شناور روی آب خبر داده شده، روی آب‌های دالکی هم جاری بوده است. در سال ۱۸۸۳ میلادی و ۱۲۶۲ شمسی از طرف دولت ایران امتیازی برای استخراج نفت دالکی به یک نفر انگلیسی به نام «آلبرت هوتز» داده شد. امتیاز انحصاری نفت دالکی و کمپانی هوتز و پسر که این امتیاز را دریافت کرد، برای نخستین بار در ایران به حفر چاه در دالکی پرداخت؛ اما این چاه آن‌‌چنان عمیق نبود و به واسطه نداشتن استطاعت مالی شرکت هوتز حقوق خود را به شرکت معادن ایران واگذار کرد. این شرکت به منظور انجام مطالعات برای کشف معادن گروهی از مهندسان خود را به ایران اعزام کرد. زمین‌شناسان این شرکت در سمنان، دالکی و جزیره قشم به کاوش پرداختند و چاه‌هایی در دالکی و قشم به عمق ۲۷۰ و ۲۵۰ متر حفر کردند؛ اما تلاش آن شرکت هم به سبب محدود‌بودن ذخیره سفره نفتی، به نتیجه نرسید. به‌هر‌حال به دلایلی که شرح داده شد، اولین چاه نفتی ایران به نام مسجد‌سلیمان خوزستان ثبت شد؛ ولی در اصل اولین چاه در دالکی بوده است. بعید نیست که اگر امروزه عملیات حفاری و گمانه‌زنی نفت و گاز در دالکی انجام شود؛ باز هم نتایجی حاصل شود.
تولد بندر عسلویه
حالا عسلویه؛ بندری که تا قرن دهم هجری نامی از آن به چشم نمی‌خورد، بر سر زبان‌هاست و این در حالی است که نام شهرها و بندرهایی مثل کنگان، سیراف، گناوه و ... در بسیاری از مکتوبات گذشتگان مشهود است. از اواخر قرن دهم و آغاز قرن یازدهم هجری به این سو در کتاب‌ها به نام عسلویه برمی‌خوریم. بر‌اساس نوشته‌های محققان علت استفاده از اسکله عسلویه از‌کار‌افتادن بندرگاه سیراف به ‌واسطه زلزله و طغیان آب دریا بوده و از آن زمان به این سو نام عسلویه در کتاب‌های تاریخ و جغرافی دیده می‌شود. تا سال‌ها عسلویه فقط نامی بود در کتاب‌ها و بعدها منطقه‌ای برای کار شد. منطقه ویژه اقتصادی-انرژی پارس (عسلویه) در سال ۱۳۷۷ و با مصوبه شورای‌عالی مناطق آزاد تجاری-صنعتی برای بهره‌برداری از منابع نفت و گاز حوزه پارس جنوبی و انجام فعالیت‌های اقتصادی در زمینه نفت و گاز و پتروشیمی در محدوده نوار ساحلی عسلویه و خلیج نایبند به وسعت ۳۰ هزار هکتار تأسیس شد و هزاران نفر را به کار مشغول کرد تا‌جایی‌که از این منطقه به‌عنوان قلب اقتصاد نفت ایران یاد می‌شود. اشتغال‌زایی برای حدود صد هزار نفر در دولت اصلاحات، انگیزه‌ای بود برای بسیاری از جوانانی که در جست‌وجوی کار بودند و این‌بار به جای ژاپن، مقصد عسلویه را انتخاب می‌کردند. حالا هم که پرونده بالادست پارس جنوبی به‌نوعی بسته شده و اغلب پروژه‌ها به مرحله بهره‌برداری رسیده‌اند، این بخش پایین‌دستی است که قرار است بومی‌های منطقه را به کار بگیرد. این تمدن صنعتی که پشتوانه تمدن تاریخی سیراف را دارد، حالا اشتغال‌زایی برای حدود 60 هزار نفر را به همراه دارد و به مرحله دوم زندگی خود که با شعله‌های انرژی و حرارت، رشد اقتصادی كشور را به ارمغان آورده است، قرار است با اجراي پروژه‌هاي زيست‌محيطي، آينده‌اي درخشان را تجربه كند.
جایی برای تجارت
حمیدرضا پیغمبری و حسین بادامچی در مقاله‌ای با عنوان «بالندگی اقتصادی سرزمین‌های پیرامون خلیج فارس در اواخر هزاره سوم ق.م» به مدارکی استناد می‌کنند که برای بوشهر قدمتی به زمان عیلامی‌ها بیان کرده. مدارک مستدلی از شهر لیان واقع در بوشهر کنونی و مربوط به دوره عیلامی میانه به دست آمده است و تجارت دریایی در آن زمان از اهمیت بسیار زیادی در این منطقه برخوردار بوده است.
آنها می‌نویسند در هزاره سوم قبل از میلاد نام مراکزی مانند تیلمون، مگن، مرخشی و ملوخ که مرتبط با تجارت دریایی بودند در مدارک مکتوب ظاهر می‌شوند. سرزمین‌هایی که به داشتن کالاهای باارزش و تجملی مشهور بودند و یافته‌های باستان‌شناختی مانند مجموعه مهرهای خلیج فارس و مجموعه‌ای از اشیای ساخته‌شده از سنگ کلریت و سنگ صابون با سبکی مشهور به سبک میان‌فرهنگی، نقش فعال آنها و گستردگی فعالیت‌های اقتصادی منطقه را تأیید می‌کند.
از نظر تاریخی، هم‌زمان با قدرت‌یابی امپراتوری‌های اکد و پس از آن در دوره سلسله سوم اور، بازرگانی خلیج فارس تقویت شد و می‌توان گفت که علاوه بر چیرگی اقوام کوه‌نشین غرب زاگرس بر راه‌های فلات ایران که منجر به اختلال در بازرگانی و دشواری هرچه بیشتر دستیابی به مواد خام شد، یکی دیگر از علل اصلی آن تسلط پادشاهان اکد بر شوش و تضعیف اتحادیه دشمنان شرقی میان‌رودان به رهبری عیلامیان بود؛ در نتیجه به راه‌های دریایی و منابع اقتصادی آن بیشتر توجه شد و پادشاهان میان‌رودان برای چیرگی بر این منابع وسوسه‌انگیز ابتدا فعالیت‌های نظامی را در حاشیه خلیج فارس سرلوحه کار خود قرار دادند. این امر جنبه تبلیغاتی هم داشت. سارگن و جانشینانش خود را پادشاهان جهان می‌دانستند و برای آنها که به دنبال حاکمیت بی‌چون‌وچرا بر دولت-شهرهای میان‌رودان، بر راه‌های تجاری از دریای مدیترانه تا خلیج فارس تسلط یافته بودند، لشکرکشی به سرزمین‌های دوردست پرآوازه‌ای مانند مگن و ملوخ، موجب تفاخر سیاسی و چیرگی بر آنها به معنای حاکمیت بر سراسر این دریا با تمام منابع و منافع اقتصادی آن بود. در این راستا سارگن از پهلوگرفتن کشتی‌های تجاری این مراکز در پایتخت خویش بر خود می‌بالد. من-ایشتوشو با هدف دستیابی به معادن سنگ و فلز به لشکرکشی مفصلی در حاشیه خلیج فارس دست می‌زند و نواحی واقع در دو سوی تنگه هرمز را هدف خود قرار می‌دهد. با توجه به فاصله زیاد و کمبود مدارک باستان‌شناختی بعید به نظر می‌رسد که پادشاهان اکد سرزمین‌های نام‌برده را تحت تسلط مستقیم خود درآورده باشند؛ بلکه به شکلی تبلیغاتی و اغراق‌آمیز از پیروزی‌ها و کسب غنائم فراوان از آنها سخن گفته‌اند؛ اما پادشاهان سلسله سوم اور که شاید از نظر نظامی توانایی یا تمایل کمتری به کشورگشایی‌های ماجراجویانه داشتند، منفعت خود را در برقراری روابط گسترده تجاری با سرزمین‌های حوزه خلیج فارس دیدند. مجموع این جریان‌ها، منجر به جابه‌جایی مسیرهای تجاری از خشکی به دریا یا به طور دقیق‌تر تمرکز بیشتر بر راه دریایی شد؛ به‌این‌ترتیب فعالیت‌های بازرگانی و منافع پرسود، خلیج فارس را کانون جریان‌های تجاری جنوب غرب آسیا قرار داد و بر رونق و شکوفایی اقتصادی و فرهنگی سرزمین‌های اطراف آن افزود.
تمدن چندهزار‌ساله سیراف
چند ساعتی میان بوشهر و بندر سیراف فاصله است. بندری بين دو منطقه پارس جنوبي و عسلويه. جایی ‌که می‌گویند يكي از بنادر اصلي خليج فارس بين قرن‌هاي سوم تا دهم ميلادي بوده است. شهری که قدیمی‌ها به آن سیراب می‌گویند و در بعضی نوشته‌‌ها صیراف نیز نوشته شده‌ است. سیراف زادگاه «سلیمان سیرافی» یکی از بزرگ‌ترین جهانگردان و تاجران ایرانی است که در سال 851 میلادی، یعنی سال‌ها پیش از مارکوپولو توانست به قصد تجارت با چین از طریق دریای عمان و خلیج بنگال وارد تنگه مالاکا در میانه مالزی و سوماترا شده و از راه دریای شرق ویتنام خود را به «کانتون» چین برساند. برخی مورخان و جغرافی‌دانان معتقدند هیچ بندری در سرتاسر خلیج فارس، موقعیت طبیعی سیراف را نداشته است؛ ولی متأسفانه شهر با‌عظمت و پرشکوه سیراف سرانجام در زلزله هولناکی که در نیمه دوم قرن چهارم هجری رخ داد، ویران شد و بخش زیادی از آن به زیر آب فرو رفت. سرنا خاكزاد، سرپرست گروه باستان‌شناسان خارجي سيراف در‌این‌باره می‌گوید «مقداري مصالح ساختماني كه مشابه آن روي زمين و در بناهاي كنار ساحل هم استفاده شده است، ديده شد؛ مانند بلوك‌هاي سنگي كه ضخامت 8 تا 10 سانتي‌متر داشتند و برش‌خورده‌ دست انسان بودند. علاوه‌بر‌اين قطعاتي از ديوارها وجود داشتند كه ملات بين آنها از بين رفته بود. با مقايسه‌هايي كه انجام داديم، مشخص شد اگر تصور كنيم آب روي بناهاي كنار ساحل بيايد و خاك را بشويد، آنچه مي‌ماند، همان چيزي است كه زير آب مي‌بينيم». حالا شهر سيراف برخلاف متون تاريخي كه از آن به‌عنوان يك شهر بزرگ ياد مي‌شد كه با كشورهاي چين‌، هند‌، سريلانكا و آفريقاي شرقي هم ارتباط داشته، شهر خيلي كوچكي است. جامانده میان دو منطقه صنعتی و بوی نفت. تجارت از بندری که روزی عنوان برترین بندر تجاری خلیج فارس را داشته، حالا کم‌‌رونق است و خیلی‌ها سیراف را فقط با گورستان‌هایش می‌شناسند. قبرستان تاریخی سیراف که در دره لیرودی شیلو واقع شده است؛ با قبرهای سنگی قدیمی که گذر زمان و دو زلزله مهیب در سال‌های دور هم موجب از‌بین‌رفتن آن نشده است. به‌این‌دلیل که این قبرستان برای مردمانی با ادیان مختلف در مقاطع تاریخی متفاوت استفاده شده است، کارشناسان آن را قبرستان تمدن‌ها نامیده‌اند. در گذشته روی مرده‌های خود خاک نمی‌ریختند و فقط آنها را درون قبرهای سنگی می‌گذاشتند. حالا سیراف، نگین دوران جدید توسعه صنعت نفت است و بیژن زنگنه می‌گوید پالایشگاه‌های میعانات گازی سیراف دنیای جدیدی را می‌تواند به روی این صنعت باز کند.

چشم بچرخانی دریا است. زمین بوشهر در آغوش خلیج فارس سالیان سال است که آرام است و در حدود 700 کیلومتر مرز آبی‌اش چشم به دریا و تجارت دوخته. از 9 شهرستان استان بوشهر هفت شهرستان دیلم، گناوه، بوشهر، تنگستان، دشتی، دیر و کنگان ساحلی‌اند و شهرستان‌های دشتستان و جم در حوزه جغرافیایی به دریای خلیج فارس متصل نیستند. بسیاری از متون تاریخی بندر بوشهر را از بنادر قدیمى و تاریخى ایران می‌دانند که داراى قدمت تاریخى درخشان و سابقه پنج‌هزار‌ساله است. اسناد به‌دست‌آمده از منطقه ریشهر واقع در سه‌کیلو‌مترى بندر بوشهر نشان‌دهنده این است که از هزاره سوم پیش از میلاد، شهرى آباد بوده و از مراکز عمـده فرمانروایی عیلامى‌ها به ‌شمـار مى‌رفته است. سنگ‌نوشته‌هاى عیلامى به‌دست‌آمده مشخص مى‌کند که بوشهر در آن عصر دهکده‌اى به نام لیان بوده‌ است. گفته می‌شود دورانی که تجارت جاده ابریشم رونق بسیار داشته، این بندر نقش بسزایی در تجارت بین‌المللی داشته است. این شهر در زمان باستان شهری یهودی‌نشین بوده که شغل اصلی ساکنانش تجارت ابریشم بود؛ ولی پس از زوال ساسانیان، نام آن به بندر طاهری تغییر یافت. هنوز هم جاده ابریشم و تجارت نقش خود را در میان آنها گم نکرده و چندی پیش همایشی با عنوان احیای جاده ابریشم آبی در این شهر برگزار شد تا دوباره این بندر به دوره اوج تجارتش بازگردد؛ همان زمانی‌ که هیچ‌کس آنجا را به‌عنوان مرکز نفتی نمی‌شناخت و عسلویه چنین توسعه‌ای به خود ندیده بود. هرچند متون بسیاری مسجدسلیمان را نخستین شهر نفتی ایران و پایتخت نفت می‌داند؛ اما اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، «تهران: مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، ۱۳۸۳» می‌نویسد: نشانه‌هایی از وجود معادن نفت در کوه‌های جنوبی دالکی بوشهر وجود داشته و در دوران باستان چشمه‌های نفت و گاز به ‌طور فورانی روی زمین قرار داشته‌اند. قطعات قیر چنان‌که در منابعی دیگر مثل تورات از وجود قیرهای شناور روی آب خبر داده شده، روی آب‌های دالکی هم جاری بوده است. در سال ۱۸۸۳ میلادی و ۱۲۶۲ شمسی از طرف دولت ایران امتیازی برای استخراج نفت دالکی به یک نفر انگلیسی به نام «آلبرت هوتز» داده شد. امتیاز انحصاری نفت دالکی و کمپانی هوتز و پسر که این امتیاز را دریافت کرد، برای نخستین بار در ایران به حفر چاه در دالکی پرداخت؛ اما این چاه آن‌‌چنان عمیق نبود و به واسطه نداشتن استطاعت مالی شرکت هوتز حقوق خود را به شرکت معادن ایران واگذار کرد. این شرکت به منظور انجام مطالعات برای کشف معادن گروهی از مهندسان خود را به ایران اعزام کرد. زمین‌شناسان این شرکت در سمنان، دالکی و جزیره قشم به کاوش پرداختند و چاه‌هایی در دالکی و قشم به عمق ۲۷۰ و ۲۵۰ متر حفر کردند؛ اما تلاش آن شرکت هم به سبب محدود‌بودن ذخیره سفره نفتی، به نتیجه نرسید. به‌هر‌حال به دلایلی که شرح داده شد، اولین چاه نفتی ایران به نام مسجد‌سلیمان خوزستان ثبت شد؛ ولی در اصل اولین چاه در دالکی بوده است. بعید نیست که اگر امروزه عملیات حفاری و گمانه‌زنی نفت و گاز در دالکی انجام شود؛ باز هم نتایجی حاصل شود.
تولد بندر عسلویه
حالا عسلویه؛ بندری که تا قرن دهم هجری نامی از آن به چشم نمی‌خورد، بر سر زبان‌هاست و این در حالی است که نام شهرها و بندرهایی مثل کنگان، سیراف، گناوه و ... در بسیاری از مکتوبات گذشتگان مشهود است. از اواخر قرن دهم و آغاز قرن یازدهم هجری به این سو در کتاب‌ها به نام عسلویه برمی‌خوریم. بر‌اساس نوشته‌های محققان علت استفاده از اسکله عسلویه از‌کار‌افتادن بندرگاه سیراف به ‌واسطه زلزله و طغیان آب دریا بوده و از آن زمان به این سو نام عسلویه در کتاب‌های تاریخ و جغرافی دیده می‌شود. تا سال‌ها عسلویه فقط نامی بود در کتاب‌ها و بعدها منطقه‌ای برای کار شد. منطقه ویژه اقتصادی-انرژی پارس (عسلویه) در سال ۱۳۷۷ و با مصوبه شورای‌عالی مناطق آزاد تجاری-صنعتی برای بهره‌برداری از منابع نفت و گاز حوزه پارس جنوبی و انجام فعالیت‌های اقتصادی در زمینه نفت و گاز و پتروشیمی در محدوده نوار ساحلی عسلویه و خلیج نایبند به وسعت ۳۰ هزار هکتار تأسیس شد و هزاران نفر را به کار مشغول کرد تا‌جایی‌که از این منطقه به‌عنوان قلب اقتصاد نفت ایران یاد می‌شود. اشتغال‌زایی برای حدود صد هزار نفر در دولت اصلاحات، انگیزه‌ای بود برای بسیاری از جوانانی که در جست‌وجوی کار بودند و این‌بار به جای ژاپن، مقصد عسلویه را انتخاب می‌کردند. حالا هم که پرونده بالادست پارس جنوبی به‌نوعی بسته شده و اغلب پروژه‌ها به مرحله بهره‌برداری رسیده‌اند، این بخش پایین‌دستی است که قرار است بومی‌های منطقه را به کار بگیرد. این تمدن صنعتی که پشتوانه تمدن تاریخی سیراف را دارد، حالا اشتغال‌زایی برای حدود 60 هزار نفر را به همراه دارد و به مرحله دوم زندگی خود که با شعله‌های انرژی و حرارت، رشد اقتصادی كشور را به ارمغان آورده است، قرار است با اجراي پروژه‌هاي زيست‌محيطي، آينده‌اي درخشان را تجربه كند.
جایی برای تجارت
حمیدرضا پیغمبری و حسین بادامچی در مقاله‌ای با عنوان «بالندگی اقتصادی سرزمین‌های پیرامون خلیج فارس در اواخر هزاره سوم ق.م» به مدارکی استناد می‌کنند که برای بوشهر قدمتی به زمان عیلامی‌ها بیان کرده. مدارک مستدلی از شهر لیان واقع در بوشهر کنونی و مربوط به دوره عیلامی میانه به دست آمده است و تجارت دریایی در آن زمان از اهمیت بسیار زیادی در این منطقه برخوردار بوده است.
آنها می‌نویسند در هزاره سوم قبل از میلاد نام مراکزی مانند تیلمون، مگن، مرخشی و ملوخ که مرتبط با تجارت دریایی بودند در مدارک مکتوب ظاهر می‌شوند. سرزمین‌هایی که به داشتن کالاهای باارزش و تجملی مشهور بودند و یافته‌های باستان‌شناختی مانند مجموعه مهرهای خلیج فارس و مجموعه‌ای از اشیای ساخته‌شده از سنگ کلریت و سنگ صابون با سبکی مشهور به سبک میان‌فرهنگی، نقش فعال آنها و گستردگی فعالیت‌های اقتصادی منطقه را تأیید می‌کند.
از نظر تاریخی، هم‌زمان با قدرت‌یابی امپراتوری‌های اکد و پس از آن در دوره سلسله سوم اور، بازرگانی خلیج فارس تقویت شد و می‌توان گفت که علاوه بر چیرگی اقوام کوه‌نشین غرب زاگرس بر راه‌های فلات ایران که منجر به اختلال در بازرگانی و دشواری هرچه بیشتر دستیابی به مواد خام شد، یکی دیگر از علل اصلی آن تسلط پادشاهان اکد بر شوش و تضعیف اتحادیه دشمنان شرقی میان‌رودان به رهبری عیلامیان بود؛ در نتیجه به راه‌های دریایی و منابع اقتصادی آن بیشتر توجه شد و پادشاهان میان‌رودان برای چیرگی بر این منابع وسوسه‌انگیز ابتدا فعالیت‌های نظامی را در حاشیه خلیج فارس سرلوحه کار خود قرار دادند. این امر جنبه تبلیغاتی هم داشت. سارگن و جانشینانش خود را پادشاهان جهان می‌دانستند و برای آنها که به دنبال حاکمیت بی‌چون‌وچرا بر دولت-شهرهای میان‌رودان، بر راه‌های تجاری از دریای مدیترانه تا خلیج فارس تسلط یافته بودند، لشکرکشی به سرزمین‌های دوردست پرآوازه‌ای مانند مگن و ملوخ، موجب تفاخر سیاسی و چیرگی بر آنها به معنای حاکمیت بر سراسر این دریا با تمام منابع و منافع اقتصادی آن بود. در این راستا سارگن از پهلوگرفتن کشتی‌های تجاری این مراکز در پایتخت خویش بر خود می‌بالد. من-ایشتوشو با هدف دستیابی به معادن سنگ و فلز به لشکرکشی مفصلی در حاشیه خلیج فارس دست می‌زند و نواحی واقع در دو سوی تنگه هرمز را هدف خود قرار می‌دهد. با توجه به فاصله زیاد و کمبود مدارک باستان‌شناختی بعید به نظر می‌رسد که پادشاهان اکد سرزمین‌های نام‌برده را تحت تسلط مستقیم خود درآورده باشند؛ بلکه به شکلی تبلیغاتی و اغراق‌آمیز از پیروزی‌ها و کسب غنائم فراوان از آنها سخن گفته‌اند؛ اما پادشاهان سلسله سوم اور که شاید از نظر نظامی توانایی یا تمایل کمتری به کشورگشایی‌های ماجراجویانه داشتند، منفعت خود را در برقراری روابط گسترده تجاری با سرزمین‌های حوزه خلیج فارس دیدند. مجموع این جریان‌ها، منجر به جابه‌جایی مسیرهای تجاری از خشکی به دریا یا به طور دقیق‌تر تمرکز بیشتر بر راه دریایی شد؛ به‌این‌ترتیب فعالیت‌های بازرگانی و منافع پرسود، خلیج فارس را کانون جریان‌های تجاری جنوب غرب آسیا قرار داد و بر رونق و شکوفایی اقتصادی و فرهنگی سرزمین‌های اطراف آن افزود.
تمدن چندهزار‌ساله سیراف
چند ساعتی میان بوشهر و بندر سیراف فاصله است. بندری بين دو منطقه پارس جنوبي و عسلويه. جایی ‌که می‌گویند يكي از بنادر اصلي خليج فارس بين قرن‌هاي سوم تا دهم ميلادي بوده است. شهری که قدیمی‌ها به آن سیراب می‌گویند و در بعضی نوشته‌‌ها صیراف نیز نوشته شده‌ است. سیراف زادگاه «سلیمان سیرافی» یکی از بزرگ‌ترین جهانگردان و تاجران ایرانی است که در سال 851 میلادی، یعنی سال‌ها پیش از مارکوپولو توانست به قصد تجارت با چین از طریق دریای عمان و خلیج بنگال وارد تنگه مالاکا در میانه مالزی و سوماترا شده و از راه دریای شرق ویتنام خود را به «کانتون» چین برساند. برخی مورخان و جغرافی‌دانان معتقدند هیچ بندری در سرتاسر خلیج فارس، موقعیت طبیعی سیراف را نداشته است؛ ولی متأسفانه شهر با‌عظمت و پرشکوه سیراف سرانجام در زلزله هولناکی که در نیمه دوم قرن چهارم هجری رخ داد، ویران شد و بخش زیادی از آن به زیر آب فرو رفت. سرنا خاكزاد، سرپرست گروه باستان‌شناسان خارجي سيراف در‌این‌باره می‌گوید «مقداري مصالح ساختماني كه مشابه آن روي زمين و در بناهاي كنار ساحل هم استفاده شده است، ديده شد؛ مانند بلوك‌هاي سنگي كه ضخامت 8 تا 10 سانتي‌متر داشتند و برش‌خورده‌ دست انسان بودند. علاوه‌بر‌اين قطعاتي از ديوارها وجود داشتند كه ملات بين آنها از بين رفته بود. با مقايسه‌هايي كه انجام داديم، مشخص شد اگر تصور كنيم آب روي بناهاي كنار ساحل بيايد و خاك را بشويد، آنچه مي‌ماند، همان چيزي است كه زير آب مي‌بينيم». حالا شهر سيراف برخلاف متون تاريخي كه از آن به‌عنوان يك شهر بزرگ ياد مي‌شد كه با كشورهاي چين‌، هند‌، سريلانكا و آفريقاي شرقي هم ارتباط داشته، شهر خيلي كوچكي است. جامانده میان دو منطقه صنعتی و بوی نفت. تجارت از بندری که روزی عنوان برترین بندر تجاری خلیج فارس را داشته، حالا کم‌‌رونق است و خیلی‌ها سیراف را فقط با گورستان‌هایش می‌شناسند. قبرستان تاریخی سیراف که در دره لیرودی شیلو واقع شده است؛ با قبرهای سنگی قدیمی که گذر زمان و دو زلزله مهیب در سال‌های دور هم موجب از‌بین‌رفتن آن نشده است. به‌این‌دلیل که این قبرستان برای مردمانی با ادیان مختلف در مقاطع تاریخی متفاوت استفاده شده است، کارشناسان آن را قبرستان تمدن‌ها نامیده‌اند. در گذشته روی مرده‌های خود خاک نمی‌ریختند و فقط آنها را درون قبرهای سنگی می‌گذاشتند. حالا سیراف، نگین دوران جدید توسعه صنعت نفت است و بیژن زنگنه می‌گوید پالایشگاه‌های میعانات گازی سیراف دنیای جدیدی را می‌تواند به روی این صنعت باز کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.