|

نگاهی به جشنواره تیاتر معلولین

سحر رنجبر

گوشه راست صحنه روی صندلی چرخ‌دار با شال‌گردنی رنگی، لبخند می‌زد و آدم‌برفی گوشه دیگر با موهای بافته شده، عصایی در دست راستش بود و با دست چپ، به همه سلام می‌کرد. آدم‌برفی‌هایی که خالقشان به دلیل 48 ساعت شب نخوابی برای خلقشان، به اختتامیه نرسید و در هتل خوابش برد. چهار روز شاهد اجراها و حاشیه‌ها، دوستی‌ها و تلاش‌های کسانی بودیم که با تمام قلبشان آمده بودند. ساعت‌ها تماشاچیان با اشک‌هایشان گریه کردند، با خنده‌هایشان خندیدند، چون خنده‌ها و گریه‌‌هایشان از ته دل بود، چون نقش‌هایی بازی کردند که نمایش تکه‌هایی از وجود خودشان بود. نمایش «ساعت پنج شد بابا...» که تمام شد، تماشاگران که به تشویق ایستادند؛ «عمه‌خانم خورشید» هنوز از نقشش بیرون نیامده بود و روی سن گریه می‌کرد، بازیگران «من می‌خواهم ماه شوم» که تعظیم کردند؛ «قورباغه آبشار»، هنوز آرام و ساکت با چشم‌هایی خاموش، روی سن بی‌حرکت ایستاده بود و فقط صداها را می‌شنید، بازیگران نمایش «ازدواج کوچک» با اینکه چمدان‌هایشان را از صحنه بیرون برده بودند؛ مردم هنوز با دیدنشان بی‌اختیار می‌خندیدند و .... پنجمین جشنواره منطقه‌ای تئاتر معلولین زاگرس، با همکاری استان‌های ایلام، همدان، لرستان و کردستان در کرمانشاه به پایان رسید.
سطح نمایش‌های اجرا شده
در طول چهار روز جشنواره، نوزده نمایش، در سه بخش‌ کودک و نوجوان، صحنه‌ای و خیابانی اجرا شدند؛ که هجده اجرا در بخش رقابتی و یک گروه نیز از کردستان عراق به عنوان مهمان حضور داشتند. «سید مهرداد کاوسی حسینی» بازیگر و کارگردان همدانی گفت: «جشنواره در بخش کودک و نوجوان و صحنه‌ای به غیر از یکی دو کار از سطح متوسط به ضعیفی برخوردار بود که می‌شد در مرحله بازبینی انتخاب آثار دقت نظر بیشتری کرد. اما در بخش خیابانی چه از لحاظ تعداد کارها و چه از لحاظ نام‌ها و قدرت، کارها از کیفیت و رقابت خوبی بهره می‌برد». «مرجان آقاجانی» که به عنوان بازیگر در جشنواره حضور داشت گفت: «سطح کارها بطور میانگین متوسط رو به پایین بود. خیلی از کارها ضعیف بودند و پتانسیل این را نداشتند که در جشنواره حضور داشته باشند. اما این مربوط به هیات بازبینی بوده است. کارهای خیابانی بهتر از صحنه‌ای بودند و صحنه‌ای نیز بهتر از کودک و نوجوان». «امیر زارع‌زاده» از شهرستان سنقر به عنوان نویسنده، جشنواره امسال را به نسبت بهتر از دوره‌های گذشته دانست و گفت: «این قدم‌ها قدم‌های مثبتی بوده برای توسعه و پیشرفت تئاتر معلولین».
داوری‌های جشنواره
«سیاوش طهمورث» به عنوان داور جشنواره به شرق گفت: «داوری کارها طوری است که با دیدگاه، رفتار، تجربه و دانش خودشان مقایسه می‌شوند. در تمام جشنواره‌ها همین طور است و اگر بخواییم اصولی داوری کنیم شاید هیچ کدام اصلا پذیرفته نشنوند. به همین خاطرخودشان را با خودشان مورد مقایسه قرار می‌دهیم. حالا یکی بیشتر زحمت کشیده نسبت به دیگری موفق‌تر است وگرنه فکر کنیم که دیدگاه اصولی داشته باشیم نه. واقعیت اجتماع ما اینطور است که این‌ها دستشان از اجتماع کوتاه است، در نتیجه جشنواره‌های این چنینی و این نوع برخوردها با آن‌ها لازم است و باعث می‌شود احساس بودن کنند، احساس کنند در اجتماع حضور دارند، فرقی با دیگران ندارند و درست هم هست، واقعا فرقی با دیگران ندارند. تمام آن چه که ما را ما می‌کند از گردن به بالایمان است. یعنی این مغز است که من را من می‌کند. حالا دست و پا و این‌ها وسیله هستند برای اینکه بتوانیم آن فرمایشات و آن دانش و خرد مغز را بکار ببریم. در نتیجه ما باید به آن‌ها بگوییم که شماها هستید و هیچ فرقی با ما ندارید. منتها نمی‌شود این حرف‌ها را به صورت نصیحت و سخنرایی و شعار گفت بلکه باید خودشان بیایند در این جشنواره‌ها شرکت کنند و خودشان به خودشان اثبات کنند که هستند. کاوسی حسینی نیز در خصوص داوری‌ها معتقد بود که؛ داوری‌ها جزء پاک‌ترین و حرفه‌ای‌ترین قضاوت‌ها در این جشنواره بودند. او گفت: «من دوره قبل جوایز بیشتری گرفتم اما با این وجود امسال از داوری‌ها راضی‌تر بودم». «مرجان آقاجانی» به اجهاف در رتبه‌بندی بازیگری زن همراه در بخش خیابانی اشاره کرد که؛ « در حوزه خیابانی، صحنه‌ای و کودک معمولا رتبه‌بندی اول، دوم، سوم و تقدیری یا تقدیری اولی را داشتیم. اما در رابطه با بازیگری زن خیابانی، بازیگر همراه اصلا رتبه‌بندی نداشت. وقتی مقایسه می‌شود که در بخش صحنه‌ای و کودک، بازیگر همراه رتبه‌بندی می‌شود انتظار می‌رود که این اتفاق در بخش خیابانی هم می‌افتاد. احساس می‌کنم مقداری اجهاف شده در این زمینه. تقدیرهای اولیه هم که انجام شد کار خوبی بود، که البته بعضی‌ها حسابی جا ماندند و بعضی‌ها خوشحال شدند. آرا حتما بهترین آرا بوده و خیلی به خودم افتخار می‌کنم که جلو این افراد بازی کردم و مورد داوری قرار گرفتم».
عملکرد کرمانشاه در برگزاری جشنواره
بی‌شک برگزاری جشنواره برای افرادی که شرایط آن‌ها به مراتب خاص‌تر از افرد معمولی است سختی‌هایی دارد. طهمورث مي‌گويد: «من همین جشنواره معلولین را در شهرهای دیگر هم بوده‌ام، اما این بهترینش بوده، به نظر من خوب رفتار کردند. ولی اینکه فکر کنیم کامل هستند نه! نمی‌توان گفت کامل بود. ما اصولا تجربه جشنواره برگزار کردن را در کلیت نداریم به دلیل اینکه در جشنواره‌های مختلف هدف برگزاری مشخص نیست. یعنی ما متوجه نیستیم چرا در این جشنواره‌ها جشن می‌گیریم، برایش اسم‌های مختلف می‌گذاریم؛ وقتی تقدس را در نظر می‌گیری، ایمان و اعتقاد را در نظر می‌گیری، اصلاح مملکت را در نظر می‌گیری، همه این‌ها تقدس پیدا می‌کنند». «سهراب سلیمی» نیز از دیگر داوران جشنواره گفت: «همه چیز نسبی است. واقعا نمی‌شود مطلق عنوان کرد که عملکرد چگونه بوده، این نگاه فقط مختص کرمانشاه نیست، من در کل کشور هم نگاه می‌کنم همین است. به ازای تجارب فراوان، من معتقدم واقعیت قضیه این است که زیاده خواهی نیست وقتی مثلا جشنواره‌ای مانند فجر که بسیار با آن دم‌خور هستم وطی سال‌های طولانی به عنوان داور و هدایت‌گرحضور داشته‌ام؛ اگر سی و هفتمین دوره آن برگزار می‌شود نسبت به سی و ششمین آن به مراتب بهتر و بی‌نقص‌تر باشد و کرمانشاه برای اولین بار نیست که جشنواره تئاتر برگزار می‌کند و من سال گذشته هم اینجا بودم، دوسال پیش هم همینطور. البته بچه‌ها تلاش می‌کنند و همین جشنواره‌ای که برگزار شد جشنواره سبکی نیست. داوری، نظارت، نگه‌داری و ... واقعا کار ساده‌ای نیست. برای اینکه شما همه چیز را باید تفکیک کنید، همانطور سرویس و اداره مهمان‌ها و... شما نمی‌توانید با یک معلول همان رفتار را بکنید که با یک فرد شنوا، بینا و....کار سنگینی بود و به طور نسبی هم می‌شود گفت رضایت‌بخش بود».
تریبون نقد
در کنار تعریف و تمجیدهای گروه‌ها از شهرهای مختلف و بیان اینکه کرمانشاه و ستاد اجرایی در دبیرخانه، سنگ تمام گذاشتند؛ انتقادهایی نیز به گوش می‌رسید. انتقادهایی از این دست که؛ «هتل و نهار خوب بود اما به خاطر شام بد می‌خواستیم از شب دوم اعتراض کنیم»، «سال‌های قبل میزبانی بهتر بوده و البته شاید این به دلیل مشکلات اخیر کرمانشاه باشد و نباید سخت‌گیرانه قضاوت کنیم»، «انتظار داشتیم حداقل یک برنامه تفریح برای گروه‌ها قرار دهند»، «برنامه تفریح که وجود نداشت، کاش طوری برنامه‌ریزی کرده بودند که یک اجرا برای بچه‌های زلزله‌زده داشته باشیم، مخصوصا کارهایی که پتانسیلش را داشتند؛ بعضی کارهای خیابانی که حتی کمی مفرح و شاد بود».
حاشیه‌ها
چقدر می‌تواند باشکوه باشد کسی که توان ابراز احساساتش را دارد، کسی که فارغ از تمام چهارچوب‌های موجود در ذهن افراد به اصطلاح سالم و بالغ، ستایش و شادی و عشق خود را بی‌محابا ابراز می‌کند. در اختتامیه زمانی‌که هل‌پرکه با گروه رقص «کرماشان» به روی صحنه رفت، بیشتر معلولین حاضر در سالن را، از روی صندلی‌های خود بلند کرد. آن‌ها بی‌محابا شادی کردند،«مرتضی محبوبی» بازیگر کرمانشاهی نمایش «ساعت پنج شد بابا...»، از ردیف چهارم تماشاچیان بلند شد، روی صحنه رفت و شروع به اجراي نمايش کرد، و از نشان دادن شادی‌اش و اشتراک آن با مردم احساس رضایت کرد. همان مرتضی که موقع اهدای لوحش به او، از مادرش خواست که بروی صحنه بیاید و جایزه‌اش را به مادرش تقدیم کرد. آن‌ها لوح‌هایشان را به هم نشان می‌دادند و از شادی هم، شاد بودند. «مرضیه علیزاده» و «علی حسینی» زوج همدانی و کوتاه قامتی بودند که در نمایش «ازدواج کوچک» ایفای نقش کردند. آن‌ها در جشنواره نود و چهار کردستان باهم آشنا شده بودند و اکنون می‌خواستند با هم ازدواج کنند، زمان اهدای تندیس جشنواره، علی روی سن زانو زد و جایزه‌اش را به مرضیه تقدیم کرد و تمام حضار در سالن را به جشن عروسیش دعوت کرد. جایزه نویسندگی که به علی اهدا شد؛ میکروفن را گرفت و گفت: «این جایزه، نتیجه چهار سال گوشه‌نشینی و نوشتن برای دیوارهای اتاقم بوده است».چطور می‌توان از «واژه‌ای» به نام «معلول» استفاده کرد؟ حال آنکه نقصی در یک عضو، ده‌ها ویژگی مثبت مازاد را با خود به همراه دارد! و مهم‌تر از این، چطور می‌توان کاری کرد که جشنواره‌ها، مکانی برای بیان لفظی حمایت مسئولان و به اصطلاح نشان دادن خودشان نباشد و وقتی‌که جشنواره‌های این‌چنینی با هزینه‌های بالا به پایان رسید بازهم حمایت از این افراد را شاهد باشیم؟

گوشه راست صحنه روی صندلی چرخ‌دار با شال‌گردنی رنگی، لبخند می‌زد و آدم‌برفی گوشه دیگر با موهای بافته شده، عصایی در دست راستش بود و با دست چپ، به همه سلام می‌کرد. آدم‌برفی‌هایی که خالقشان به دلیل 48 ساعت شب نخوابی برای خلقشان، به اختتامیه نرسید و در هتل خوابش برد. چهار روز شاهد اجراها و حاشیه‌ها، دوستی‌ها و تلاش‌های کسانی بودیم که با تمام قلبشان آمده بودند. ساعت‌ها تماشاچیان با اشک‌هایشان گریه کردند، با خنده‌هایشان خندیدند، چون خنده‌ها و گریه‌‌هایشان از ته دل بود، چون نقش‌هایی بازی کردند که نمایش تکه‌هایی از وجود خودشان بود. نمایش «ساعت پنج شد بابا...» که تمام شد، تماشاگران که به تشویق ایستادند؛ «عمه‌خانم خورشید» هنوز از نقشش بیرون نیامده بود و روی سن گریه می‌کرد، بازیگران «من می‌خواهم ماه شوم» که تعظیم کردند؛ «قورباغه آبشار»، هنوز آرام و ساکت با چشم‌هایی خاموش، روی سن بی‌حرکت ایستاده بود و فقط صداها را می‌شنید، بازیگران نمایش «ازدواج کوچک» با اینکه چمدان‌هایشان را از صحنه بیرون برده بودند؛ مردم هنوز با دیدنشان بی‌اختیار می‌خندیدند و .... پنجمین جشنواره منطقه‌ای تئاتر معلولین زاگرس، با همکاری استان‌های ایلام، همدان، لرستان و کردستان در کرمانشاه به پایان رسید.
سطح نمایش‌های اجرا شده
در طول چهار روز جشنواره، نوزده نمایش، در سه بخش‌ کودک و نوجوان، صحنه‌ای و خیابانی اجرا شدند؛ که هجده اجرا در بخش رقابتی و یک گروه نیز از کردستان عراق به عنوان مهمان حضور داشتند. «سید مهرداد کاوسی حسینی» بازیگر و کارگردان همدانی گفت: «جشنواره در بخش کودک و نوجوان و صحنه‌ای به غیر از یکی دو کار از سطح متوسط به ضعیفی برخوردار بود که می‌شد در مرحله بازبینی انتخاب آثار دقت نظر بیشتری کرد. اما در بخش خیابانی چه از لحاظ تعداد کارها و چه از لحاظ نام‌ها و قدرت، کارها از کیفیت و رقابت خوبی بهره می‌برد». «مرجان آقاجانی» که به عنوان بازیگر در جشنواره حضور داشت گفت: «سطح کارها بطور میانگین متوسط رو به پایین بود. خیلی از کارها ضعیف بودند و پتانسیل این را نداشتند که در جشنواره حضور داشته باشند. اما این مربوط به هیات بازبینی بوده است. کارهای خیابانی بهتر از صحنه‌ای بودند و صحنه‌ای نیز بهتر از کودک و نوجوان». «امیر زارع‌زاده» از شهرستان سنقر به عنوان نویسنده، جشنواره امسال را به نسبت بهتر از دوره‌های گذشته دانست و گفت: «این قدم‌ها قدم‌های مثبتی بوده برای توسعه و پیشرفت تئاتر معلولین».
داوری‌های جشنواره
«سیاوش طهمورث» به عنوان داور جشنواره به شرق گفت: «داوری کارها طوری است که با دیدگاه، رفتار، تجربه و دانش خودشان مقایسه می‌شوند. در تمام جشنواره‌ها همین طور است و اگر بخواییم اصولی داوری کنیم شاید هیچ کدام اصلا پذیرفته نشنوند. به همین خاطرخودشان را با خودشان مورد مقایسه قرار می‌دهیم. حالا یکی بیشتر زحمت کشیده نسبت به دیگری موفق‌تر است وگرنه فکر کنیم که دیدگاه اصولی داشته باشیم نه. واقعیت اجتماع ما اینطور است که این‌ها دستشان از اجتماع کوتاه است، در نتیجه جشنواره‌های این چنینی و این نوع برخوردها با آن‌ها لازم است و باعث می‌شود احساس بودن کنند، احساس کنند در اجتماع حضور دارند، فرقی با دیگران ندارند و درست هم هست، واقعا فرقی با دیگران ندارند. تمام آن چه که ما را ما می‌کند از گردن به بالایمان است. یعنی این مغز است که من را من می‌کند. حالا دست و پا و این‌ها وسیله هستند برای اینکه بتوانیم آن فرمایشات و آن دانش و خرد مغز را بکار ببریم. در نتیجه ما باید به آن‌ها بگوییم که شماها هستید و هیچ فرقی با ما ندارید. منتها نمی‌شود این حرف‌ها را به صورت نصیحت و سخنرایی و شعار گفت بلکه باید خودشان بیایند در این جشنواره‌ها شرکت کنند و خودشان به خودشان اثبات کنند که هستند. کاوسی حسینی نیز در خصوص داوری‌ها معتقد بود که؛ داوری‌ها جزء پاک‌ترین و حرفه‌ای‌ترین قضاوت‌ها در این جشنواره بودند. او گفت: «من دوره قبل جوایز بیشتری گرفتم اما با این وجود امسال از داوری‌ها راضی‌تر بودم». «مرجان آقاجانی» به اجهاف در رتبه‌بندی بازیگری زن همراه در بخش خیابانی اشاره کرد که؛ « در حوزه خیابانی، صحنه‌ای و کودک معمولا رتبه‌بندی اول، دوم، سوم و تقدیری یا تقدیری اولی را داشتیم. اما در رابطه با بازیگری زن خیابانی، بازیگر همراه اصلا رتبه‌بندی نداشت. وقتی مقایسه می‌شود که در بخش صحنه‌ای و کودک، بازیگر همراه رتبه‌بندی می‌شود انتظار می‌رود که این اتفاق در بخش خیابانی هم می‌افتاد. احساس می‌کنم مقداری اجهاف شده در این زمینه. تقدیرهای اولیه هم که انجام شد کار خوبی بود، که البته بعضی‌ها حسابی جا ماندند و بعضی‌ها خوشحال شدند. آرا حتما بهترین آرا بوده و خیلی به خودم افتخار می‌کنم که جلو این افراد بازی کردم و مورد داوری قرار گرفتم».
عملکرد کرمانشاه در برگزاری جشنواره
بی‌شک برگزاری جشنواره برای افرادی که شرایط آن‌ها به مراتب خاص‌تر از افرد معمولی است سختی‌هایی دارد. طهمورث مي‌گويد: «من همین جشنواره معلولین را در شهرهای دیگر هم بوده‌ام، اما این بهترینش بوده، به نظر من خوب رفتار کردند. ولی اینکه فکر کنیم کامل هستند نه! نمی‌توان گفت کامل بود. ما اصولا تجربه جشنواره برگزار کردن را در کلیت نداریم به دلیل اینکه در جشنواره‌های مختلف هدف برگزاری مشخص نیست. یعنی ما متوجه نیستیم چرا در این جشنواره‌ها جشن می‌گیریم، برایش اسم‌های مختلف می‌گذاریم؛ وقتی تقدس را در نظر می‌گیری، ایمان و اعتقاد را در نظر می‌گیری، اصلاح مملکت را در نظر می‌گیری، همه این‌ها تقدس پیدا می‌کنند». «سهراب سلیمی» نیز از دیگر داوران جشنواره گفت: «همه چیز نسبی است. واقعا نمی‌شود مطلق عنوان کرد که عملکرد چگونه بوده، این نگاه فقط مختص کرمانشاه نیست، من در کل کشور هم نگاه می‌کنم همین است. به ازای تجارب فراوان، من معتقدم واقعیت قضیه این است که زیاده خواهی نیست وقتی مثلا جشنواره‌ای مانند فجر که بسیار با آن دم‌خور هستم وطی سال‌های طولانی به عنوان داور و هدایت‌گرحضور داشته‌ام؛ اگر سی و هفتمین دوره آن برگزار می‌شود نسبت به سی و ششمین آن به مراتب بهتر و بی‌نقص‌تر باشد و کرمانشاه برای اولین بار نیست که جشنواره تئاتر برگزار می‌کند و من سال گذشته هم اینجا بودم، دوسال پیش هم همینطور. البته بچه‌ها تلاش می‌کنند و همین جشنواره‌ای که برگزار شد جشنواره سبکی نیست. داوری، نظارت، نگه‌داری و ... واقعا کار ساده‌ای نیست. برای اینکه شما همه چیز را باید تفکیک کنید، همانطور سرویس و اداره مهمان‌ها و... شما نمی‌توانید با یک معلول همان رفتار را بکنید که با یک فرد شنوا، بینا و....کار سنگینی بود و به طور نسبی هم می‌شود گفت رضایت‌بخش بود».
تریبون نقد
در کنار تعریف و تمجیدهای گروه‌ها از شهرهای مختلف و بیان اینکه کرمانشاه و ستاد اجرایی در دبیرخانه، سنگ تمام گذاشتند؛ انتقادهایی نیز به گوش می‌رسید. انتقادهایی از این دست که؛ «هتل و نهار خوب بود اما به خاطر شام بد می‌خواستیم از شب دوم اعتراض کنیم»، «سال‌های قبل میزبانی بهتر بوده و البته شاید این به دلیل مشکلات اخیر کرمانشاه باشد و نباید سخت‌گیرانه قضاوت کنیم»، «انتظار داشتیم حداقل یک برنامه تفریح برای گروه‌ها قرار دهند»، «برنامه تفریح که وجود نداشت، کاش طوری برنامه‌ریزی کرده بودند که یک اجرا برای بچه‌های زلزله‌زده داشته باشیم، مخصوصا کارهایی که پتانسیلش را داشتند؛ بعضی کارهای خیابانی که حتی کمی مفرح و شاد بود».
حاشیه‌ها
چقدر می‌تواند باشکوه باشد کسی که توان ابراز احساساتش را دارد، کسی که فارغ از تمام چهارچوب‌های موجود در ذهن افراد به اصطلاح سالم و بالغ، ستایش و شادی و عشق خود را بی‌محابا ابراز می‌کند. در اختتامیه زمانی‌که هل‌پرکه با گروه رقص «کرماشان» به روی صحنه رفت، بیشتر معلولین حاضر در سالن را، از روی صندلی‌های خود بلند کرد. آن‌ها بی‌محابا شادی کردند،«مرتضی محبوبی» بازیگر کرمانشاهی نمایش «ساعت پنج شد بابا...»، از ردیف چهارم تماشاچیان بلند شد، روی صحنه رفت و شروع به اجراي نمايش کرد، و از نشان دادن شادی‌اش و اشتراک آن با مردم احساس رضایت کرد. همان مرتضی که موقع اهدای لوحش به او، از مادرش خواست که بروی صحنه بیاید و جایزه‌اش را به مادرش تقدیم کرد. آن‌ها لوح‌هایشان را به هم نشان می‌دادند و از شادی هم، شاد بودند. «مرضیه علیزاده» و «علی حسینی» زوج همدانی و کوتاه قامتی بودند که در نمایش «ازدواج کوچک» ایفای نقش کردند. آن‌ها در جشنواره نود و چهار کردستان باهم آشنا شده بودند و اکنون می‌خواستند با هم ازدواج کنند، زمان اهدای تندیس جشنواره، علی روی سن زانو زد و جایزه‌اش را به مرضیه تقدیم کرد و تمام حضار در سالن را به جشن عروسیش دعوت کرد. جایزه نویسندگی که به علی اهدا شد؛ میکروفن را گرفت و گفت: «این جایزه، نتیجه چهار سال گوشه‌نشینی و نوشتن برای دیوارهای اتاقم بوده است».چطور می‌توان از «واژه‌ای» به نام «معلول» استفاده کرد؟ حال آنکه نقصی در یک عضو، ده‌ها ویژگی مثبت مازاد را با خود به همراه دارد! و مهم‌تر از این، چطور می‌توان کاری کرد که جشنواره‌ها، مکانی برای بیان لفظی حمایت مسئولان و به اصطلاح نشان دادن خودشان نباشد و وقتی‌که جشنواره‌های این‌چنینی با هزینه‌های بالا به پایان رسید بازهم حمایت از این افراد را شاهد باشیم؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.