زوال دلار نفتی و عواقب ژئوپولیتیک ناشی از آن در جهان
احمد رضا احسانی
در اوایل دهة ۱۹۷۰، پرزیدنت نیکسون باعث ایجاد دو تغییر شد که تأثیرات عمیقی از خود به جا گذاشت. تغییر اول خارجکردن ایالات متحده از استاندارد طلا بود که در اثر آن قابلیت تبدیل دلار به طلا (با قیمت ثابت هر اونس ۳۵ دلار) متوقف شد. این اقدام قاعدتاً میبایست عواقب بسیار جدی بر روی ارزش دلار ایجاد میکرد. اما نیکسون با تغییر مهم بعدی، از این اثرات مخرب احتمالی جلوگیری کرد. هنری کیسینجر، مشاور امنیت ملی نیکسون، به توافقی با عربستان سعودی دست یافت که بهموجبِ آن فروش نفت تمام کشورها (ابتدا عربستان و سپس بهسرعت تمام کشورهای دیگر اوپک) با دلار آمریکا انجام میگرفت؛ و بهاینترتیب دلار نفتی متولد شد.
این توافق ماهیتی کاملاً مافیایی داشت؛ بهاینترتیب که در ازای استفادة عربستان از دلار در معاملات نفتیاش، ایالات متحده متعهد شد تا امنیت یکی از فاسدترین و سرکوبگرترین رژیمهای جهان را تأمین نماید.
مطابق توافق دیگری که در آن زمان هنوز شناخته نشدهبود، قرار شد عربستان گروههای تروریست اسلامی را (مادامی که سُنّی بودند) تأمین مالی کند تا پس از مسلحشدن توسط آمریکاییها، درجهتِ اهداف ژئوپولیتیک ایالات متحده از آنها بهرهبرداری شود. عملیات سیکلون (گردباد) که در دهة هفتاد در دورة زمامداریِ پرزیدنت کارتر اجرا شد، پیشدرآمدی از این تاکتیکها بود که از آن زمان تا کنون به اشکالی کاملتر و جدیدتر در برخی کشورها استفاده شدهاست. (عملیات گردباد به عملیاتی اطلاق می شود که بین سالهای ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۹ در زمان اشغال افغانستان توسط اتحاد شوروی با مسلحکردن و تأمین مالیِ منافقین از سوی آمریکا بهاجرا درآمد- ویکیپدیا.)
هدف همیشه یکی بود: تضعیف، و در صورت لزوم، جایگزینی حکومتهایی که به حدّ کافی با اهداف ژئوپولیتیک ایالات متحده انطباق نداشتند. اگر لازم بود، نیروهای آمریکایی و" ائتلاف" بینالمللیشان در کشورهای موردنظر مستقر میشدند. انهدام افغانستان (از سال ۲۰۰۱ تا کنون) عراق (از سال ۲۰۰۳ تا کنون) و لیبی (از ۲۰۱۱ تاکنون) تنها سه نمونة برجسته از اهداف این عملیات هستند.
بهعلتِ تسلط بیچونوچرای دلار، هزینة مالیِ سرسامآور این ماجراجوییهای نظامی و ژئوپولیتیک بهایی متناسب با خود را بر اقتصاد ایالات متحده تحمیل نمیکرد. در عمل، ایالات متحده جنگهای موردنظرِ خود را به هزینة کشورهای دیگر به انجام میرساند؛ یعنی تا زمانی که نقش دلار در تجارت جهانی باعث ایجاد تقاضای مداوم برای خرید اوراق قرضة خزانهداریِ این کشور بود.
از طرف دیگر، موقعیت دلار به ایالات متحده این امکان را میداد تا درموردِ کشورهای غیرمطیع از حربة تحریم اقتصادی استفاده کند.
خصلت سلیقهایِ این تحریمها که همواره برای دستیابی به مزیتهای ژئوپولیتیک یا تجاری از آنها بهرهبرداری میشد، آشکارا نشاندهندة ماهیت زورگویانهشان بود. علی رغم این ادعا که تحریمها در جهت "تنبیه" کشورهای خاطی هستند، نحوة استفاده از آنها اهداف ژئوپولیتیکشان را برملا میکرد.
تحریمهای وضعشده علیه روسیه، بهخاطر "الحاق" کریمه به خاک خود، و همچنین علیه ایران، بهخاطر "برنامة هستهایِ" این کشور، تنها دو مورد مشهورترِ استفادة ابزاری از این تحریمها با دلایل واهی بود.
استفاده یا سوءاستفاده از قدرتِ دلار آشکارا غیرقابلپذیرش است، اما تواناییِ مقابله با آن تا همین چندی قبل بهشدت محدود بود. مهمترین نیروی مقابلهکننده ظهور چین بهعنوان موتور اقتصادیِ جهان است که با ایجاد ساختارهای جایگزین در تجارت، امور مالی و امنیتی، قدرت اقتصادیاش را به نیرویی برای ایجاد تغییرات عمده تبدیل میکند.
تحولات جانبیِ متعددی به این تغییر یاری رساندهاست. در سال ۱۹۹۰، مجموع تولید ناخالص کشورهای موسوم به گروه هفت (شامل کانادا، فرانسه، آلمان، ایتالیا، ژاپن، ایالات متحده و بریتانیا) تقریباً شش برابر مجموع قویترین اقتصادهای نوظهور (شامل برزیل، چین، هند، اندونزی، مکزیک، روسیه و کرة جنوبی) بود.
از سال ۲۰۱۳، مجموع تولید ناخالص هفت اقتصاد نوظهور از مجموع تولید ناخالص هفت کشور صنعتی موسوم به G7 بیشتر شده و مطابق تخمینهای صندوق بین المللی پول برای سال ۲۰۱۷، این رقم برای اقتصادهای نوظهور 5/47 تریلیون دلار و برای کشورهای صنعتیِ گروه هفت 8/37 تریلیون دلار خواهدبود. در میان اقتصادهای نوظهور، ترکیه با نرخ رشد اقتصادیِ 5 درصد جای مکزیک را گرفتهاست.
کشورهای گروه بریکس (BRICS) که چهار تا از اقتصادهای نوظهور را در خود جا داده، و سازمان همکاریِ شانگهای که چین و هند و روسیه در آن عضویت دارند، در حال همکاری با یکدیگر با هدفِ ایجاد جایگزینی پولی برای دلار هستند. سازمان همکاریِ شانگهای بهتنهایی 42 درصد جمعیت جهان را شامل میشود.
اهمیت هند در گروه بریکس و پیمان شانگهای باعث شده تا استرالیا و ژاپن و ایالات متحده درصدد برآیند با ایجاد "اتّحاد چهارگانه" با این کشور، تلاش چین و روسیه را برای ایجاد جایگزینی در مقابل تسلط و استثمار درازمدتِ غرب، کُند و بیاثر نمایند.
درارتباط با چنین پیشدرآمدی بود که پرزیدنت پوتین در اجلاس اخیر گروه بریکس در ژیامن چین (Xiamen) اظهار کرد:
«روسیه با نگرانیِ کشورهای گروه بریکس درموردِ ساختار ناعادلانة مالی و اقتصادی جهان شریک است، ساختاری که اهمیت درخوری برای اقتصادهای نوظهور قائل نیست.»
این نطق به موضوعی اشاره میکرد که پوتین در مقالهای، قبل از برگزاریِ اجلاس گروه بریکس، شرح دادهبود. او آشکارا وعده داد که ساختار مالی بهرهبریِ آمریکا را نابود خواهدکرد و خواهان اصلاح نظامی است که برتریِ بیشازحدی به تعداد اندکی ارز (عمدتاً غربی) دادهاست.
در این ارتباط، چین اقدام به ایجاد سیستم پرداختهای بینبانکیِ بینالمللی کرده؛ این سیستم قرار است جای سیستم مسلط آمریکا، یعنی سویفت، را بگیرد که ابزاری برای گردنکلفتیهای آمریکا در زمینة امور مالی است. روسیه نیز بهدنبالِ اقداماتی است تا خود را از اثرات زیانبار سویفت برکنار نگه دارد.
تغییرات مهم دیگری هم درحالِ وقوع است. ونزوئلا که صاحب بزرگترین ذخایر شناختهشدة نفت در جهان است، قبول دلار در معاملات خارجی خود را متوقف کردهاست. در گذشته، اقدامات تلافیجویانة آمریکا در چنین مواردی بسیار سریع و فوری بود، همانطور که در مورد قذافی (که با ایمیلهای لورفتة هیلاری کلینتون بهاثبات رسید) و همچنین صدام حسین که اعلام کردهبود در پرداختها بهجای دلار از یورو استفاده میکند، شاهد بودیم.
اخیراً چین و قطر قراردادی به مبلغ ۵۰ میلیارد دلار به یوآن منعقد کردهاند. بلافاصله تهدیدها و تقاضاهای بیربط عربستان که بدون شک نقش بلندگوی دولت آمریکا را بازی میکند، شروع شد، اما عملاً اتفاق خاصی نیفتاد. عدم دخالت نظامی یا تلاش برای تغییر رژیم احتمالاً به این دلایل صورت نگرفت: حضور نظامیِ ترکیه در قطر؛ موافقتنامههای متعدد با ایران؛ و تهدید ضمنیِ دخالت احتمالی چین که در صورت وقوع هرگونه اقدام نظامیِ نابخردانه و عجولانه از سوی عربستان (مانند حمله به یمن) احتمال آن وجود دارد.
عربستان سعودی در روابطش با چین بهعنوان خریدار بزرگ نفت این کشور، بهسرعت به نقطة حسّاس نزدیک میشود. بر همگان آشکار است که چین در معاملات آتی نفتش با عربستان خواهان استفاده از ارز خود (یوآن) است. جذابیت چنین معاملهای برای عربستان آن است که میتواند یوآنهای دریافتی از چین را در بورس هنگکنگ و شانگهای به طلا تبدیل کند. جالب اینجاست که این وضعیتْ چین را در موقعیت مشابهی با ایالات متحده، قبل از الغای قابلیت تبدیل دلار به طلا، قرار میدهد.
معضل سعودیها این است که اگر تسلیم تقاضای چین شوند، احتمالاً از پشتیبانیِ امنیتیِ آمریکا محروم خواهندشد و در چنین صورتی، احتمال تغییر رژیم در عربستان با تحریک آمریکا بسیار جدی خواهدبود. مانورهای سیاسیِ اخیر محمد بن سلمان را میتوان اقدامی احتیاطی برای مقابله با چنین احتمالی تلقی کرد.
در این میان، رسانههای غربی دربارة موضوعاتی بهنسبت کماهمیتتر، مانند اعطای حق رانندگی به زنان از سال ۲۰۱۸ (آن هم در بعضی شرایط خاص) سروصدا بهراه میاندازند، ولی از بررسیِ جنگ قدرت در عربستان و پیامدهای ژئوپولیتیک مهم آن اجتناب میورزند.
تحول عمدة دیگر که در این زمینه شایان ذکر است، افزایش سریع تعداد کشورهایی است که در معاملاتشان با چین از یوآن یا ارزهای خود بهعنوان واسطة مبادله استفاده میکنند. ابتکار چین موسوم به جادة ابریشمِ جدید که در حال حاضر ۶۵ کشور را دربرمیگیرد، بدون شک این گرایش را تسریع خواهدکرد. از طرف دیگر، روسیه و چین مدتهاست که به شرکای تجاریِ عمدة هم تبدیل شدهاند و تمام موافقتنامههای تجاریِ آنها با یوآن یا روبل انجام میگیرد.
سادهانگارانه خواهدبود اگر تصور کنیم این تحولات بدون واکنش سنگین ایالات متحده پیش برود؛ چرا که آمریکا بهخوبی از نقش دلار در نادیدهگرفتن منطق اقتصادی آگاه است، نقش منحصربهفردی که موجب اقتدار در تأمین هزینة دخالتهای نظامی و جلوگیری از افول قدرتش خواهدبود.
اقدامات تجاوزکارانه و تحریکآمیز ایالات متحده در دریای چین جنوبی، کرة شمالی، اوکراین، سوریه و نقاط دیگر را میتوان نشانهای از ناتوانیِ یک امپراتوریِ درحالافول تلقی کرد. سؤال واقعی این است که آیا ایالات متحده ناپدیدشدن قدرت منحصربهفردش را که پس از موافقتنامة برتون وودز در سال ۱۹۴۴ از آن برخوردار شده، خواهدپذیرفت و سیاستهای خود را متناسب با این تغییر بازتعریف خواهدکرد، یا اینکه برای فتح مجدد امپراتوریِ ازدسترفته، همة ما را به نابودی خواهدکشاند.
در اوایل دهة ۱۹۷۰، پرزیدنت نیکسون باعث ایجاد دو تغییر شد که تأثیرات عمیقی از خود به جا گذاشت. تغییر اول خارجکردن ایالات متحده از استاندارد طلا بود که در اثر آن قابلیت تبدیل دلار به طلا (با قیمت ثابت هر اونس ۳۵ دلار) متوقف شد. این اقدام قاعدتاً میبایست عواقب بسیار جدی بر روی ارزش دلار ایجاد میکرد. اما نیکسون با تغییر مهم بعدی، از این اثرات مخرب احتمالی جلوگیری کرد. هنری کیسینجر، مشاور امنیت ملی نیکسون، به توافقی با عربستان سعودی دست یافت که بهموجبِ آن فروش نفت تمام کشورها (ابتدا عربستان و سپس بهسرعت تمام کشورهای دیگر اوپک) با دلار آمریکا انجام میگرفت؛ و بهاینترتیب دلار نفتی متولد شد.
این توافق ماهیتی کاملاً مافیایی داشت؛ بهاینترتیب که در ازای استفادة عربستان از دلار در معاملات نفتیاش، ایالات متحده متعهد شد تا امنیت یکی از فاسدترین و سرکوبگرترین رژیمهای جهان را تأمین نماید.
مطابق توافق دیگری که در آن زمان هنوز شناخته نشدهبود، قرار شد عربستان گروههای تروریست اسلامی را (مادامی که سُنّی بودند) تأمین مالی کند تا پس از مسلحشدن توسط آمریکاییها، درجهتِ اهداف ژئوپولیتیک ایالات متحده از آنها بهرهبرداری شود. عملیات سیکلون (گردباد) که در دهة هفتاد در دورة زمامداریِ پرزیدنت کارتر اجرا شد، پیشدرآمدی از این تاکتیکها بود که از آن زمان تا کنون به اشکالی کاملتر و جدیدتر در برخی کشورها استفاده شدهاست. (عملیات گردباد به عملیاتی اطلاق می شود که بین سالهای ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۹ در زمان اشغال افغانستان توسط اتحاد شوروی با مسلحکردن و تأمین مالیِ منافقین از سوی آمریکا بهاجرا درآمد- ویکیپدیا.)
هدف همیشه یکی بود: تضعیف، و در صورت لزوم، جایگزینی حکومتهایی که به حدّ کافی با اهداف ژئوپولیتیک ایالات متحده انطباق نداشتند. اگر لازم بود، نیروهای آمریکایی و" ائتلاف" بینالمللیشان در کشورهای موردنظر مستقر میشدند. انهدام افغانستان (از سال ۲۰۰۱ تا کنون) عراق (از سال ۲۰۰۳ تا کنون) و لیبی (از ۲۰۱۱ تاکنون) تنها سه نمونة برجسته از اهداف این عملیات هستند.
بهعلتِ تسلط بیچونوچرای دلار، هزینة مالیِ سرسامآور این ماجراجوییهای نظامی و ژئوپولیتیک بهایی متناسب با خود را بر اقتصاد ایالات متحده تحمیل نمیکرد. در عمل، ایالات متحده جنگهای موردنظرِ خود را به هزینة کشورهای دیگر به انجام میرساند؛ یعنی تا زمانی که نقش دلار در تجارت جهانی باعث ایجاد تقاضای مداوم برای خرید اوراق قرضة خزانهداریِ این کشور بود.
از طرف دیگر، موقعیت دلار به ایالات متحده این امکان را میداد تا درموردِ کشورهای غیرمطیع از حربة تحریم اقتصادی استفاده کند.
خصلت سلیقهایِ این تحریمها که همواره برای دستیابی به مزیتهای ژئوپولیتیک یا تجاری از آنها بهرهبرداری میشد، آشکارا نشاندهندة ماهیت زورگویانهشان بود. علی رغم این ادعا که تحریمها در جهت "تنبیه" کشورهای خاطی هستند، نحوة استفاده از آنها اهداف ژئوپولیتیکشان را برملا میکرد.
تحریمهای وضعشده علیه روسیه، بهخاطر "الحاق" کریمه به خاک خود، و همچنین علیه ایران، بهخاطر "برنامة هستهایِ" این کشور، تنها دو مورد مشهورترِ استفادة ابزاری از این تحریمها با دلایل واهی بود.
استفاده یا سوءاستفاده از قدرتِ دلار آشکارا غیرقابلپذیرش است، اما تواناییِ مقابله با آن تا همین چندی قبل بهشدت محدود بود. مهمترین نیروی مقابلهکننده ظهور چین بهعنوان موتور اقتصادیِ جهان است که با ایجاد ساختارهای جایگزین در تجارت، امور مالی و امنیتی، قدرت اقتصادیاش را به نیرویی برای ایجاد تغییرات عمده تبدیل میکند.
تحولات جانبیِ متعددی به این تغییر یاری رساندهاست. در سال ۱۹۹۰، مجموع تولید ناخالص کشورهای موسوم به گروه هفت (شامل کانادا، فرانسه، آلمان، ایتالیا، ژاپن، ایالات متحده و بریتانیا) تقریباً شش برابر مجموع قویترین اقتصادهای نوظهور (شامل برزیل، چین، هند، اندونزی، مکزیک، روسیه و کرة جنوبی) بود.
از سال ۲۰۱۳، مجموع تولید ناخالص هفت اقتصاد نوظهور از مجموع تولید ناخالص هفت کشور صنعتی موسوم به G7 بیشتر شده و مطابق تخمینهای صندوق بین المللی پول برای سال ۲۰۱۷، این رقم برای اقتصادهای نوظهور 5/47 تریلیون دلار و برای کشورهای صنعتیِ گروه هفت 8/37 تریلیون دلار خواهدبود. در میان اقتصادهای نوظهور، ترکیه با نرخ رشد اقتصادیِ 5 درصد جای مکزیک را گرفتهاست.
کشورهای گروه بریکس (BRICS) که چهار تا از اقتصادهای نوظهور را در خود جا داده، و سازمان همکاریِ شانگهای که چین و هند و روسیه در آن عضویت دارند، در حال همکاری با یکدیگر با هدفِ ایجاد جایگزینی پولی برای دلار هستند. سازمان همکاریِ شانگهای بهتنهایی 42 درصد جمعیت جهان را شامل میشود.
اهمیت هند در گروه بریکس و پیمان شانگهای باعث شده تا استرالیا و ژاپن و ایالات متحده درصدد برآیند با ایجاد "اتّحاد چهارگانه" با این کشور، تلاش چین و روسیه را برای ایجاد جایگزینی در مقابل تسلط و استثمار درازمدتِ غرب، کُند و بیاثر نمایند.
درارتباط با چنین پیشدرآمدی بود که پرزیدنت پوتین در اجلاس اخیر گروه بریکس در ژیامن چین (Xiamen) اظهار کرد:
«روسیه با نگرانیِ کشورهای گروه بریکس درموردِ ساختار ناعادلانة مالی و اقتصادی جهان شریک است، ساختاری که اهمیت درخوری برای اقتصادهای نوظهور قائل نیست.»
این نطق به موضوعی اشاره میکرد که پوتین در مقالهای، قبل از برگزاریِ اجلاس گروه بریکس، شرح دادهبود. او آشکارا وعده داد که ساختار مالی بهرهبریِ آمریکا را نابود خواهدکرد و خواهان اصلاح نظامی است که برتریِ بیشازحدی به تعداد اندکی ارز (عمدتاً غربی) دادهاست.
در این ارتباط، چین اقدام به ایجاد سیستم پرداختهای بینبانکیِ بینالمللی کرده؛ این سیستم قرار است جای سیستم مسلط آمریکا، یعنی سویفت، را بگیرد که ابزاری برای گردنکلفتیهای آمریکا در زمینة امور مالی است. روسیه نیز بهدنبالِ اقداماتی است تا خود را از اثرات زیانبار سویفت برکنار نگه دارد.
تغییرات مهم دیگری هم درحالِ وقوع است. ونزوئلا که صاحب بزرگترین ذخایر شناختهشدة نفت در جهان است، قبول دلار در معاملات خارجی خود را متوقف کردهاست. در گذشته، اقدامات تلافیجویانة آمریکا در چنین مواردی بسیار سریع و فوری بود، همانطور که در مورد قذافی (که با ایمیلهای لورفتة هیلاری کلینتون بهاثبات رسید) و همچنین صدام حسین که اعلام کردهبود در پرداختها بهجای دلار از یورو استفاده میکند، شاهد بودیم.
اخیراً چین و قطر قراردادی به مبلغ ۵۰ میلیارد دلار به یوآن منعقد کردهاند. بلافاصله تهدیدها و تقاضاهای بیربط عربستان که بدون شک نقش بلندگوی دولت آمریکا را بازی میکند، شروع شد، اما عملاً اتفاق خاصی نیفتاد. عدم دخالت نظامی یا تلاش برای تغییر رژیم احتمالاً به این دلایل صورت نگرفت: حضور نظامیِ ترکیه در قطر؛ موافقتنامههای متعدد با ایران؛ و تهدید ضمنیِ دخالت احتمالی چین که در صورت وقوع هرگونه اقدام نظامیِ نابخردانه و عجولانه از سوی عربستان (مانند حمله به یمن) احتمال آن وجود دارد.
عربستان سعودی در روابطش با چین بهعنوان خریدار بزرگ نفت این کشور، بهسرعت به نقطة حسّاس نزدیک میشود. بر همگان آشکار است که چین در معاملات آتی نفتش با عربستان خواهان استفاده از ارز خود (یوآن) است. جذابیت چنین معاملهای برای عربستان آن است که میتواند یوآنهای دریافتی از چین را در بورس هنگکنگ و شانگهای به طلا تبدیل کند. جالب اینجاست که این وضعیتْ چین را در موقعیت مشابهی با ایالات متحده، قبل از الغای قابلیت تبدیل دلار به طلا، قرار میدهد.
معضل سعودیها این است که اگر تسلیم تقاضای چین شوند، احتمالاً از پشتیبانیِ امنیتیِ آمریکا محروم خواهندشد و در چنین صورتی، احتمال تغییر رژیم در عربستان با تحریک آمریکا بسیار جدی خواهدبود. مانورهای سیاسیِ اخیر محمد بن سلمان را میتوان اقدامی احتیاطی برای مقابله با چنین احتمالی تلقی کرد.
در این میان، رسانههای غربی دربارة موضوعاتی بهنسبت کماهمیتتر، مانند اعطای حق رانندگی به زنان از سال ۲۰۱۸ (آن هم در بعضی شرایط خاص) سروصدا بهراه میاندازند، ولی از بررسیِ جنگ قدرت در عربستان و پیامدهای ژئوپولیتیک مهم آن اجتناب میورزند.
تحول عمدة دیگر که در این زمینه شایان ذکر است، افزایش سریع تعداد کشورهایی است که در معاملاتشان با چین از یوآن یا ارزهای خود بهعنوان واسطة مبادله استفاده میکنند. ابتکار چین موسوم به جادة ابریشمِ جدید که در حال حاضر ۶۵ کشور را دربرمیگیرد، بدون شک این گرایش را تسریع خواهدکرد. از طرف دیگر، روسیه و چین مدتهاست که به شرکای تجاریِ عمدة هم تبدیل شدهاند و تمام موافقتنامههای تجاریِ آنها با یوآن یا روبل انجام میگیرد.
سادهانگارانه خواهدبود اگر تصور کنیم این تحولات بدون واکنش سنگین ایالات متحده پیش برود؛ چرا که آمریکا بهخوبی از نقش دلار در نادیدهگرفتن منطق اقتصادی آگاه است، نقش منحصربهفردی که موجب اقتدار در تأمین هزینة دخالتهای نظامی و جلوگیری از افول قدرتش خواهدبود.
اقدامات تجاوزکارانه و تحریکآمیز ایالات متحده در دریای چین جنوبی، کرة شمالی، اوکراین، سوریه و نقاط دیگر را میتوان نشانهای از ناتوانیِ یک امپراتوریِ درحالافول تلقی کرد. سؤال واقعی این است که آیا ایالات متحده ناپدیدشدن قدرت منحصربهفردش را که پس از موافقتنامة برتون وودز در سال ۱۹۴۴ از آن برخوردار شده، خواهدپذیرفت و سیاستهای خود را متناسب با این تغییر بازتعریف خواهدکرد، یا اینکه برای فتح مجدد امپراتوریِ ازدسترفته، همة ما را به نابودی خواهدکشاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.